Η Χιλιανή ψυχολόγος, συγγραφέας, ερευνήτρια και σχολιάστρια των κοινωνικών μετασχηματισμών στις χώρες της Λατινικής Αμερικής, Μάρτα Χάρνεκερ, η οποία έχει μελετήσει ενδελεχώς την εργογραφία του Λένιν, έδωσε πρόσφατα, τον περασμένο Μάη, ομιλία στο πλαίσιο συνεδρίου «Ο σοσιαλισμός τον 21ο αιώνα» που διοργάνωσε η Σοσιαλιστική Ένωση (Socialist Alliance) στο Σίδνεϊ, όπου μίλησε για τη δύναμη των λαών και τα πολιτικά του όργανα.
Της Μάρτα Χάρνεκερ
Θέλω να ξεκινήσω αναλύοντας γιατί η Αριστερά χρειάζεται ένα πολιτικό όργανο. Έχουμε όλοι παρακολουθήσει σειρά εξεγέρσεων ανά τον κόσμο που αν και φτάνουν στο σημείο να καθαιρούν αρχηγούς κρατών, στη συνέχεια δεν μπορούν να προχωρήσουν παραπέρα. Κάθε μέρα ολοένα και περισσότερο, οι πολίτες απορρίπτουν το νεοφιλελευθερισμό. Όμως για να μπορέσουμε να μετουσιώσουμε σε αλλαγή αυτές τις λαϊκές κινητοποιήσεις, χρειαζόμαστε ένα πολιτικό όργανο. Διότι το όραμα που έχουν οι πολίτες για τον κόσμο, είναι αυτό που τους έχουν εμφυσήσει τα ΜΜΕ και χρειάζεται να διευρυνθεί η σκέψη τους για να κατανοήσουν ποιες είναι οι αιτίες της εξαθλίωσής τους. Οι πολίτες δεν αγωνίζονται αν δεν γνωρίζουν με σαφήνεια ποιος είναι ο στόχος του αγώνα. Αυτός είναι ένας ακόμα ρόλος που χρειάζεται να επιτελέσει ένα πολιτικό όργανο. Η πολιτική και οικονομική κατάσταση είναι σήμερα τόσο πολύπλοκη, που χρειάζεται πραγματική γνώση για να εκπονηθεί το πολιτικό πρόγραμμα που θα οδηγήσει σε μια νέα κοινωνία. Ο αντίπαλος είναι ισχυρός και χρειάζεται ένας επιστημονικός και συνάμα καλλιτεχνικός τρόπος για να ηττηθεί· δεν φτάνει η γνώση, χρειαζόμαστε και την τέχνη.
Η τέχνη του ανέφικτου
Η αντίληψη για το τι σημαίνει πολιτική είναι διαφορετική για τους αστούς και διαφορετική για την Αριστερά. Για τους αστούς, πολιτική είναι η τέχνη του εφικτού. Πολιτικός είναι αυτός που γνωρίζει πώς να εκμεταλλεύεται καταστάσεις, ώστε να πετύχει το στόχο του. Για την Αριστερά, πολιτική είναι η τέχνη του να καθιστά εφικτό αυτό που τώρα φαντάζει ανέφικτο. Αυτό δεν συμβαίνει επειδή είμαστε βολονταριστές, αλλά επειδή εργαζόμαστε για να δημιουργήσουμε τις κοινωνικές εκείνες δυνάμεις στο παρόν που θα μας επιτρέψουν να κερδίσουμε τις μάχες στο μέλλον.
Αυτό που χρειαζόμαστε, λοιπόν, είναι ένα πολιτικό όργανο. Προτιμώ τον όρο «όργανο» από τον όρο «κόμμα», διότι τα κόμματα στο παρελθόν υπήρξαν αυτοσκοπός: Να μεγαλώσουμε το κόμμα, να το δυναμώσουμε, να κάνουμε επαφές, συναντήσεις, συνεδριάσεις. Αντιγράψαμε τον τρόπο λειτουργίας των κομμάτων και στον τρόπο που διαχειριστήκαμε το κράτος και φτάσαμε ως τα όρια του συστήματος της αστικής δημοκρατίας. Όμως, όπως και ο Λένιν επισημαίνει, το κόμμα είναι το μέσο όχι ο στόχος και πρέπει να προσαρμόζεται στην κοινωνική πραγματικότητα και να διεξάγει την ταξική πάλη.
Αυτό σημαίνει ότι χρειάζεται στρατηγική, που με στρατιωτικούς όρους σημαίνει η διεύθυνση, η διαχείριση των μαχών και στη δική μας ορολογία σημαίνει ο προσανατολισμός της ταξικής σύγκρουσης. Συνεπώς, χρειάζεται να γνωρίζουμε τις τάξεις που συγκρούονται σε αυτήν την πάλη, να γνωρίζουμε ποιος είναι ο αντίπαλος, ποια είναι η δυναμική του, ο τρόπος με τον οποίο μάχεται, τα όπλα του και να γνωρίζουμε τα αντίστοιχα χαρακτηριστικά της δικής μας πλευράς. Χρειάζεται, δηλαδή, να γνωρίζουμε τη δομή της κοινωνίας, τις τάξεις, ποιες από αυτές ενδέχεται να συμμαχήσουν, ποιες έχουν συμφέρον να αλλάξουν τα δεδομένα. Η τέχνη της πολιτικής συνίσταται και στο να μπορούμε να διακρίνουμε ποιος είναι ο πρωταρχικός αντίπαλος.
Πρωταγωνιστές οι από κάτω
Επιχειρώντας αυτήν την ανάλυση σήμερα, διαπιστώνουμε ότι το κύριο όπλο του καθεστώτος είναι τα ΜΜΕ, τα οποια επιχειρούν να πείσουν τους πολίτες είτε ότι ο κόσμος στον οποίο ζούμε είναι υπέροχος είτε ότι δεν υπάρχει εναλλακτική. Ο ειρηνικός και θεσμικός τρόπος να αντιπαρατεθούμε με τον αντίπαλο περνά μέσα από αυτή τη μάχη. Είναι, επίσης, σημαντικό να διαπιστώσουμε ότι οι πολίτες θέλουν την ειρήνη και αντιδρούν στη βία. Θέλουν να ζήσουν, να έχουν τροφή, στεγή, εργασία και αντιδρούν στις βίαιες επιλογές. Όμως, είναι εξίσου σημαντικό να γνωρίζουμε ότι ο θεσμικός δρόμος απαιτεί την αλλαγή των κανόνων που διέπουν τους θεσμούς. Συχνά, η ριζοσπαστική αριστερά νομίζει ότι είναι τόσο έξυπνη που γνωρίζει εκ των προτέρων ότι εφόσον η βία θα έρθει, τότε ας την χρησιμοποιήσουμε μια ώρα αρχύτερα. Αυτός είναι ο συντομότερος δρόμος προς την ήττα.
Για να καταφέρει η Αριστερά το στόχο της, χρειάζεται να διευκολύνει τους από κάτω να πρωταγωνιστήσουν στους αγώνες. Αντί να κραδαίνει τη γνώση στους πολίτες επιβάλλοντάς τους κατευθύνσεις, χρειάζεται να δημιουργήσει «λαϊκούς παιδαγωγούς», που θα επιχειρήσουν να κατανοήσουν τη γνώση των λαϊκών τάξεων και να την διοχετεύσουν προς τα πάνω. Αν θέλουμε να πρωταγωνιστήσει η Αριστερά, χρειάζεται να σκεφτούμε τους χώρους και τους τρόπους που μπορούν να αυξήσουν τη συμμετοχή. Έπειτα, μέσα από τη συμμετοχή και το διάλογο, χρειάζεται το πολιτικό όργανο να συστήσει ένα πρόγραμμα, μια κοινή πλατφόρμα, και να το καταστήσει διαθέσιμο και σαφές στο λαό.
Ενότητα δεν είναι άθροισμα μονάδων
Επιμένω να λέω ότι χρειαζόμαστε ένα πολιτικό όργανο. Αλλά πώς θα κάνουμε την αρχή για να το αποκτήσουμε, αφού δεν πρόκειται να έρθει ουρανοκατέβατο βέβαια; Η εμπειρία μου από τα γραπτά του Λένιν και από την έρευνα στις χώρες της Λατινικής Αμερικής, λέει ότι για να οικοδομήσουμε την ικανότητα σε μια ευρεία ομάδα πολιτών να αγωνιστούν για τους κοινούς μας στόχους υπάρχουν συγκεκριμένα βήματα. Χρειαζόμαστε «καπετάνιους», ηγεσία, αφού για να διεξαχθεί μια νικηφόρα μάχη χρειαζόμαστε αυτούς που θα την οδηγήσουν. Στην αρχή, οι καπετάνιοι θα είναι χωρίς πλήρωμα, αλλά δεν πειράζει γιατί ένας στρατός χωρίς ηγέτες δεν θα κερδίσει ποτέ τη μάχη Όμως, ίσως για έναν επαναστατικό οργανισμό να μπορεί να αποφευχθεί αυτό το στάδιο, αν οι καπετάνιοι προέρχονται εξ αρχής από τα κοινωνικά κινήματα.
Αυτό το πρώτο βήμα του ορισμού, όπου πολλοί αριστεροί συγκεντρώνονται, μπορεί να αποτελέσει μια περίοδο διαλόγου. Ο βενεζουελάνος Αλφρέντο Mανέιρο περιγράφει ότι συχνά σε αυτήν τη φάση μπορεί οι αριστεροί να απορροφηθούμε τόσο πολλοί από τις ενδοαριστερές διαμάχες, ώστε να ξεχάσουμε τελείως τον πραγματικό ταξικό μας αντίπαλο. Ο Φιντέλ Κάστρο, ο αρχιτέκτονας της ενότητας, λέει: Δεν πρέπει να ξεκινήσουμε από τους μεγάλους στόχους, αλλά από τους μικρούς. Πρέπει να δείξουμε, στην πράξη και όχι στη θεωρία, ποια είναι η χρήσιμη στρατηγική. Αν καταφέρουμε έναν εναλλακτικό δημοκρατικό τρόπο λειτουργίας στις οργανώσεις μας, θα έχουμε ένα καλό προηγούμενο, ενά παράδειγμα αυτού που διεκδικούμε. Οι πολίτες δεν πιστεύουν εύκολα στα λόγια και συχνά οι πρακτικές μας προσομοιάζουν με αυτές της Δεξιάς. Επίσης, ο Φ. Κάστρο λεει: Δεν πρέπει να εκβιάσουμε την ενότητα, γιατί ενότητα δεν είναι ένα άθροισμα μονάδων ούτε η αριθμητική υπεροχή δίνει μεγαλύτερη αξία σε κάποια ομάδα.
Στη συνέχεια, χρειάζεται να ανιχνεύσουμε ποιο κοινωνικό τμήμα, ποια τάξη κινητοποιείται. Αν δεν υπάρχει τέτοια, χρειάζεται να δούμε ποιο μπορεί να είναι εκείνο το τμήμα που αντικειμενικά είναι σε μεγαλύτερη ετοιμότητα να κινητοποιηθεί και να εστιάσουμε εκεί την προσοχή μας. Να ανιχνεύσουμε επίσης τους ηγέτες και να εστιάσουμε σε αυτούς, διότι έτσι θα προσεγγίσουμε και τις ομάδες επιρροής τους. Η δυναμική μιας οργάνωσης μπορεί να μετρηθεί με τον αριθμό των ηγετών που έχει κερδίσει, όχι ενσωματώσει, αλλά στρατεύσει στον κοινό στόχο. Κι αν οι φυσικοί ηγέτες των κοινωνικών κινημάτων δεν συστρατεύονται στον κοινό στόχο, χρειάζεται να αναρωτήθουμε πού μπορεί να λαθεύουμε.
Τα κινήματα διανύουν διαφορετικές φάσεις ακμής και ύφεσης. Η στιγμή που χρειάζεται να προχωρήσουμε στην οριοθέτηση μιας πιο διευρυμένης μάχης είναι όταν η κοινωνία βρίσκεται σε κρίση, όχι μόνο οικονομική αλλά και πολιτική. Τότε είναι πιο εφικτή η αποδοχή των ιδεών από ευρύτερα ακροατήρια και η επίτευξη της ηγεμονίας. Για να είσαι επαναστατικός, δεν χρειάζεται να θέτεις επαναστατικούς στόχους, αλλά να διαθέτεις μια οραματική πλατφόρμα με την οποία να μπορούν να ταυτιστούν οι πολλοί, να μπορούν να αναγνωρίσουν το δικό τους συμφέρον, τις δικές τους ανάγκες.
