Συμμετοχικός προϋπολογισμός

Φωτό ERA Ecosystem Restoration Associates από το flickr

Το σημερινό μας αφιέρωμα προέκυψε από συζητήσεις πάνω σε διαφορετικά θέματα. Κουβεντιάζουμε συχνά για τις τάσεις αποδημοκρατικοποίησης που παρατηρούνται τις τελευταίες δεκαετίες κατίσχυσης της μεταδημοκρατικής συνθήκης. Και αναζητούμε εργαλεία αντίστασης στον δημοκρατικό εκφυλισμό, αλλά και τρόπους εμβάθυνσης της δημοκρατίας. Ομοίως, αναζητούμε μεθόδους αναζωογόνησης της τοπικής αυτοδιοίκησης, που όχι μόνο αυτοδιοίκηση δεν είναι, αλλά μάλλον μοιάζει με άλλον έναν θεσμό της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας σε βαθιά κρίση. Τέλος, εδώ και ένα τέταρτο του αιώνα ανταλλάσσουμε ιδέες για το σοσιαλισμό του 21ου αιώνα, αδυνατώντας να ξεφύγουμε από τις παλιές συνταγές. Ο συμμετοχικός προϋπολογισμός είναι μια πιθανή απάντηση και στις τρεις αναζητήσεις. Μερική, προφανώς, αλλά άκρως ενδιαφέρουσα. Φυσικά, δεν πρόκειται για κάτι καινούργιο. Η διαβούλευση μεταξύ πολιτών ώστε ένα μέρος του προϋπολογισμού των Δήμων να προσανατολίζεται σε έργα που κρίνουν απαραίτητα οι πολίτες, έχει αναζωογονήσει τις ιδέες της άμεσης δημοκρατίας, αλλά έχει αντιμετωπίσει και σημαντικά προβλήματα και ανυπέρβλητα όρια. Γι’ αυτό προτιμήσαμε να δημοσιεύσουμε τρία κριτικά κείμενα που να τροφοδοτήσουν τον αναστοχασμό πάνω σε αυτό το απαραίτητο εργαλείο μιας σύγχρονης δημοκρατικής διακυβέρνησης, το περιεχόμενο και οι προοπτικές του οποίου είναι ένα διακύβευμα.

Η Συντακτική Ομάδα των Παρεμβάσεων

Φωτό UNDP India από το flickr

5 + 1 σκέψεις

Μέσα σ’ αυτούς τους ταραχώδεις καιρούς των πολλαπλών και συνεχιζόμενων κρίσεων, το Ίδρυμα Χάινριχ Μπελ – Γραφείο Θεσσαλονίκης θέλει να αναδείξει ως αντίβαρο μια άλλη πολιτική. Μια πολιτική που προτείνει εναλλακτικές θεμελιωμένες σε θεσμικές αλλαγές που ξεκινούν από τα κάτω. Μια πολιτική που βασίζεται στην εμβάθυνση της δημοκρατίας καλύπτοντας καθημερινές ανάγκες στο νοικοκυριό και τη γειτονιά, στον χώρο της εργασίας αλλά και στην τοπική αυτοδιοίκηση. Μια πολιτική που προσπαθεί να αλλάξει τη λογική ατόμων και θεσμών μέσα από διαδικασίες συν-σχεδιασμού επιθυμητών, επιτεύξιμων και βιώσιμων πειραματισμών. Άλλωστε, όπως έχει πει και ο συγγραφέας, το όνομα του οποίου φέρουμε ως Ίδρυμα: «Η πολιτική δεν είναι επιστήμη, ούτε τέχνη, ούτε έργο χειρωνακτικό. Είναι πραγματισμός που επαναπροσδιορίζεται μέρα με τη μέρα και οφείλει να πασχίζει, ώσπου να εναρμονίσει την εξουσία με τις δυνατότητές της».

Έτσι, το μακρινό πλέον 2020 δεχθήκαμε με χαρά μια πρόταση από τους μακροχρόνιους συνεργάτες μας Dock – Συνεργατικός Χώρος για την Κοινωνική & Αλληλέγγυα Οικονομία και Commonspace, σχετικά με τη διεξαγωγή έρευνας και μελέτης με θέμα το συμμετοχικό δημοτικό προϋπολογισμό (ΣΠ). Καθώς έχουν περάσει τέσσερα χρόνια από την έκδοση της μελέτης εκείνης με τίτλο «Συμμετοχικός Δημοτικός Προϋπολογισμός: Ένα δημοκρατικό πείραμα», το σύντομο αυτό άρθρο αποτελεί μια ευκαιρία αναστοχασμού. Με άλλα λόγια, ποιες σκέψεις κρατάμε σήμερα, όχι μόνο από τη συγκεκριμένη μελέτη, αλλά από το σύνολο της δουλειάς του Ιδρύματος.

Πρώτη σκέψη: Ο ΣΠ είναι μέθοδος που πρέπει να διέπεται από διαφάνεια. Ξεκινά από δημοτικές αρχές που έχουν τη βούληση για την υλοποίησή του και μέσω συμμετοχικών διαδικασιών εμπλέκει πολίτες, οργανωμένες ομάδες πολιτών και δημοτικές υπηρεσίες. Οι διαδικασίες αυτές αφορούν τη διαβούλευση, τον σχεδιασμό, την ωρίμανση, την υλοποίηση και τον ποσοτικό και ποιοτικό έλεγχο ενός έργου.

Δεύτερη σκέψη: Ο ΣΠ, ανάλογα με τους εκάστοτε πολιτικούς στόχους της αιρετής αρχής, μπορεί να προωθεί είτε μια κατ’ επίφαση συμμετοχή είτε μια πραγματική χειραφέτηση των πολιτών. Ενδεικτικά μπορούμε να διερωτηθούμε για κάθε τοπική εφαρμογή αν είναι ένα τεχνοκρατικό εργαλείο ή στοχεύει σε ευρύτερους μετασχηματισμούς, αν αρκείται στην τυπική/συμβουλευτική συμμετοχή των πολιτών ή στοχεύει στην ενδυνάμωσή τους, αν εξυπηρετεί ιδιωτικά συμφέροντα ή στοχεύει στην κοινωνική δικαιοσύνη.

Τρίτη σκέψη: Ο ΣΠ είναι ένας δημοκρατικός θεσμός που χρειάζεται χρόνο και υπομονή, όχι μόνο κατά το στάδιο της υλοποίησής του αλλά και στην επανάληψή του από διαφορετικές αιρετές αρχές, ώστε να εμπεδωθεί ως μια πολιτική στο τοπικό επίπεδο. Κάπως έτσι θα μπορούσε να κατακτηθεί και η εμπιστοσύνη δύσπιστων πολιτών.

Τέταρτη σκέψη: Ο ΣΠ πρέπει να έχει απτά αποτελέσματα σε συγκεκριμένο χρονικό διάστημα, ώστε να είναι αξιόπιστος και να μην παράγει ματαίωση. Οι πολίτες που συμμετέχουν σε συμμετοχικές διαδικασίες χρειάζεται να ενημερώνονται για τις εξελίξεις του έργου και να γνωρίζουν πότε αυτό θα είναι έτοιμο προς χρήση.

Πέμπτη σκέψη: Ο ΣΠ αποτελεί αυτοτελώς μια μεθοδολογία, ωστόσο μπορεί να βασίζεται και να συνεισφέρει σε ευρύτερες τοπικές στρατηγικές, όπως ενδεικτικά η Στρατηγική για τη Βιώσιμη Αστική Ανάπτυξη ή οι Κλιματικά Ουδέτερες Πόλεις, καθώς τα έργα του μπορούν να ενισχύσουν την επίτευξη στόχων αυτών των στρατηγικών.

Εγχειρήματα ΣΠ έχουν ξεκινήσει και λειτουργούν στην Ελλάδα, με διαφορετικές υφές και αποτελέσματα. Όμως σε κάθε περίπτωση, ο ΣΠ, όπως κάθε συμμετοχική μεθοδολογία, πρέπει να είναι συμπεριληπτικός. Άλλωστε, η υλοποίησή του εξαρτάται από τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά κάθε τόπου. Επομένως, χρειάζεται να ληφθεί πρόνοια για τη διευκόλυνση της συμμετοχής όλων, όπως λ.χ. γονέων με μικρά παιδιά, ΑμεΑ, ατόμων με λιγότερες ψηφιακές δεξιότητες και ομάδων πληθυσμού που υφίστανται δομικούς αποκλεισμούς.

Κλείνοντας, ας τονίσουμε πως ο ΣΠ, και γενικότερα οι συμμετοχικές διαδικασίες, είναι ένα δημοκρατικό πείραμα και στοίχημα μαζί. Μια προσπάθεια να δείξουμε ότι μπορούμε από κοινού να φέρουμε τα μέλλοντα που θέλουμε στο εδώ και τώρα – χωρίς πάντα αυτό να είναι εύκολο!

Γιώργος Μελισσουργός,

συντονιστής του Προγράμματος Κοινωνικής Αλληλέγγυας Οικονομίας στο Ίδρυμα Χάινριχ Μπελ – Γραφείο Θεσσαλονίκης

Αναγκαίος αλλά και υπονομευμένος όσο ποτέ

Ο θεσμός του συμμετοχικού προϋπολογισμού (ΣΠ) στο πλαίσιο ενός Δήμου συνδέεται, αφενός με την τοπική δημοκρατία, αφετέρου με την τοπική ανάπτυξη περιοχών του Δήμου προς όφελος, και με την εμπλοκή, των ίδιων των πολιτών.

Ο ΣΠ προϋποθέτει μια ισχυρή πολιτική βούληση της δημοτικής αρχής που αναλαμβάνει να τον εφαρμόσει και μια δέσμευση απέναντι στους πολίτες ότι οι αποφάσεις που λαμβάνονται θα υλοποιηθούν, είτε αφορούν την υλοποίηση έργων είτε συγκεκριμένες δράσεις κοινωνικού ή πολιτιστικού περιεχομένου, με τους αναγκαίους πόρους και με διαρκή παρουσία και συνδρομή του Δήμου. Επίσης, η διαδικασία του ΣΠ οφείλει να μην έχει παροδικό χαρακτήρα και να περιλαμβάνει μορφές δημόσιας διαβούλευσης.

Στο Δήμο Κηφισιάς, από την προηγούμενη δημοτική αρχή έγινε μια απόπειρα υλοποίησης ενός μοντέλου ΣΠ με τέσσερις παρεμβάσεις: α) Πραγματοποίηση συνοικιακών συνελεύσεων και εκλογή συνοικιακών συμβουλίων στις τρεις δημοτικές ενότητες. β) Πραγματοποίηση επαναληπτικών συνοικιακών συνελεύσεων για ιεράρχηση αναγκών και προτάσεων. γ) Μελέτη των προτάσεων και προτεραιοποίηση αυτών από τη δημοτική αρχή και το Δημοτικό Συμβούλιο. δ) Έναρξη υλοποίησης έργων. Επίσης, στη διάρκεια δύο δημοτικών θητειών υπήρχε η χρέωση αντιδημάρχου Τοπικής Δημοκρατίας και Συμμετοχικού Προϋπολογισμού.

Ωστόσο, παρά το κέλυφος και το πρόσχημα της «από τα κάτω» διαβούλευσης, οι εκπρόσωποι στα συνοικιακά συμβούλια βρέθηκαν συχνά εκτεθειμένοι απέναντι σε πολίτες εξαιτίας προσδοκιών που είχαν διαψευστεί, αφού οι προτάσεις τους κατά ένα μικρό μόνο μέρος εισακούστηκαν, καθόσον το ποσό που διατέθηκε από το Δήμο ήταν ελάχιστο για να ανταποκριθεί στις πραγματικές ανάγκες. Συγκεκριμένα, 330.000 ευρώ(!) κατανεμήθηκαν στις τρεις δημοτικές ενότητες (Κηφισιάς, Ν. Ερυθραίας, Εκάλης), ποσό που αποτελούσε μόλις το 0,5% του προϋπολογισμού, εκ του οποίου μόνο το 60% υλοποιήθηκε από το Δήμο το 2017. Άρα, έργα που εντάχθηκαν στο ΣΠ αφορούσαν κατά κύριο λόγο πολύ μικρής εμβέλειας παρεμβάσεις στις γειτονιές (π.χ. αντικατάσταση λαμπτήρων) παρά μεγαλύτερα έργα, όπως η ανάπλαση μιας πλατείας, η κατασκευή μιας παιδικής χαράς ή ενός γηπέδου. Από την άλλη, η εκλογή των συνοικιακών συμβουλίων, παρά το ζήλο που επέδειξαν ορισμένα εξ αυτών, έγινε με πολύ μικρή συμμετοχή πολιτών γεγονός που έκρινε εξαρχής την αντιπροσωπευτικότητά τους.

Η πρόβλεψη του Προγράμματος «Κλεισθένης Ι» για ενίσχυση της δημοτικής αποκέντρωσης, για παραχώρηση ουσιαστικών αρμοδιοτήτων στα Τοπικά Συμβούλια των δημοτικών ενοτήτων, μεταξύ των οποίων η διενέργεια τοπικών συνελεύσεων γειτονιάς για να λαμβάνονται αποφάσεις για έργα στην κοινότητα, αποτελούσε το έναυσμα της ουσιαστικής συμμετοχής των πολιτών, αλλά στην περίπτωση της Κηφισιάς έμεινε τελικά μετέωρο με την κατάργηση με νόμο της εκλογής ακόμη και αυτών των Τοπικών Συμβουλίων. Ομοίως, καταργήθηκαν και οι Επιτροπές Διαβούλευσης που είχαν συσταθεί με το Πρόγραμμα «Καλλικράτης».

Το συμπέρασμα που αποκομίζει κανείς από την εμπειρία του ΣΠ στον Δήμο Κηφισιάς είναι ότι αποτελεί ένα χρήσιμο εργαλείο ενίσχυσης της δημοκρατικής συμμετοχής των πολιτών, πέραν των αιρετών εκπροσώπων του Δημοτικού Συμβουλίου, στη διαμόρφωση πολιτικών για την καθημερινότητα και την ποιότητα ζωής στις γειτονιές ενός Δήμου. Δίνει φωνή, δύναμη και παρουσία στους ενεργούς πολίτες ώστε να αναλάβουν δράση, να γνωρίσουν τις τοπικές πολιτικές και να διαβουλευτούν, να λάβουν αποφάσεις και να έχουν πρόσβαση σε πόρους. Με τον τρόπο αυτό ενισχύεται η ποιότητα της δημοκρατίας και η ικανότητα της διακυβέρνησης σε τοπικό επίπεδο. Στον αντίποδα βρίσκεται η κυρίαρχη πλέον θεσμική προσέγγιση για την τοπική αυτοδιοίκηση, αυτή της παρούσας κυβέρνησης, με την εδραίωση του δημαρχοκεντρικού μοντέλου, την υπονόμευση των συλλογικών διαβουλευτικών διαδικασιών, τη συνεχή συρρίκνωση των ορίων για παρέμβαση της κοινωνίας των πολιτών και την εφαρμογή νεοφιλελεύθερων πολιτικών.

Αγγελική Παπάζογλου,

δημοτική σύμβουλος Κηφισιάς, επικεφαλής δημοτικής παράταξης «Κοινωνία Παρούσα»

Η περίπτωση της Πορτογαλίας

Οι συμμετοχικές πρακτικές έχουν κερδίσει το ενδιαφέρον επιστημονικών και πολιτικών συζητήσεων τις τελευταίες δεκαετίες. Μία από τις πιο γνωστές συμμετοχικές πρακτικές παγκοσμίως είναι ο συμμετοχικός προϋπολογισμός (ΣΠ), που ξεκίνησε για πρώτη φορά στη Βραζιλία στα τέλη της δεκαετίας του 1980 από το Εργατικό Κόμμα. Ο ΣΠ έγινε σύντομα η ναυαρχίδα του αντι-παγκοσμιοποιητικού κινήματος και των κομμάτων στα αριστερά του πολιτικού φάσματος, ενώ εξαπλώθηκε αρχικά σε χώρες της Λατινικής Αμερικής πριν διαδοθεί παγκοσμίως. Πίσω από την επιτυχία του ΣΠ κρύβονταν ιδανικά κοινωνικής δικαιοσύνης και ένταξης, σε συνδυασμό με κρατικές μεταρρυθμίσεις.Ωστόσο, στις αρχές του αιώνα, οι διακρατικοί φορείς μετατόπισαν τον βασικό λόγο για το ΣΠ (και τη συμμετοχή ευρύτερα) προς στόχους αποκατάστασης της εμπιστοσύνης των πολιτών και βελτίωσης της διακυβέρνησης. Στο επίκεντρο αυτής της αλλαγής ήταν οι ανησυχίες σχετικά με την αυξανόμενη δυσαρέσκεια προς τους πολιτικούς εκπροσώπους και τους θεσμούς, καθώς και την ανάγκη η παροχή υπηρεσιών να ανταποκρίνεται περισσότερο στις ανάγκες της σύγχρονης κοινωνίας. Κατά συνέπεια, προέκυψαν επικρίσεις σχετικά με τις προσπάθειες να αγνοηθούν τα δημοκρατικά κενά που αρχικά προοριζόταν να αντιμετωπίσει ο ΣΠ, αναζητώντας αντ’ αυτού τρόπους να διατηρηθεί η εξουσία στα χέρια των πολιτικών ελίτ.

Ορισμένοι μελετητές επέκριναν τη συχνή αποτυχία του ΣΠ να προωθήσει μια πραγματική κοινωνική κινητοποίηση, υστερώντας έτσι σε σχέση με τις δυνατότητές του και επιδεικνύοντας υψηλή προσαρμοστικότητα σε διαφορετικές –και μερικές φορές αντίθετες– πολιτικές δυνάμεις. Όπως σημειώθηκε από το Falanga, οι φωνές και οι ακτιβιστές της εναλλακτικής παγκοσμιοποίησης έχουν ζητήσει ουσιαστική μεταρρύθμιση της κυρίαρχης πολιτικής, ωστόσο τις τελευταίες δεκαετίες γίναμε μάρτυρες μιας αλλαγής που εγείρει ανησυχίες σχετικά με την ενσωμάτωση προοδευτικών αφηγήσεων από παγκόσμιους θεσμούς και δρώντες.[1]

Το τρίτο κύμα εκδημοκρατισμού

Μετά από τέσσερις δεκαετίες αυταρχικής διακυβέρνησης, η Πορτογαλία εγκαινίασε το «τρίτο κύμα εκδημοκρατισμού» στην Ευρώπη, το 1974. Το νέο Σύνταγμα, που τέθηκε σε ισχύ το 1976, περιλάμβανε ρητές αναφορές σε αντιπροσωπευτική, ημι-άμεση και συμμετοχική δημοκρατία. Παρόλα αυτά, η Πορτογαλία γνώρισε σημαντική εκλογική αποχή τις τελευταίες δεκαετίες, ωστόσο διατηρεί υψηλές βαθμολογίες όσον αφορά τη δημοκρατική διακυβέρνηση. Μετά το λεγόμενο «τρίτο κύμα εκδημοκρατισμού» στην Ευρώπη στα μέσα της δεκαετίας του 1970, η μετάβαση από τα αυταρχικά στα δημοκρατικά καθεστώτα άνοιξε τον δρόμο για νέες μορφές συμμετοχής.

Εν μέσω τυπικών δημοκρατικών πρακτικών, η Πορτογαλία πρωτοστάτησε στο ΣΠ στις αρχές της δεκαετίας του 2000, καβαλώντας το κύμα της παγκόσμιας αποδοχής του ΣΠ ως εργαλείου για βελτιωμένη δημοκρατική διακυβέρνηση.[2] Εμπνευσμένα από το ΣΠ της Βραζιλίας, τα πρώτα παραδείγματα εισήχθησαν στη Μητροπολιτική Περιοχή της Λισαβόνας, όπου σύντομα πρωτοστάτησαν οι προσεγγίσεις συν-παραγωγής από το Δημοτικό Συμβούλιο της Λισαβόνας. Τα επόμενα χρόνια, ο ΣΠ επεκτάθηκε και διαφοροποιήθηκε τόσο σε θέματα και ομάδες-στόχους, όσο και σε κλίμακες εφαρμογής.[3] Είναι ενδιαφέρον ότι οι υπεύθυνοι λήψης αποφάσεων τόσο από τα αριστερά όσο και από τα δεξιά πολιτικά κόμματα έχουν ενδιαφερθεί για τις δυνατότητες του ΣΠ.

Μετά από περισσότερες από δύο δεκαετίες πειραματισμού, παρά ορισμένα θετικά αποτελέσματα, προκύπτουν αρκετά σημεία κριτικής κατά την παρατήρηση του πορτογαλικού πολιτικού τοπίου. Πρώτον, η εξάπλωση των εφάπαξ εγχειρημάτων ΣΠ με περιορισμένη ενσωμάτωση στη δημόσια διοίκηση φαίνεται να συνοδεύτηκε από αστάθεια.[4] Καθώς τα εγχειρήματα του ΣΠ βασίζονται σε μεγάλο βαθμό στην πολιτική βούληση και τους εκλογικούς κύκλους, η διάρκεια και η συνέχειά τους έχουν όντως επηρεαστεί σημαντικά.

Επιπλέον, οι οργανώσεις και τα κινήματα της κοινωνίας των πολιτών έχουν ασχοληθεί ελάχιστα με το ΣΠ, βλέποντας συχνά τον προωθούμενο διάλογο μεταξύ πολιτών και θεσμών με καχυποψία – αν και υπάρχουν ορισμένες εξαιρέσεις. Για παράδειγμα, τα βασικά αποτελέσματα του ΣΠ της Λισαβόνας έχουν δώσει κίνητρα για πρωτοβουλίες που βασίζονται στην κοινότητα, ιδιαίτερα για τη δημιουργία χώρων πρασίνου και ποδηλατοδρόμων υψηλής ποιότητας σε όλη την πόλη. Ωστόσο, η ευθραυστότητα που έδειξαν πολλά εγχειρήματα ΣΠ στη χώρα έγινε τελικά εμφανής κατά τη διάρκεια της πανδημίας, όπου σημειώθηκε σημαντικός αριθμός διακοπής του εγχειρήματος. Ενώ η μετάβαση από την προσωπική στη διαδικτυακή συμμετοχή μπορεί να εξηγήσει την περιορισμένη ικανότητα των δημόσιων διοικήσεων να διατηρήσουν το ΣΠ, τα τελευταία χρόνια παρατηρούμε μια μείωση του ενδιαφέροντος για τον ΣΠ σε ολόκληρη τη χώρα.

Καταληκτικές παρατηρήσεις

Ο ΣΠ προέρχεται από τον Παγκόσμιο Νότο και επιδιώκει να αντιμετωπίσει τις δομές εξουσίας μέσω αναδιανεμητικών πολιτικών. Ωστόσο, με την παγκόσμια διάδοσή του, η στροφή της βασικής ρητορικής υπέρ μιας πιο τεχνοκρατικής –και αποπολιτικοποιημένης– εκδοχής της συμμετοχής των πολιτών φαίνεται να έχει υπονομεύσει τους προοδευτικούς στόχους του. Αυτά τα μειονεκτήματα έχουν γίνει εμφανή σε πολλές χώρες, συμπεριλαμβανομένης της Πορτογαλίας, όπου καταγράφηκαν αριθμοί-ρεκόρ για τα εγχειρήματα ΣΠ στα μέσα της δεκαετίας του 2010.

Επομένως, πιστεύω ότι υπάρχει ένα εγγενές πρόβλημα με την ιδέα να τεθεί σε αναμονή η δημοκρατία και να διορθωθούν προβλήματα μέσω αυτού του είδους συμμετοχικής πρακτικής. Ο ΣΠ είναι αναγκαστικά συνυφασμένος με το κυρίαρχο εκλογικό σύστημα και πρέπει να ασχοληθεί ανοιχτά με αυτό, εάν στοχεύει να επιτύχει οποιονδήποτε βαθμό θεσμικού μετασχηματισμού. Στην πραγματικότητα, ο ΣΠ δεν θεωρήθηκε ως ουδέτερο έδαφος, αν και πολλοί υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής, επαγγελματίες και μελετητές έχουν προσπαθήσει να τον απεικονίσουν ως τέτοιο τις τελευταίες δύο δεκαετίες. Η αποσύνδεση του ΣΠ από τις κρατικές μεταρρυθμίσεις έχει περιορίσει το πεδίο εφαρμογής του, υποβιβάζοντάς το σε εφάπαξ πρακτικές στο περιθώριο της συμβατικής διαδικασίας λήψης αποφάσεων. Ανησυχητικό είναι ότι η δυσανάλογη εστίαση στις τεχνικές διαδικασίες της συμμετοχής –παρά στα αποτελέσματά της– έχει αποβεί σε βάρος των ορθών αξιολογήσεων τόσο των πλεονεκτημάτων όσο και των σημείων κριτικής της συμμετοχής, μειώνοντας έτσι τις δυνατότητες για συλλογική μάθηση.

Δεν μπορούμε, όμως, να χάσουμε την ελπίδα μας. Ο χρόνος θα δείξει εάν ο ΣΠ μπορεί ακόμα να καθοδηγήσει τους θεσμούς και τους πολίτες προς ένα μετασχηματιστικό μέλλον, με ισχυρές δημοκρατικές αξίες στο επίκεντρο και την καταπολέμηση των διαρθρωτικών ανισοτήτων ως οδηγό.

Roberto Falanga

Μετάφραση: Δημήτρης Παπανικολόπουλος

Σημειώσεις:

1. Falanga, R. (2018). “Critical trends of citizen participation in policymaking. Insights from Portugal”. In LOBO, M.C., SILVA, F.C. DA, ZÚQUETE, J.P. (eds.) Changing societies: legacies and challenges. Citizenship in crisis, pp. 295-318. Lisbon: Imprensa de Ciências Sociais.

2. Falanga, R. and LÜCHMANN, L. (2020). Participatory budgets in Brazil and Portugal: Comparing patterns of dissemination. Policy Studies, v. 41, n. 6, pp. 603-622

3. Falanga, R. (2023). Scaling participatory budgets. Pitfalls and potentialities from multiple scales in Portugal. Local Development & Society, v. 5, n.3, 639–655.

4. Alves, M. and Allegretti, G. (2012). (In)stability, a key element to understand participatory budgeting: Discussing Portuguese cases. Journal of Public Deliberation, v. 8, n. 2.