«Οι διαπραγματεύσεις των τελευταίων μηνών, μόνο κατ’ ευφημισμό μπορούν να ονομαστούν τέτοιες. Στην πραγματικότητα ήταν τόσο ασύμμετρες, που εν τέλει αποτελούσαν έναν συνεχή εκβιασμό της ελληνικής πλευράς, προκειμένου ν’ αποδεχτεί τις απαιτήσεις των δανειστών, διαφορετικά ν’ ανατραπεί», τονίζει μεταξύ άλλων ο Κώστας Δουζίνας σε μία συνέντευξη που προσπαθεί να ερμηνεύσει τη στάση των Ευρωπαίων, τις κινητοποιήσεις αλληλεγγύης στην Ελλάδα και το «αυθόρμητο» κάλεσμα «Μένουμε Ευρώπη».
Τη συνέντευξη πήρε η Ιωάννα Δρόσου
Έξι μήνες τώρα, η Ελλάδα –και η προσπάθεια της ελληνικής κυβέρνησης- απαξιώνεται πλήρως από τους ευρωπαίους εταίρους, με αποκορύφωμα την περασμένη βδομάδα, όταν απέρριψαν σκληρές υποχωρήσεις προκειμένου να καταλήξουν σε μία συμφωνία. Θεωρείς πως πρόκειται για μια προσπάθεια ανατροπής της ελληνικής κυβέρνησης;
Είναι προφανές ότι τους τελευταίους δύο μήνες επιχειρείται ένα μεταμοντέρνο πραξικόπημα εναντίον της κυβέρνησης ή, όπως ονομάστηκε στον πόλεμο του Ιράκ, μια προσπάθεια regime change (αλλαγής καθεστώτος). Οι διαπραγματεύσεις των τελευταίων μηνών, μόνο κατ’ ευφημισμό μπορούν να ονομαστούν τέτοιες. Στην πραγματικότητα ήταν τόσο ασύμμετρες, που εν τέλει αποτελούσαν έναν συνεχή εκβιασμό της ελληνικής πλευράς, προκειμένου ν’ αποδεχτεί τις απαιτήσεις των δανειστών, διαφορετικά ν’ ανατραπεί. Θέλουν να εξευτελιστεί τόσο πολύ η ελληνική κυβέρνηση, αποδεχόμενη ν’ αλλάξει συνολικά και ριζικά τις πολιτικές της θέσεις και τις δεσμεύσεις της απέναντι στον ελληνικό λαό, ώστε να προκύψει μία άλλη κυβέρνηση. Αυτές τις μέρες που κορυφώνεται η προσπάθεια αυτή, διακινδυνεύεται η ανατροπή μίας από τις πιο σημαντικές κατακτήσεις του μεταπολεμικού πολιτικού πολιτισμού, που ήταν μιας μορφής συμβιβασμός μεταξύ της οργάνωσης της οικονομίας γύρω από τις αγορές και της δημοκρατικής αρχής, η οποία μπορούσε κατά καιρούς να διορθώνει την άδικη και άνιση διανομή του εθνικού προϊόντος βάσει των αγορών. Σχηματικά θα έλεγα πως οι δύο πλευρές της διαπραγμάτευσης είναι ένα ζευγάρι που συνεχώς μαλώνει και τώρα φαίνεται να προχωρά σιγά-σιγά στο χωρισμό και το διαζύγιο.
Τι μας δείχνει αυτή η στάση για την Ευρώπη του 21ου αιώνα;
Με την επικράτηση των νεοφιλελεύθερων πολιτικών και τη μετατροπή τους σε μία ορθοδοξία, οδηγούμαστε στην αρχή του τέλους της ευρωπαϊκής ιδέας, μιας ιδέας που προσπάθησε να επικαιροποιήσει στο τέλος του 20ου αιώνα, τις αρχές του Διαφωτισμού, την ισότητα, την ελευθερία, την αλληλεγγύη. Η εξέλιξη της διαπραγμάτευσης θα κρίνει το μέλλον της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αλλά και της Αριστεράς, και δεν αναφέρομαι μόνο στη ριζοσπαστική αριστερά, αλλά και στη σοσιαλδημοκρατική αριστερά.
Αν η νεοεκλεγείσα ελληνική κυβέρνηση –στο πλαίσιο της λαϊκής εντολής- αποτύχει να περιορίσει τις συνέπειες της μνημονιακής εποχής, τότε όλες οι μελλοντικές προσπάθειες, ακόμα και της κεντροαριστεράς, να διορθώνουν οι αποφάσεις του λαού τη διανεμητική πολιτική της αγοράς θα αποτυχαίνουν.
Αν τώρα περάσουμε στην Ευρωπαϊκή Ένωση, μια μεγάλη επιτυχία της ήταν η ειρήνευση των κρατών, ύστερα από δύο παγκόσμιους πολέμους. Με την ίδρυσή της, έπαυσαν οι εθνικές εντάσεις και συγκρούσεις μέσα από έναν ταξικό αγώνα που συμφωνήθηκε, δηλαδή τη μεταφορά πόρων από τα βόρεια κράτη στα νότια που αποζημιώνει την τεράστια εμπορική ανισότητα. Αν σπάσει αυτή η συμφωνία, αν δηλαδή η διαφορά ανάμεσα στην Ελλάδα, την Ισπανία και την Πορτογαλία, από τη μια, και τη Γερμανία, την Ολλανδία και τη Φινλανδία, από την άλλη, μετατραπεί από αγώνα μεταφοράς κεφαλαίων σ’ εθνική διαφορά μεταξύ των λαών του Νότου και του Βορρά, τότε θα τελειώσει και η Ευρώπη. Με αυτή την έννοια λέω ότι οι μεγάλες επιτυχίες της Ευρώπης, η ειρήνη και η αναστολή των εθνικών εντάσεων και πολέμων, από τη μία, και ο συμβιβασμός μεταξύ καπιταλισμού και δημοκρατίας, από την άλλη, παίζονται αυτή τη στιγμή στις διαπραγματεύσεις με την ελληνική κυβέρνηση. Αν η Ελλάδα και η ελληνική κυβέρνηση αποτύχουν, αν επιτύχει το πραξικόπημα, θα ξεκινήσει το τέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Ισχυρή συμπαράσταση και αλληλεγγύη
Αναφέρθηκες στην Αριστερά και πώς θα επηρεαστεί από την έκβαση των διαπραγματεύσεων. Να το δούμε λίγο παραπάνω;
Όταν ο ΣΥΡΙΖΑ εκλέχτηκε κυβέρνηση αντιμετωπίστηκε από τους αριστερούς σ’ όλη την Ευρώπη, και σε όλο τον κόσμο έχω την αίσθηση, ως η πρώτη μεγάλη νίκη της αριστεράς αλλά και των τεράστιων κινημάτων αντίστασης του 2010-11. Ήταν το πρώτο ρήγμα σ’ αυτή την νεοφιλελεύθερη λαίλαπα, η οποία έχει επικρατήσει παγκοσμίως. Βέβαια, προς το παρόν, η κυβέρνηση του ΣΥΡΙΖΑ δεν έχει δώσει ακόμα πολλά δείγματα του τι σημαίνει δημοκρατικός σοσιαλισμός του 21ου αιώνα, καθώς αυτή τη στιγμή οι προτεραιότητες είναι άλλες, ενώ δεν της έχει δοθεί ακόμα η δυνατότητα να αρχίσει να κυβερνά και να δείχνει τα εναλλακτικά σημάδια της αριστερής πολιτικής. Εν τούτοις, η νίκη αυτή παραμένει η πιο σημαντική νίκη του αριστερού κινήματος στο Βορρά, παραμένει η πρώτη νίκη στην Ευρώπη τις τελευταίες δεκαετίες, και επομένως παραμένει ένας φάρος για τους αριστερούς όλου του κόσμου. Σαφώς, απαλλαγμένοι από την πίεση που νιώθει ο ΣΥΡΙΖΑ, πολλοί Ευρωπαίοι αριστεροί θα προτιμούσαν μια πιο σκληρή διαπραγματευτική γραμμή, όμως δείχνουν κατανόηση στις δυσκολίες που αντιμετωπίζει η ελληνική κυβέρνηση. Η συμπαράσταση, η αλληλεγγύη και η συνεχής έγνοια για την Ελλάδα και την κυβέρνηση παραμένει το ίδιο ισχυρή, όπως ήταν στις 26 Ιανουαρίου.
Την περασμένη βδομάδα πραγματοποιήθηκαν συγκεντρώσεις σε πολλές ευρωπαϊκές πόλεις στήριξης της Ελλάδας. Την ίδια ώρα, βλέπουμε να υπάρχει επιθετική αρθρογραφία προς την Ελλάδα, π.χ. με τον τουρισμό, η οποία δεν τυγχάνει ευρείας αποδοχής. Τι δείχνει αυτό;
Σαφώς έχει αλλάξει ριζικά η αντιμετώπιση του κόσμου -και όχι μόνο των αριστερών- προς την Ελλάδα σε σύγκριση με πέρσι, πόσο μάλλον με το 2010. Τότε οι ειδήσεις έβριθαν καταγγελιών περί κλεφτών, τεμπέληδων Ελλήνων, που ζουν με τα λεφτά των Ευρωπαίων. Αυτού του είδους η δημοσιογραφία διεκόπη μετά το εκλογικό αποτέλεσμα, καθώς οι καθεστωτικοί πολιτικοί και οι δημοσιογράφοι αντιμετώπιζαν την Ελλάδα με αμηχανία, με έλλειψη κατανόησης. Πίστευαν ενδόμυχα ότι και αυτή η κυβέρνηση, όπως όλες οι προηγούμενες, παρά τις ενστάσεις που εκφράζει θα προσαρμοστεί στις κυρίαρχες γραμμές. Όταν έγινε σαφές ότι αυτό δεν πρόκειται να γίνει, αυτή η μικρή περίοδος ακατανοησίας και αμηχανίας μετατράπηκε πάλι σε μια τρομερή επίθεση, την οποία βλέπουμε καθημερινά. Ωστόσο, αυτή τη φορά η αντιμετώπισή της από τον κόσμο είναι τελείως διαφορετική.
Έχουμε μια σαφή και σταθερή μετατόπιση των ευρωπαϊκών λαών και της κοινής γνώμης σε μια πολύ πιο θετική στάση απέναντι στην Ελλάδα. Αυτό δεν σημαίνει ότι ο κόσμος θα βγει αναφανδόν σε διαδηλώσεις υπέρ της Ελλάδας, αλλά να σας θυμίσω τι έλεγε ο Καντ μετά τη Γαλλική Επανάσταση: η υποδοχή της Γαλλικής Επανάστασης από τους Ευρωπαίους είναι χαρακτηριστικό της ηθικής προόδου της ανθρωπότητας. Παρότι οι ευρωπαϊκοί λαοί δεν ήταν διατεθειμένοι να υποστηρίξουν την «τρομοκρατία» και ορισμένα μέτρα που πήραν οι επαναστάτες, κυρίως στην αρχή, υποστήριξαν πλήρως τους σκοπούς της επανάστασης δείχνοντας έτσι ότι η ανθρωπότητα προχωρούσε σε ανώτερο επίπεδο. Κάτι ανάλογο πιστεύω ότι γίνεται στην ευρωπαϊκή κοινή γνώμη σε σχέση με την Ελλάδα. Παρότι ο κόσμος βομβαρδίζεται με τις αρνητικές ειδησιογραφίες καταλαβαίνει ότι αυτό που παίζεται είναι κάτι περισσότερο από το μέλλον μιας μικρής χώρας και ενός μικρού λαού, είναι κάτι που θα έχει επιπτώσεις για όλους μας. Μίλησα την Πέμπτη σ’ ένα μεγάλο ντιμπέιτ που οργάνωσε η Γκάρντιαν στο Λονδίνο. Το ενδιαφέρον του κοινού και η συμπαράσταση στην Ελλάδα ήταν συγκινητική. “Γιατι δεν γράφουν οι εφημερίδες αυτά που λέει ο Κώστας”, είπαν αρκετοί. “Η Ελλάδα μάχεται για όλους μας”. Ο κόσμος για πρώτη φορά καταλαβαίνει ότι ένας μικρός λαός και ένα μικρό κόμμα αντιστέκεται και είναι πιθανόν να κερδίσει ορισμένες υποχωρήσεις και αργότερα μια αλλαγή στο κυρίαρχο παράδειγμα της Ευρώπης.
Η αριστερή κυβέρνηση θα κριθεί από τη θεσμική της φαντασία
Υπήρξαν διαδικτυακά καλέσματα στις πλατείες με το σύνθημα «παίρνουμε τη διαπραγμάτευση στα χέρια μας». Είναι μια προσπάθεια αναβίωσης των πλατειών; Από την άλλη, τα τελευταία χρόνια δεν είχαμε συνηθίσει φιλοκυβερνητικές διαδηλώσεις, είναι μια καινούρια εμπειρία και ίσως γι’ αυτό οι συγκεντρώσεις αυτές είναι βουβές…
Το να βγει πάλι ο κόσμος στους δρόμους για να εκφράσει τη στήριξή του στην κυβέρνηση ή να υπερασπιστεί τις κόκκινες γραμμές της διαπραγμάτευσης είναι εξαιρετικά θετικό. Όμως, η σύγκριση των συλλαλητηρίων με το τι συνέβη στις πλατείες του κόσμου το 2011 είναι λάθος. Στις διαδηλώσεις και τα συλλαλητήρια οι συμμετέχοντες συνδηλώνουν κάτι, υποστηρίζουν ή καταδικάζουν την πολιτική που ασκεί μια κυβέρνηση ή μια εξουσία. Οι πλατείες του κόσμου ήταν κάτι το διαφορετικό, ήταν ένα πλήθος σε δημόσια συνάθροιση, η δημιουργία μια νέας μορφής δήμου, ενός νέου πολιτικού κινήματος. Ανέδειξαν τη συντακτική δύναμη, τη δύναμη ενός λαού, ο οποίος με τη μορφή του πλήθους παίρνει τη ζωή του στα χέρια του και προσπαθεί να φτιάξει τον κόσμο μέσα από τις δικές του πρωτοβουλίες. Οι πλατείες άλλαξαν το πολιτικό σκηνικό, ανέτρεψαν το παλιό πολιτικό κατεστημένο, και ξεκίνησαν τη διαδικασία που οδήγησε στις 25 του Γενάρη. Ποια ήταν τα χαρακτηριστικά των πλατειών του κόσμου και του Συντάγματος; Το αυθόρμητο, η έλλειψη κομματικής ένταξης και η κοινή πολιτική επιθυμία να μπει τέλος στο παλιό κατεστημένο και το μνημόνιο. Οι λαϊκές συνελεύσεις έφτιαξαν ένα νέο τρόπο πολιτικής δράσης. Η άμεση δημοκρατία, το αξίωμα ισότητας και η συλλογική διαβούλευση, απόφαση και δράση δημιούργησαν ένα θεσμικό πρόκριμα που πρέπει να συνδυαστεί με την αντιπροσωπευτική της μορφή. Οι ομάδες εργασίας κάλυψαν όλες τις βασικές λειτουργίες του κοινωνικού κράτους δείχνοντας πάλι πως η λαϊκή πρωτοβουλία και η αμεσοδημοκρατική πρακτική μπορεί να παρεμβαίνει σ’ όλους τους κρίσιμους τομείς. Παίν.﷽﷽﷽﷽﷽﷽﷽﷽ν πλατεικτικίίρνουμε τη ζωή μας στα χέρια μας ήταν το μήνυμα και παραμένει η πιο σημαντική επιτυχία και μάθημα των πλατειών.
Πιστεύω όμως ότι τα μαθήματα αυτά δεν έχουν αναλυθεί ή κατανοηθεί πλήρως. Το θέμα δεν είναι απλώς να καλέσουμε τον κόσμο στις πλατείες. Επαναλαμβάνω είναι θετικό και θεμιτό, όμως το μεγάλο μάθημα είναι διαφορετικό. ς ﷽﷽﷽﷽﷽﷽﷽﷽ί ή κατανοηθεί πλήρως Όταν άδειασαν οι πλατείες, πήγαν στις γειτονιές, τις συνοικίες και τις πόλεις, στις πρωτοβουλίες αλληλεγγύης, κοινωνικής οικονομίας, στους συνεταιρισμούς και τις αγορές χωρίς μεσάζοντες. Εδώ βρίσκουμε πάλι το καινούργιο και ριζοσπαστικό που μπορεί και πρέπει να μπολιάσει τη λογική του κόμματος και ν’ αρχίσει να μπαίνει στον περίγυρο της κρατικής εξουσίας, κυρίως στο χώρο των κοινωνικών υπηρεσιών με συμπληρωματικό τρόπο. Η αριστερή κυβέρνηση θα κριθεί από τη θεσμική της φαντασία και τον τρόπο με τον οποίο θα αλλάξει την σχέση εξουσίας και πολίτη. Έχουμε τεχνογνωσία, εμπειρία, λαϊκή επιθυμία. Αυτό που χρειάζεται είναι να γυρίσει η κυβέρνηση σ’ αυτά που έλεγε και έκανε ο ΣΥΡΙΖΑ πριν την εκλογική νίκη.
Μένουμε Ευρώπη: Το λαϊκό κομμάτι του πραξικοπήματος
Η πλατεία Συντάγματος γέμισε και από ανθρώπους που ανταποκρίθηκαν στο κάλεσμα «Μένουμε Ευρώπη», ένα κάλεσμα που διακινήθηκε και από ιδιωτικά κανάλια, που υποστηρίχθηκε από τη ΝΔ, το ΠΑΣΟΚ και το Ποτάμι, ένα κάλεσμα που κύριο στόχο είχε να πιέσει την κυβέρνηση να υπογράψει ό,τι της φέρουν.
Η αντίσταση, για μένα, είναι νόμος της ύπαρξης και της ζωής, μια αντιδύναμη στη δύναμη της εξουσίας. Κάθε φορά που φτιάχνεται ένας συσχετισμός δυνάμεων, αμέσως θα υπάρχουν και αντιστάσεις που τον παραμορφώνουν, τον διασπούν, τον αναμορφώνουν, τον πηγαίνουν σε μια νέα κατεύθυνση. Αυτή η αρχή, άλλωστε, οδήγησε και στην άνοδο του ΣΥΡΙΖΑ. Κατ’ αρχάς λοιπόν ήταν αναμενόμενο ότι ένα κομμάτι του λαού που βρίσκεται στην απέναντι όχθη θα άρχιζε να εκφράζει την αντίσταση απέναντι στην εξουσία. Και σ’ αυτό το επίπεδο δεν είναι απαραίτητα κακό. Αντίθετα, η εκδήλωση διαμαρτυρίας είναι τελείως παραδεκτή, νόμιμη και δόκιμη. Όπως το Σύνταγμα είχε την «πάνω» πλατεία έτσι και η αριστερή κυβέρνηση έχει το δεξιό Σύνταγμα. Ήρθε η ώρα, ένα κομμάτι που δεν γνώρισε την έξαρση του Συντάγματος τα τελευταία πέντε χρόνια να την γευτεί τώρα. Τίποτε περίεργο εδώ, εγώ θα τους καλωσόριζα στους παλιούς δρόμους της αντίστασης. Το πρόβλημα είναι πως αυτές οι εκδηλώσεις δεν έχουν αυθόρμητο χαρακτήρα, προβάλλονται και προωθούνται από τα καθεστωτικά μέσα και τα κόμματα της αντιπολίτευσης, μετατρέποντας τη διαμαρτυρία σε κομμάτι των εκβιασμών, των απειλών και του εκφοβισμού που ασκείται από τις ευρωπαϊκές ελίτ και τα ευρωπαϊκά μέσα ενημέρωσης. Οι συγκεντρώσεις αυτές έτσι γίνονται κομμάτι της προσπάθειας να ανατραπεί αυτή η κυβέρνηση ή να εγκαταλείψει τις θέσεις της. Το πρόβλημα, λοιπόν, είναι ότι οι διαδηλώσεις αυτές μπορούν να εξελιχθούν στο λαϊκό κομμάτι του πραξικοπήματος που γίνεται εναντίον της ελληνικής κυβέρνησης και της αριστεράς.
Ο τρόπος που γίνονται αυτές οι συγκεντρώσεις, πόσο μάλλον που παρουσιάζονται από τα ΜΜΕ, θα μπορούσαμε να πούμε ότι υπάρχει σκοπιμότητα να ενταθεί ο διχασμός;
Τα ταξικά συμφέροντα της μεγάλης πλειοψηφίας και της ελίτ που διοίκησε την Ελλάδα από τη μεταπολίτευση και μετά έρχονται σήμερα στην επιφάνεια. Ο αέναος διαχωρισμός της κοινωνίας μπαίνει στο κέντρο της πολιτικής διαμάχης. Η αριστερά ως αντιπολίτευση εκπροσωπούσε τους εργαζόμενους, αλλά προσπαθούσε ταυτόχρονα να συγκροτήσει το λόγο της και την πρακτική της κάτω από μια λογική γενικού συμφέροντος. Αυτό το ρόλο προσπαθεί να παίξει η σημερινή αντιπολίτευση, υπερασπιζόμενη τα δικά της ταξικά συμφέροντα. Επομένως, η περίοδος αναπόφευκτα δυναμώνει τη συγκρουσιακή λογική. Πέρα από το πρώτη φορά Αριστερά στην κυβέρνηση, υπάρχει και το πρώτη φορά Δεξιά στην αντιπολίτευση. Αυτό δημιουργεί τεράστια προβλήματα σ’ ένα κόσμο που θεωρούσε ότι έχει ένα κληρονομικό δικαίωμα να διοικεί τη χώρα ή να παίρνει προνόμια από το κράτος. Αυτός ο κόσμος ξαφνικά χάνει τα προνόμια του και είναι λογικό να αντιστέκεται. Υπάρχει μια διχαστική λογική, με την έννοια ότι τα ταξικά συμφέροντα από υπόστρωμα της διαμάχης γίνονται βασικό διακύβευμα. Αλλά αυτός ο διχασμός δεν πρέπει να περάσει από την πολιτική διαδικασία σε μία ανοιχτή δημόσια σύγκρουση κομμάτι της οποίας εξελίσσεται στις πλατείες. Βέβαια έχοντας και το παράδειγμα της Χρυσής Αυγής, δεν σημαίνει ότι για να αποφύγουμε διχαστικές πρακτικές πρέπει να εγκαταλείψουμε το δημόσιο χώρο. Αν συνεχιστούν οι επιθέσεις πρέπει να υπερασπίσουμε τον δημόσιο χώρο, όχι με βία ή αντεπίθεση αλλά με την προστασία των κοινών, ενός κοινού καλού, για το οποίο είναι η αριστερά ο θεματοφύλακας. Η αριστερά προωθεί τα συμφέροντα των εργαζομένων. Αλλά ως κυβέρνηση, πρέπει να επανασημιοδοτεί την έννοια του κοινού καλού, μιας νέας κοινοπολιτείας, στην οποία χωράνε όλοι εκτός από τους θιασώτες του φυλετικού μίσους και το αμετανότητο οικονομικό κατεστημένο με τις διάφορες εκδοχές και πλοκάμια του. Αν η πρώτη περίοδος της κυβέρνησης θα κριθεί από το έντιμο της συμφωνίας, το δεύτερο ημίχρονο θα πετύχει αν μπορέσουμε να δημιουργήσουμε μια νέα έννοια του κοινού καλού, ένα νέο μοντέλο δημοκρατικού σοσιαλισμού για τον 21ο αιώνα.
•
* Ο Κώστας Δουζίνας είναι καθηγητής Φιλοσοφίας του Δικαίου και διευθυντής του Ινστιτούτου Ανθρωπιστικών Σπουδών του Κολεγίου Birkbeck του Πανεπιστημίου του Λονδίνου.
