Συνέντευξη με την Καταρζίνα Μπιέλινσκα Κοβαλένσκα, φιλόσοφο και πολιτική επιστήμονα στο πανεπιστήμιο της Βαρσοβίας
Τη συνέντευξη πήρε
ο Δημήτρης Γκιβίσης
Πώς είναι σήμερα η κατάσταση στην Πολωνία;
Η Πολωνία κυβερνάται από το δεξιό ριζοσπαστικό και εθνικιστικό PiS (Κόμμα του Νόμου και της Δικαιοσύνης), το οποίο έχει ψηφίσει αρκετούς νόμους που αποσκοπούν στον περιορισμό των δημοκρατικών ελευθεριών και στην υποταγή πολλών θεσμών, όπως το δικαστικό σύστημα, στην κυβέρνηση και στο κυβερνών κόμμα. Με την κυβέρνησή του, ο σοβινισμός, η ξενοφοβία, ο αντισημιτισμός, το αντιπροσφυγικό συναίσθημα, ο ρατσισμός, η ομοφοβία και ο αντιευρωπαϊσμός, βρήκαν τις κατάλληλες συνθήκες για να αναπτυχτούν. Για παράδειγμα, το 2018 το PiS προσπάθησε να ποινικοποιήσει και να τιμωρήσει με τρία χρόνια φυλάκισης, όσους μιλούν δημόσια και γράφουν για την συμμετοχή των Πολωνών στα ναζιστικά εγκλήματα (τελικά υπαναχώρησε μετά από διαμαρτυρίες σε όλο τον κόσμο). Πρόσφατα επίσης, το PiS ξεκίνησε μια ομοφοβική εκστρατεία εναντίον της LGBTQI+ κοινότητας, η οποία οδηγεί σε όλο και περισσότερες επιθέσεις σωματικής και λεκτικής ομοφοβικής βίας. Όπως έγινε τον Ιούλιο στο Pride στο Μπιάλιστοκ, μια πόλη 300.000 κατοίκων στην ανατολική Πολωνία, που δέχτηκε βίαιη επίθεση από εκατοντάδες ακροδεξιούς και οπαδούς ποδοσφαιρικών ομάδων που προσπάθησαν να το εμποδίσουν.
Η μυθοποίηση του PiS
Που οφείλεται αυτή η μεγάλη αποδοχή που έχει το PiS από την πολωνική κοινωνία;
Πρώτον, πρέπει να έχουμε κατά νου ότι το 2015 το PiS δεν πήγε στις εκλογές με την τυπική ριζοσπαστική αφήγησή του. Ήταν ηπιότερο για να προσελκύσει τους μετριοπαθείς ψηφοφόρους οι οποίοι είχαν απογοητευτεί από τους συντηρητικούς φιλελευθέρους της Civic Platform (Πλατφόρμα Πολιτών), που ήταν για δύο θητείες στην κυβερνητική εξουσία. Όταν κέρδισε στις εκλογές, ξεκίνησε αμέσως τις αντιδημοκρατικές μεταρρυθμίσεις που προκάλεσαν τεράστιες κοινωνικές αντιδράσεις, όπως οι μεγάλες εκδηλώσεις που οργανώθηκαν από το φιλοδημοκρατικό κίνημα το 2015 και το 2016, και οι μαύρες διαμαρτυρίες των γυναικών το 2016. Είχαμε επίσης σημαντικές απεργίες στο δημόσιο τομέα, με καθαρά αντικυβερνητικό χαρακτήρα, ενώ πριν λίγους μήνες έγινε η μεγαλύτερη απεργία των δασκάλων μετά το 1993, πιθανόν η μεγαλύτερη στην ιστορία της Πολωνίας. Μεγάλα τμήματα της κοινωνίας είναι έντονα αντίθετα προς το PiS. Δεύτερον, το PiS ξεκίνησε σημαντικές κοινωνικές μεταρρυθμίσεις, που είναι πρωτίστως το επίδομα για τα παιδιά (που ονομάζεται 500+), και το ελάχιστο ωρομίσθιο. Το πρώτο ήταν η μεγαλύτερη μεταφορά χρημάτων στους φτωχούς μετά το 1989, και το δεύτερο βελτίωσε ραγδαία και απότομα την κατάσταση των ανθρώπων που κάνουν σωματικές και χαμηλά αμειβόμενες εργασίες χωρίς «κατάλληλες» συμβάσεις εργασίας. Ως εκ τούτου, το PiS γίνεται αντιληπτό από πολλούς ως το κόμμα που έδωσε χρήματα στο λαό και βελτίωσε την κατάστασή του. Ωστόσο, κατά τη γνώμη μου, δεν πρέπει να μυθοποιήσουμε αυτήν την υποστήριξη. Είναι ένα επίδομα 125 ευρώ ανά παιδί μηνιαίως τόσο μοναδικό στην Ευρωπαϊκή Ένωση; Ή το ελάχιστο ωρομίσθιο των 3 ευρώ; Για να διατηρήσει τη δύναμη του, το PiS ξεκίνησε πρόσφατα να δίνει διάφορα επιδόματα. Όπως τις πρόσθετες πληρωμές στους συνταξιούχους, που δεν συνοδεύονται όμως από μια συστηματική κοινωνική πολιτική, για παράδειγμα όσον αφορά τη δημόσια υγειονομική περίθαλψη που βρίσκεται σε πολύ κακή κατάσταση. Φυσικά, η εθνικιστική προπαγάνδα του έχει επιπτώσεις στην ανάπτυξη του εθνικισμού, του ρατσισμού και της ομοφοβίας, όμως για ευρύτερα κοινωνικά στρώματα πρωτίστως θεωρείται ως το κόμμα που διατηρεί το κοινωνικό του πρόγραμμα οικονομικής τους ενίσχυσης. Έτσι, οι ψηφοφόροι δεν έχουν απογοητευθεί ακόμα. Δεν θα είναι τίποτα το ιδιαίτερο αν το PiS μείνει στην κυβερνητική εξουσία για δύο θητείες. Δεν είναι κάτι το μοναδικό αυτό στις αστικές δημοκρατίες. Το θέμα είναι ότι εάν του επιτραπεί να συνεχίσει τις αντιδημοκρατικές μεταρρυθμίσεις, ή ακόμα χειρότερα να κερδίσει την κοινοβουλευτική πλειοψηφία στις εκλογές, δεν θα μπορούν να υπάρξουν δημοκρατικές εκλογές το 2023.
Πώς διαμορφώνεται το πολιτικό σκηνικό δύο εβδομάδες πριν από τις εκλογές της 13ης Οκτωβρίου;
Σήμερα στο πολωνικό κοινοβούλιο δεν υπάρχει καμία Αριστερά, ούτε καν κεντροαριστερά. Έχασαν τραγικά στις τελευταίες εκλογές, και δεν πέρασαν το όριο εισόδου. Τώρα, στις δημοσκοπήσεις το PiS έχει σίγουρα περισσότερο από 40%, η αντιπολίτευση της Civic Coalition (Συνασπισμός Πολιτών), της οποίας κύριο μέρος είναι η Πλατφόρμα Πολιτών, βρίσκεται πάνω από 20%, και η Lewica (Αριστερά) έχει πάνω από 10%. Η Lewica είναι μια συμμαχία τριών κομμάτων, της SLD (Δημοκρατική Αριστερή Συμμαχία), του Razem (Μαζί), που κάποτε θεωρήθηκε ως μια νέα αριστερή ελπίδα και το οποίο στις εκλογές του 2015 κέρδισε 3,6% αλλά η στήριξή του σταδιακά μειώθηκε, και της Wiosna (Άνοιξη), το νέο κόμμα του Ρόμπερτ Μπιεντρόν, του πρώτου ανοιχτά ομοφυλόφιλου πολωνού βουλευτή, αργότερα δημάρχου του Σλουπσκ και τώρα ευρωβουλευτή. Υπάρχουν επίσης δύο άλλα κόμματα που στις δημοσκοπήσεις παίρνουν λίγο πάνω από 5%. Το ακροδεξιό Konfederacja (Συνομοσπονδία), και το PSL (Πολωνικό Κόμμα Αγροτών), που είναι ένας πολύ σημαντικός πολιτικός σχηματισμός. Ένας ενδεχόμενος μεγάλος συνασπισμός, τους επιτρέπει να υποστηρίξουν τον νικητή των εκλογών που δεν θα κερδίσει την απόλυτη πλειοψηφία.
Το προεκλογικό σκηνικό
Πώς βλέπεις την Lewica; Κατά πόσο μπορεί να προωθήσει μια εναλλακτική λύση απέναντι στον εθνικιστικό λαϊκισμό του PiS και τον νεοφιλελευθερισμό;
Αυτή την στιγμή προέχει η απομάκρυνση του PiS από την εξουσία, και η συμμαχία των δυνάμεων της Αριστεράς είναι μια πολύ καλή κίνηση. Τώρα οι ψήφοι των αριστερών ψηφοφόρων δεν θα διασκορπιστούν και δεν «χαθούν» όπως στις προηγούμενες εκλογές, και έτσι η Αριστερά και η κεντροαριστερά θα επιστρέψουν στο κοινοβούλιο. Μαζί με την Civic Coalition μπορούν να αποτελέσουν τουλάχιστον μια ισχυρή αντιπολίτευση, και εάν το PiS δεν αποκτήσει την απόλυτη πλειοψηφία κανείς δεν ξέρει…Να προσθέσω επίσης, ότι η Lewica, η Civic Coalition και η PSL έχουν μια ενιαία λίστα υποψηφίων για τη Γερουσία, που είναι το ανώτερο τμήμα (σημ: το πολωνικό κοινοβούλιο έχει δύο τμήματα τα οποία εκλέγονται άμεσα).
Η αριστερά και η διανόηση στο στόχαστρο
Τελειώνοντας, θέλω να μας ενημερώσεις για την κατάσταση της πολωνικής διανόησης.
Τα κονδύλια για τις αριστερές και τις φιλελεύθερες ΜΚΟ έχουν μειωθεί. Η εθνικιστική πίεση, καθώς και η πίεση του κλήρου, αυξάνεται, αλλά αυτό που πρέπει να τονιστεί είναι ότι στο επίκεντρο των επιθέσεων βρίσκονται κυρίως εκείνοι που οργανώνονται και αντιτίθενται κατά των αντιδημοκρατικών μεταρρυθμίσεων στην ιδεολογική πλατφόρμα της φιλελεύθερης δημοκρατίας, όπως οι δικαστές ή οι υπερασπιστές των LGBTQI+, όχι αυτοί που διδάσκουν τον Μαρξ στον ακαδημαϊκό χώρο. Φυσικά, και οι αριστεροί γίνονται συχνά στόχος. Για παράδειγμα, πέρυσι η αστυνομία εισήλθε στην επιστημονική διάσκεψη για τον Μαρξ στο πανεπιστήμιο του Στσέτσιν, για να εντοπίσει τους συμμετέχοντες και να τους φωτογραφίσει. Ωστόσο, αργότερα, ο υπουργός Εσωτερικών τηλεφώνησε στον πρόεδρο του πανεπιστημίου και ζήτησε συγγνώμη. Αλλά όταν συνελήφθη ένας ακτιβιστής που διένειμε μια εικόνα της Παναγίας με ένα φωτοστέφανο, ο ίδιος υπουργός στο Twitter ευχαρίστησε την αστυνομία για την σύλληψή του, λέγοντας ότι ο συλληφθείς βεβήλωσε την εικόνα της Θεοτόκου η οποία για αιώνες είναι ιερή για τους Πολωνούς. Και πρόσθεσε, ότι κανένα παραμύθι για την ελευθερία και την «ανεκτικότητα» δεν δίνει σε κανέναν το δικαίωμα να προσβάλει τα συναισθήματα των πιστών. Βροντώδεις και άγριοι αντικομμουνιστές βλέπουν κομμουνιστές και μαρξιστές κυρίως σε εκείνους που επικρίνουν την καθολική εκκλησία για τα τεράστια σκάνδαλα παιδεραστίας, και σε αυτούς που υπερασπίζονται τα δημοκρατικά κεκτημένα, ή τα δικαιώματα των LGBTQI+. Η αριστερή διανόηση αντιτίθεται στο PiS, αλλά ένα μέρος της παίρνει μια «συμμετρική θέση» κρατώντας ίσες αποστάσεις μεταξύ του PiS και των φιλελευθέρων, ή ακόμη και προτιμώντας το για το υποτιθέμενο κοινωνικό του πρόγραμμα. Με αυτόν τον τρόπο παίζουν τον ρόλο του χρήσιμου ηλιθίου, κάτι που το PiS το γνωρίζει και τους δίνει χώρο για παρουσία στα δημόσια μέσα ενημέρωσης τα οποία έχουν μετατραπεί σε προπαγανδιστικό όργανο της κυβέρνησης. Αυτή η εστίαση του PiS στην καταπολέμηση της φιλελεύθερης δημοκρατίας μοιάζει με την πολιτική του Μουσολίνι μετά την απόκτηση εξουσίας, αλλά φαίνεται ότι κάποιοι δεν έχουν μελετήσει επαρκώς την ιστορία.
