Ενώ η κυβέρνηση βρίσκεται σε κλυδωνισμό, με αφορμή τη συμφωνία των Πρεσπών που αναμενόταν το βράδυ της Παρασκευής να κυρωθεί από τη γείτονα χώρα, συζητάμε με τον Αλέξανδρο Κεσσόπουλο, διδάσκων στο τμήμα Πολιτικών Επιστημών του πανεπιστημίου Κρήτης, για το τι προβλέπει ο νόμος και το Σύνταγμα στις περιπτώσεις ψήφου εμπιστοσύνης, πρότασης μομφής, απώλειας δεδηλωμένης.
Τη συνέντευξη πήρε η Ιωάννα Δρόσου
Όλα τα σενάρια είναι ακόμα ανοιχτά. Ενδέχεται τις επόμενες μέρες να αποχωρήσουν οι ΑΝΕΛ από το κυβερνητικό σχήμα. Τι θα σημαίνει ενδεχόμενη απόσυρση των υπουργών των ΑΝΕΛ; Επιβάλλεται ανασχηματισμός; Απαιτούνται νέες προγραμματικές δηλώσεις και να ζητηθεί ψήφος εμπιστοσύνης;
Αυτή τη στιγμή οι ΑΝΕΛ έχουν δύο υπουργούς, τον κ. Καμμένο και την κ. Κουντουρά. Σε περίπτωση που οι τελευταίοι αποχωρήσουν, ο πρωθυπουργός μπορεί απλώς να τους αναπληρώσει, χωρίς να χρειαστεί να προχωρήσει σε ανασχηματισμό. Στην δε περίπτωση των υφυπουργών των ΑΝΕΛ, υπάρχουν δύο δυνατότητες: είτε να αντικατασταθούν και αυτοί είτε τις αρμοδιότητές τους να τις αναλάβει ο αρμόδιος υπουργός. Κατά μείζονα λόγο, η αποχώρηση του ενός εταίρου από την κυβέρνηση δεν επιβάλλει να γίνουν νέες προγραμματικές δηλώσεις, από τη στιγμή που δεν θα προκύψει νέα κυβέρνηση. Από συνταγματική σκοπιά, νέα κυβέρνηση σχηματίζεται μόνο όταν αλλάζει το πρόσωπο του πρωθυπουργού. Για τον ίδιο λόγο, εξάλλου, δεν υποχρεούται ο πρωθυπουργός να ζητήσει ψήφο εμπιστοσύνης από τη βουλή. Είναι, ωστόσο, στη διακριτική του ευχέρεια να το πράξει, για λόγους πολιτικής νομιμοποίησης.
Η αρχή της δεδηλωμένης
Τις τελευταίες μέρες τίθεται από την αξιωματική αντιπολίτευση το ζήτημα της απώλειας δεδηλωμένης, σε περίπτωση αποχώρησης των ΑΝΕΛ από το κυβερνητικό σχήμα. Πότε χάνεται η δεδηλωμένη και ποιες είναι οι προϋποθέσεις της ψήφου εμπιστοσύνης;
Κατ’ ακριβολογία, η δεδηλωμένη αποτελεί την προβολή της κοινοβουλευτικής αρχής στο στάδιο του διορισμού της κυβέρνησης. Αρχή της δεδηλωμένης, λοιπόν, σημαίνει ότι προκειμένου να προχωρήσει ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας στο διορισμό μίας κυβέρνησης, πρέπει να εικάζει βάσιμα ότι αυτή μπορεί να σταθεί στη βουλή, διότι διαθέτει είτε την πλειοψηφία είτε, έστω, την ανοχή του σώματος. Τυπικά, λοιπόν, ο όρος «δεδηλωμένη» αφορά τη διαδικασία διορισμού της κυβέρνησης. Από εκεί και πέρα, κατά τη διάρκεια της κοινοβουλευτικής περιόδου, κάθε κυβέρνηση οφείλει να στηρίζεται στην εμπιστοσύνη της λαϊκής αντιπροσωπείας. Για να το πούμε πιο καθαρά, όταν χρησιμοποιούμε στην καθομιλουμένη τον όρο «δεδηλωμένη», εννοούμε στην πραγματικότητα την εμπιστοσύνη της βουλής προς την κυβέρνηση. Σύμφωνα με το Σύνταγμα, η εμπιστοσύνη διαπιστώνεται με δύο διαδικασίες, τις οποίες μπορεί να θέσει σε κίνηση αφενός η κυβέρνηση και αφετέρου η αντιπολίτευση. Όταν η κυβέρνηση αποφασίσει να ζητήσει ψήφο εμπιστοσύνης από τη βουλή, πρέπει να συγκεντρώσει τη στήριξη της απόλυτης πλειοψηφίας επί των παρόντων, οι οποίοι δεν μπορεί να είναι λιγότεροι από τα 2/5, δηλαδή 120 βουλευτές.
Επομένως, προβλέπει το Σύνταγμα το ενδεχόμενο της ανοχής.
Εφόσον ο συντακτικός νομοθέτης προσέδωσε αυτό το περιεχόμενο στη διαδικασία της ψήφου εμπιστοσύνης, δεν χωρεί αμφιβολία ότι ο θεσμός των κυβερνήσεων ανοχής διαθέτει συνταγματικό θεμέλιο. Ειδικότερα, το Σύνταγμα δίνει τη δυνατότητα σε έναν περιορισμένο αριθμό βουλευτών να στηρίξει όχι ευθέως, αλλά εμμέσως μία κυβέρνηση. Πώς μπορεί πρακτικά να συμβεί αυτό; Κάποιοι βουλευτές μπορεί να αποφασίσουν να απέχουν από την κρίσιμη ψηφοφορία ή να ψηφίσουν λευκό, επιτρέποντας με αυτό τον τρόπο σε μια κυβέρνηση να συγκεντρώσει την πλειοψηφία επί των παρόντων και, κατά συνέπεια, να εξασφαλίσει την εμπιστοσύνη της βουλής.
Συνταγματική νομιμότητα και πολιτική νομιμοποίηση
Ωστόσο, μια κυβέρνηση ανοχής έχει τη δυνατότητα να κυβερνήσει; Όπως δήλωσε ο πρωθυπουργός σε συνέντευξή του στην κ. Στάη, «συνταγματικό πρόβλημα δεν θα έχω (σ.σ χωρίς πλειοψηφία 151), αλλά πολιτικό πρόβλημα θα υπάρχει».
Από την τυπική σκοπιά του Συντάγματος μία κυβέρνηση μπορεί να σταθεί και με 140 και με 130 θετικές ψήφους. Η συνταγματική νομιμότητα, όμως, είναι προφανές ότι δεν μπορεί από μόνη της να θεραπεύσει το ζήτημα της μειωμένης πολιτικής νομιμοποίησης. Στο σημείο αυτό, βέβαια, αξίζει να κάνουμε την εξής διάκριση. Εάν βρισκόμασταν στην αρχή της κοινοβουλευτικής περιόδου και, συνεπώς, μιλούσαμε για μία κυβέρνηση μακράς πνοής, θα λέγαμε αναμφίβολα ότι μια κυβέρνηση μειοψηφίας είναι εύθραυστη και ευάλωτη. Για ένα διάστημα ολίγων μηνών, όμως, νομίζω ότι μια τέτοια κυβέρνηση θα μπορούσε να σταθεί και πολιτικά. Είναι καθαρά θέμα επιλογής του πρωθυπουργού.
Στην ίδια συνέντευξη ο κ. Τσίπρας είπε ότι πρέπει να διευθετηθούν «κρίσιμες πρωτοβουλίες που έχουμε αναλάβει να υλοποιήσουμε», προτού φτάσουμε σε πρόωρες εκλογές. Με μια κυβέρνηση ανοχής, αλλάζει κάτι ως προς το πώς περνάει ένα νόμος;
Όχι. Θα χρειαστούν ad hoc πλειοψηφίες.
Σύμφωνα με τον κ. Μητσοτάκη, «τα σενάρια εκλογών τον Οκτώβριο με κυβέρνηση μειοψηφίας, συνιστούν παραβίαση της δημοκρατικής τάξης». Είναι έτσι;
Εφόσον το Σύνταγμα προβλέπει το θεσμό της κυβέρνησης μειοψηφίας, αυτό που υποστηρίζει ο κ. Μητσοτάκης, νομικά και συνταγματικά δεν έχει κάποιο έρεισμα. Πρόκειται για επιχείρημα άσκησης πολιτικής πίεσης και τίποτε άλλο.
Στην επιμονή της αξιωματικής αντιπολίτευσης για ψήφο εμπιστοσύνης, κυβερνητικά στελέχη απαντούν στη Νέα Δημοκρατία να καταθέσει πρόταση μομφής. Ποια η τυπική διαφορά των δύο διαδικασιών;
Το Σύνταγμα προβλέπει διαφορετικές διαδικασίες για την πρόταση μομφής και για την ψήφο εμπιστοσύνης. Για τη δεύτερη, η διαδικασία της υπερψήφισης είναι πιο εύκολη, καθώς, όπως ανάφερα, απαιτείται απλώς πλειοψηφία επί των παρόντων. Από την άλλη πλευρά, για την υπερψήφιση μιας πρότασης μομφής, το Σύνταγμα απαιτεί την απόλυτη πλειοψηφία επί του όλου αριθμού των βουλευτών, δηλαδή 151. Ο συντακτικός νομοθέτης προφανώς δεν κάνει τυχαία αυτή τη διάκριση. Αποσκοπεί στη διασφάλιση της κυβερνητικής σταθερότητας. Σε ό,τι αφορά ειδικότερα τη διαδικασία, για να τεθεί σε κίνηση η πρόταση δυσπιστίας απαιτείται να υπογραφεί από 50 βουλευτές (το 1/6 του όλου) και να περιλαμβάνονται σε αυτή οι λόγοι για τους οποίους κατατίθεται μια τέτοια πρόταση. Σε περίπτωση που αυτή καταψηφιστεί, η αντιπολίτευση δεν μπορεί να επανέλθει εντός εξαμήνου, εκτός αν η νέα πρόταση μομφής συνοδεύεται από 151 υπογραφές.
Η επιλογή των κυβερνήσεων συνεργασίας
Οι κυβερνήσεις συνεργασίας δεν είναι πρωτοφανές φαινόμενο στην Ευρώπη. Στην Ελλάδα δεν υπήρχε μέχρι πρόσφατα αυτή η κουλτούρα. Μπορεί να είναι λειτουργική μια κυβέρνηση συνεργασίας;
Κυβερνήσεις συνεργασίας μπορεί να προκύψουν για δύο λόγους. Είτε γιατί καταγράφεται συρρίκνωση της δύναμης των κομμάτων εξουσίας είτε γιατί το εκλογικό σύστημα είναι αναλογικό και, συνεπώς, δεν πριμοδοτεί το πρώτο κόμμα. Στην Ελλάδα άρχισε να εφαρμόζεται το μοντέλο των κυβερνήσεων συνεργασίας αναγκαστικά, λόγω της κρίσης εκπροσώπησης και της κατάρρευσης του παραδοσιακού δικομματισμού από το 2012 και μετά. Νομίζω ότι ήρθε η ώρα να προχωρήσουμε πλέον από επιλογή, και όχι από ανάγκη, στον σχηματισμό κυβερνήσεων συνεργασίας. Είναι, άλλωστε, πάγια η θέση της Αριστεράς υπέρ του εκλογικού συστήματος της απλής αναλογικής, η οποία εκ των πραγμάτων σημαίνει και θέση υπέρ των κυβερνήσεων συνεργασίας, με στόχο τη διαμόρφωση ευρύτερων συναινέσεων. Επιπλέον, η απλή αναλογική συντελεί, κατά τη γνώμη μου, στην εμβάθυνση της δημοκρατίας, από τη στιγμή που μια κοινοβουλευτική πλειοψηφία αντιστοιχεί σε μια ευρεία κοινωνική πλειοψηφία. Το αναλογικό εκλογικό σύστημα, εξάλλου, ισχύει στις περισσότερες χώρες της Ευρώπης, οι οποίες εκ των πραγμάτων έχουν κάνει την πολιτική επιλογή να διαμορφώνουν κυβερνήσεις που δεν βασίζονται σε ένα πρωθυπουργικοκεντρικό μοντέλο ή σε πλειοψηφίες που κατασκευάζονται από εκλογικούς νόμους, αλλά σε πλειοψηφίες οι οποίες βασίζονται στη διαμόρφωση μιας κουλτούρας συνεργασιών και συναινέσεων.
•
