Οι ΗΠΑ μπαίνουν σε βαθιά πολιτική κρίση
Τη συνέντευξη πήρε η Ιωάννα Διαλεισμά
Τι σημαίνει η εκλογή του Τραμπ για τις ΗΠΑ;
Θα περιορίσω το «τι σημαίνει» στο «τι συνέβη» γιατί κανείς δεν ξέρει τι ακριβώς θα πράξει ο Τραμπ από τη θέση του Προέδρου, καθότι, ως δημαγωγός, παραμένει απρόβλεπτος. Σίγουρα, η εκλογή Τραμπ επισημαίνει τη χρεωκοπία του φιλελεύθερου πολιτικού συστήματος, το οποίο οι ψηφοφόροι που τον εξέλεξαν χλευάζουν με την ίδια τους την ψήφο. Σημαίνει, επίσης, ότι η φιλελεύθερη Αμερική δεν έχει ξεπεράσει τα φυλετικά της κουσούρια, ούτε τον μικρόνοο εθνικισμό της, γιατί επέτρεψε σε ένα ρατσιστή, μισογύνη, σοβινιστή, στυγνό εκμεταλλευτή συναισθημάτων και αδυναμιών, και εχθρό της δημοκρατίας να διεκδικήσει και τελικά να κατακτήσει το ανώτατο πολιτικό αξίωμα της δημοκρατίας. Η κρίση του φιλελεύθερου κοινοβουλευτικού συστήματος φαίνεται όταν το σύστημα αναδεικνύει φασιστοειδείς μορφές να το λειτουργήσουν – που σημαίνει να το καταργήσουν.
Οι ΗΠΑ, λοιπόν μπαίνουν σε μια βαθιά πολιτική κρίση, η οποία κάλλιστα μπορεί να είναι και οικονομική, αν ο Τραμπ επιμείνει στον απομονωτισμό και προστατευτισμό εν ονόματι της δήθεν εθνικής κυριαρχίας, και επίσης θα είναι σίγουρα πολιτισμική και κοινωνική, γιατί απελευθερώθηκαν τρομακτικές δυνάμεις καταστολής δικαιωμάτων και ρατσιστικού/σεξιστικού ρεβανσισμού.
Ο καθρέφτης της Ευρώπης
Πώς επηρεάζεται η Ευρώπη από την εκλογή του νέου πλανητάρχη;
Η εκλογή Τραμπ ύψωσε ένα τεράστιο καθρέφτη στον οποίο είναι αμφίβολο αν η Ευρώπη βλέπει τον εαυτό της. Η Ευρώπη έχει βαθύτερη ακροδεξιά παράδοση από την Αμερική. Έχει τους δικούς της Τραμπ που ήδη αλωνίζουν στο πολιτικό σκηνικό. Έχει, επίσης, ήδη αναπτύξει μαζικές τάσεις που στροβιλίζονται στο εθνικιστικό τους παραλήρημα, απόλυτα υποταγμένες στην ψευδαίσθηση της κυριαρχίας της εθνικής οικονομίας, ένα σχήμα που δεν υπάρχει πια πουθενά στον πλανήτη. Και αυτές οι μάζες ψάχνουν παντού για «εθνικούς ηγέτες» για να εκφράσουν και εκεί την υποταγή τους, την «εθελοδουλεία» τους, όπως είχε ονομάσει ο Ετιέν Λα Μποεσί πριν 500 χρόνια την τάση των ανθρώπων να παραδίνουν την ελευθερία τους στον αυταρχισμό.
Αν ο Τραμπ προσχωρήσει στον αμερικανικό αυτοεγκλεισμό που έχει αναγγείλει, η Ευρώπη θα βρεθεί εκτεθειμένη από το γεγονός ότι εδώ και μισό αιώνα λειτουργεί με πλάτες της Αμερικής, οικονομικά και πολιτικά. Το νατοϊκό σχήμα επηρεάζεται άμεσα, με απρόβλεπτες γεωπολιτικές συνέπειες, και το οικονομικό σχήμα επίσης. Απώτερη συνέπεια στους δύο αυτούς τομείς είναι να παραταθεί η οικονομική και πολιτική κρίση γενικά και ως εκ τούτου να επιταχυνθεί η άνοδος της ακροδεξιάς.
Γιατί εξελέγη ο Τραμπ; Ο προεκλογικός του λόγος ήταν ενάντια στους μετανάστες, ενάντια στα δικαιώματα των γυναικών, ενάντια στο δικαίωμα στην υγεία (Obamacare), υπέρ των πυρηνικών όπλων, ενάντια στις περιβαλλοντικές πολιτικές.
Ο λόγος του Τραμπ συνειδητά απευθύνθηκε σε εκείνες τις κοινωνικές ομάδες που έχουν πληγεί από την παγκοσμιοποίηση, οι οποίες πλέον δεν είναι κάποια μειοψηφία στην κοινωνία. Το φαινόμενο αυτό είναι, εννοείται, παγκόσμιο -στη συγκεκριμένη περίπτωση είδαμε απλώς την αμερικάνικη εκδοχή του, με όλα εκείνα τα ρατσιστικά και σοβινιστικά στοιχεία που αναγνωρίζουμε ως κατ΄εξοχήν αμερικανικά. Αλλά είναι λάθος να μείνουμε εκεί.
Είναι ενδιαφέρον να σκεφτούμε ότι τα πρώτα κινήματα εναντίον της παγκοσμιοποίησης είναι αυτά που είδαμε στη Γένοβα και στο Σιάτλ – κινήματα ελευθεριακά, οικολογικά, δημοκρατικά και σαφώς αντεθνικά, με πλήρη αίσθηση ότι ο αγώνας εναντίον του παγκοσμιοποιημένου κεφαλαίου πρέπει να είναι εξίσου παγκόσμιος, ένας αγώνας για μια πιο ανοιχτή, πιο ελεύθερη, πιο δίκαιη κοινωνία. Αυτή η φάση, όμως έχει τελειώσει. Τώρα ο αγώνας εναντίον της παγκοσμιοποίησης διεξάγεται από ιδεολογικές δυνάμεις μιας, ας πούμε, γενικής κοινωνικής ιδιοτέλειας, μιας απέχθειας προς κάθε κοινωνικό δικαίωμα εκτός του εθνικού (δήθεν) αυτοπροσδιορισμού, που συνεπάγεται τον αποκλεισμό του οποιουδήποτε θεωρείται «άλλος» και την υποταγή του κοινωνικού συνόλου στην χαρισματική ανελευθερία που εγγυάται κάποιος σωτήρας.
Σημαντικό είναι να τολμήσουμε να αποδεχτούμε ότι κυρίαρχο λόγο σε αυτή την ανελεύθερη στροφή στον αγώνα εναντίον της παγκοσμιοποίησης παίζει η εργατική τάξη στις «δυτικές» κοινωνίες του πρώην βιομηχανικού καπιταλισμού και της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας. Σε αυτές τις κοινωνίες η εργατική τάξη εκπροσωπεί πλέον τον πυρήνα της αντιδραστικής σκέψης, ανάλογα με τον τρόπο που ο Μαρξ έβλεπε την αγροτική τάξη στα μέσα του 19ου αιώνα. Εννοείται, αυτό δεν ισχύει για την εργατική τάξη στις «μη δυτικές» κοινωνίες, οι οποίες, στα πλαίσια της παγκοσμιοποίησης, βιώνουν τις πιο άγριες μορφές καπιταλιστικής εκμετάλλευσης και νεο-αποικιοκρατίας.
Το πεδίο δράσης των κινημάτων
Πώς εκφράστηκε ο κόσμος που είχε συσπειρωθεί γύρω από τον Μπέρνι Σάντερς;
Το κίνημα που απελευθέρωσε ο Μπέρνι Σάντερς θυμίζει κάτι από εκείνες τις αριστερές δυνάμεις που αγωνίστηκαν εναντίον της παγκοσμιοποίησης στη πρώτη φάση. Είναι αμφίβολο όμως κατά πόσο αυτή η συγκεκριμένη αντι-συστημική δύναμη έλαβε μέρος στην εκλογική αναμέτρηση σε σχέση με την αντίπαλη, ακροδεξιά, αντι-συστημική δύναμη, η οποία εκμεταλλεύτηκε το εκλογικό σύστημα προς όφελος της. Τεράστιο πολιτικό λάθος, για το οποίο βεβαίως δεν ευθύνεται ο Σάντερς, ο οποίος καταλαβαίνει τον πολιτικό στίβο ως πολύπλευρο πεδίο δράσης που συμπεριλαμβάνει και τον κοινοβουλευτισμό.
Ελπίζω ότι οι δυνάμεις που εμπνεύστηκαν από τον Σάντερς, που είναι κυρίως νέοι άνθρωποι που πραγματικά διψούν για να αλλάξουν την κοινωνία, να οργανωθούν εναντίον αυτής της νέας κατάστασης, αλλά και να μάθουν από το πάθημα τους για το πώς πρέπει να ελίσσονται πολιτικά σε πολλαπλά επίπεδα. Οφείλουμε να υπογραμμίσουμε ότι, αντίθετα με τον Σάντερς, οι δυνάμεις που ενέπνευσε ο Τραμπ, αν μη τι άλλο ηλικιακά και μόνο, δεν πρόκειται να ανοίξουν δρόμο προς το μέλλον. Αφορούν κοινωνικές ομάδες που παραμένουν αγκιστρωμένες σε σχήματα του παρελθόντος, στη νοσταλγία για μια Αμερική φυλετικής και πολιτισμικής καθαρότητας, πατριαρχικών και πατριωτικών δομών, καθώς και ενός πολιτικού και οικονομικού απομονωτισμού, που δεν επαρκούν στις ανάγκες της εποχής μας.
Πώς πρέπει να αντιδράσει η Αριστερά και τα κινήματα; Η Αριστ��ρά είχε διχαστεί στο αν θα στηρίξει Κλίντον ή όχι. Τώρα πως προχωρά; Ο Ζίζεκ είχε πει ότι καλύτερα να εκλεγεί ο Τραμπ διότι η Κλίντον ήταν ο πραγματικός κίνδυνος. Πρόσθεσε δε ότι η εκλογή Τραμπ θα συσπείρωνε τις δημοκρατικές δυνάμεις και θα δυνάμωνε τα κινήματα.
Ο Ζίζεκ εξέφρασε μια παλαιομαρξιστική αντίληψη για το ευκταίο μιας όξυνσης της πολιτικής κρίσης που ανακατεύει τα δεδομένα. Παράξενο, αν σκεφτεί κανείς τον πολιτικό ρεαλισμό που έδειξε στη προσπάθεια δημιουργίας μιας αριστερής κυβερνητικότητας στην Ευρώπη ξεκινώντας από την Ελλάδα. Αλλά έτσι είναι ο Ζίζεκ – η σκέψη του είναι αλλοπρόσαλλη.
Αναμφισβήτητα, η Κλίντον εξέφραζε το κατεστημένο. Αλλά, ο Τραμπ τι άλλο εκφράζει; Είναι ηλίθιο να θεωρούμε τον Τραμπ αντισυστημικό. Το αν η εκλογή του συσπειρώσει και δυναμώσει τα κινήματα θα το δούμε. Όπως επίσης θα δούμε πώς θα διαμορφωθεί το πεδίο δράσης των κινημάτων. Αλλά αν περιμένουμε τις δυνάμεις της αντίδρασης για να συσπειρωθούμε και να δυναμώσουμε τότε γινόμαστε κι εμείς, κατ΄ ουσίαν, αντίδραση. Αντίδραση στον αντιδραστικό λόγο της ακροδεξιάς δεν μπορεί ποτέ να είναι ο μπούσουλας μιας αριστερής πολιτικής. Πρόκειται για τεράστια αυταπάτη, για αυτο-ακύρωση.
Οφείλουμε όχι να παραλαμβάνουμε αλλά να δημιουργούμε εμείς το πεδίο δράσης, να λειτουργούμε όχι αρνητικά αλλά καταφατικά, να εφευρίσκουμε τρόπους δράσης και ταυτόχρονα να μη φοβόμαστε την πολιτική δράση σε πολλαπλά επίπεδα, συμπεριλαμβανομένου και του συστημικού. Γιατί αλλιώς περιορίζουμε τις δυνάμεις μας και κυρίως δεν αναλαμβάνουμε την δική μας ευθύνη για το γεγονός ότι στις κοινωνίες μας έχουμε επιτρέψει την καλλιέργεια ιδεολογιών αυτο-εγκλεισμού, οι οποίες στο όνομα της δήθεν (εθνικής) ανεξαρτησίας δημιουργούν νέες μορφές υποταγής.
