Από το 2019, το Ινστιτούτο Εργασίας της ΓΣΕΕ (ΙΝΕ-ΓΣΕΕ) υλοποιεί μια εκτεταμένη ερευνητική πρωτοβουλία, αξιοποιώντας τόσο ποσοτικές μεθόδους (δομημένα ερωτηματολόγια) όσο και ποιοτικές προσεγγίσεις (εις βάθος συνεντεύξεις και ομάδες εστίασης) για να αποτυπώσει το προφίλ διαφόρων επαγγελμάτων, αξιοποιώντας τις απόψεις των άμεσα εμπλεκόμενων, εργαζομένων και εργοδοτών. Έμφαση δίνεται στις κεντρικές δεξιότητες και τις πιθανές μεταβολές που έχουν επέλθει σε αυτές από το παρελθόν μέχρι σήμερα, εστιάζοντας κυρίως στην ενσωμάτωση νέων τεχνολογιών και τις επιπτώσεις της πανδημίας COVID-19.
Στο παρόν άρθρο αναλύεται το επάγγελμα του «Συνεντευκτή Ερευνών Αγοράς και Λοιπών Ερευνών» (4227) (στο εξής, Συνεντευκτής Ερευνών), ενός από τα 25 επαγγέλματα που εξετάστηκαν στο πλαίσιο του Β΄ Κύκλου (2021-2023) του έργου «Εξειδικευμένες συστημικές παρεμβάσεις αποτύπωσης, παρακολούθησης και ανάλυσης εξελίξεων σε κλάδους, επαγγέλματα, ειδικότητες και δεξιότητες».
Γιατί δίνουμε έμφαση στις δεξιότητες;
Ο κύριος λόγος σχετίζεται με την παρατήρηση ότι η διάγνωση των κατάλληλων δεξιοτήτων για την επιτυχή άσκηση κρίσιμων επαγγελμάτων συμβάλλει τόσο στην οικονομική ανάπτυξη και την παραγωγικότητα όσο και στην ευημερία των εργαζομένων. Παράλληλα, οι πρακτικές –όπως και τα πιθανά ελλείμματα– που αφορούν την εκπαίδευση στις δεξιότητες σχετίζονται στενά με την ποιοτική αναβάθμιση των όρων απασχόλησης, προσφέροντας ένα ουσιαστικό εργαλείο για την τεκμηρίωση δημόσιων πολιτικών που τοποθετούν την εργασία στο επίκεντρο της αναπτυξιακής στρατηγικής.
Το επάγγελμα του συνεντευκτή ερευνών κατέχει κεντρική θέση στην κοινωνία της πληροφορίας, όπου η συλλογή, ανάλυση και ερμηνεία δεδομένων αποτελούν θεμέλιο κρίσιμων αποφάσεων σε κυβερνήσεις, επιχειρήσεις και ερευνητικούς φορείς. Παρά την περιορισμένη δημόσια προβολή του, υφίσταται σημαντική μετάβαση λόγω της ψηφιοποίησης, της αυτοματοποίησης και άλλων κοινωνικο-οικονομικών αλλαγών.
Το προφίλ του επαγγέλματος
Οι συνεντευκτές ερευνών συγκεντρώνουν δεδομένα διεξάγοντας τηλεφωνικές ή διά ζώσης έρευνες κοινής γνώμης, καταναλωτικής συμπεριφοράς, κοινωνικών τάσεων ή άλλες επιστημονικές μελέτες στα πεδία της ιατρικής, της ψυχολογίας κ.ά.. Το επάγγελμα απαιτεί συνδυασμό επικοινωνιακών, οργανωτικών και τεχνολογικών δεξιοτήτων, οι οποίες εξελίσσονται διαρκώς.
Κατά τα τελευταία χρόνια, έχει σημειωθεί διεύρυνση των καθηκόντων και αρμοδιοτήτων του συνεντευκτή ερευνών: χειρισμός ψηφιακών πλατφορμών, ερμηνεία ερωτηματολογίων σε διαδικτυακά περιβάλλοντα και διαχείριση δεδομένων σε πραγματικό χρόνο. Επιπλέον, η πανδημία ενίσχυσε την ανάγκη για ευελιξία, προσαρμοστικότητα και ανθεκτικότητα, ενώ επέβαλε συμμόρφωση με υγειονομικά πρωτόκολλα, δυσχεραίνοντας τις διαδικασίες διεξαγωγής ερευνών. Αν και οι εργαζόμενοι σε σημαντικό ποσοστό διαθέτουν πτυχίο τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, δεν υφίστανται τυπικές εκπαιδευτικές διαδρομές για την άσκηση του επαγγέλματος.
Σύμφωνα με την έρευνα, το επάγγελμα χαρακτηρίζεται από σχετική επισφάλεια. Πιο συγκεκριμένα, επικρατεί η μερική και ευέλικτη απασχόληση, οι αμοιβές είναι χαμηλές ενώ 6 στους 10 συμμετέχοντες έχουν σύμβαση ορισμένου χρόνου ή σύμβαση έργου, χωρίς πρόσβαση σε σταθερά προγράμματα κατάρτισης ή πιστοποίηση δεξιοτήτων.
Η ανάγκη για την κατοχή ενός πλέγματος γνώσεων και δεξιοτήτων
Σύμφωνα με ελληνικές και διεθνείς βάσεις δεδομένων, για το επάγγελμα του συνεντευκτή ερευνών κομβική σημασία έχει η επάρκεια σε νέες τεχνολογίες και η εξοικείωση με τα ψηφιακά εργαλεία, η προφορική επικοινωνία, η σαφήνεια έκφρασης και η ακριβής καταγραφή των απαντήσεων των ερωτώμενων στις έρευνες. Οι εργαζόμενοι αναγνωρίζουν ως κρίσιμα χαρακτηριστικά την ευγένεια και τη διπλωματία απέναντι σε αρνήσεις συμμετοχής σε μια έρευνα. Εξίσου σημαντικές δεξιότητες είναι η πειστικότητα, η πιστή εφαρμογή των ερωτηματολογίων, η ενεργητική ακρόαση και η τήρηση χρονοδιαγραμμάτων, παράγοντες που επηρεάζουν δραστικά την ικανοποίηση των εντολέων διεξαγωγής μιας μελέτης. Τονίζεται το υψηλό επίπεδο δεξιοτήτων των συνεντευκτών, ωστόσο, οι εργοδότες θα επιθυμούσαν περαιτέρω βελτίωση στην πειστικότητα και την προφορική επικοινωνία.
Μεταβολές στις δεξιότητες: Από το παρελθόν στο παρόν
Σε σύγκριση με παλαιότερα, σήμερα είναι πολύ πιο αναγκαία η κατοχή ψηφιακών ικανοτήτων από τους επαγγελματίες του εν λόγω αντικειμένου, όπως χρήση λογισμικών για τηλεφωνικές και διαδικτυακές έρευνες, βασική διαχείριση δεδομένων και γνώση κανονισμών, όπως το GDPR, για την προστασία των προσωπικών δεδομένων. Παράλληλα, όλες οι κεντρικές δεξιότητες, όπως η σαφήνεια λόγου, η ενεργητική ακρόαση και η προσαρμογή στον συνομιλητή, διατηρούν τη σημασία τους μέσα στα χρόνια. Ωστόσο, η απλή επικοινωνιακή ικανότητα δεν επαρκεί πια· χρειάζεται πολυδιάστατη προσέγγιση, όπως η ομαλή μετάβαση από τηλεφωνικές σε διαδικτυακές μεθόδους ή από δομημένα ερωτηματολόγια σε ποιοτικές ερευνητικές προσεγγίσεις.
Ποια η επίδραση της νέας τεχνολογίας και της πανδημίας;
Η τεχνολογία διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο, με εργαζόμενους και εργοδότες να αναγνωρίζουν την αυξανόμενη σημασία ψηφιακών εργαλείων και αυτοματισμών, μια τάση που προβλέπεται να ενταθεί στο μέλλον. Η πανδημία COVID-19 λειτούργησε ως επιταχυντής του ψηφιακού μετασχηματισμού, προωθώντας την εξ αποστάσεως εργασία, ενώ πραγματοποιήθηκε στροφή σε τηλεφωνικές ή online έρευνες, ενισχύοντας την ανάγκη ύπαρξης τεχνικών δεξιοτήτων. Η εξέλιξη αυτή αποτέλεσε πρόκληση για όσους στερούνταν βασικές ψηφιακές γνώσεις.
Οι εργαζόμενοι προσαρμόστηκαν απότομα, συχνά βασιζόμενοι σε προσωπική πρωτοβουλία χωρίς θεσμική στήριξη. Η τεχνολογία οδήγησε σε ρουτινοποίηση διαδικασιών, αυξάνοντας τον κίνδυνο αυτοματοποίησης – ιδίως μέσω της εφαρμογής συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης για τη συλλογή και ανάλυση δεδομένων, μια εξέλιξη που ενδέχεται να περιορίσει τη ζήτηση για ερευνητές αλλά και να οδηγήσει στη μείωση των αμοιβών. Συνεπώς, προτεραιότητα αποτελεί για τους συνεντευκτές ερευνών η ανάπτυξη δεξιοτήτων που δεν είναι εύκολο να υποκατασταθούν, όπως κριτική σκέψη, ανθρωποκεντρική επικοινωνία και ευελιξία.
Συνθήκες εργασίας και θεσμική στήριξη
Η μελέτη καταγράφει υψηλή ατομική ευθύνη για την απόκτηση δεξιοτήτων, εντείνοντας την επισφάλεια. Παρότι οι εργαζόμενοι αναγνωρίζουν την αξία της δια βίου μάθησης, αντιμετωπίζουν εμπόδια που συνδέονται με τη χαμηλή οικονομική επιβράβευση από τη συμμετοχή τους σε προγράμματα κατάρτισης, την έλλειψη προσβάσιμων προγραμμάτων και την απουσία δομημένων επαγγελματικών διαδρομών. Είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον το εύρημα ότι η συμμετοχή σε κατάρτιση εξαρτάται από την οικονομική υποστήριξη εργοδοτών αλλά και τον τύπο σύμβασης, με υψηλότερα ποσοστά για όσους έχουν σύμβαση αορίστου χρόνου.
Πώς μπορεί να αναβαθμιστεί το επάγγελμα;
Η αναβάθμιση του επαγγέλματος απαιτεί στοχευμένες παρεμβάσεις:
- Ανάπτυξη δομημένων προγραμμάτων κατάρτισης σε ψηφιακές δεξιότητες (π.χ. σε αυτοματοποιημένα συστήματα επεξεργασίας ομιλίας και δεδομένων).
- Πιστοποίηση προσόντων για διαφάνεια και αναγνώριση.
- Επιδοτούμενη εκπαίδευση, ιδίως για ελαστικές μορφές απασχόλησης.
- Θεσμική κατοχύρωση, αναδεικνύοντας το σημαντικό ρόλο του στην κοινωνία της πληροφορίας.
Οι συνεντευκτές ερευνών αποτελούν κρίσιμο σύνδεσμο μεταξύ της κοινωνίας και της επιστημονικής γνώσης. Δεν είναι απλοί συλλέκτες απαντήσεων αλλά φορείς εμπιστοσύνης και μετάδοσης πληροφορίας. Το μέλλον του επαγγέλματος απαιτεί θεσμική φροντίδα, επένδυση στη δια βίου μάθηση και δημιουργία προοπτικής επαγγελματικής εξέλιξης. Μόνο τότε θα μπορούν οι συνεντευκτές ερευνών να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις της νέας ψηφιακής εποχής, διατηρώντας ταυτόχρονα τον ανθρώπινο πυρήνα της δουλειάς τους.
