«Τα 13 τριαντάφυλλα»
Η Δημοκρατία στο απόσπασμα
Μια αληθινή ιστορία από τον ισπανικό εμφύλιο πόλεμο αφηγείται ο Εμίλιο Μαρτίνεθ-Λάθαρο με την ταινία «Τα 13 τριαντάφυλλα» (Las 13 rosas) που γυρίστηκε το 2007. Ένα ματωμένο περιστατικό που συνέβη στη Μαδρίτη τις πρώτες μέρες μετά την επικράτηση των Φαλαγγιτών του στρατηγού Φράνκο και την ήττα των Δημοκρατικών.
Τις δραματικές τελευταίες ώρες πριν την είσοδο των νικητών στην ισπανική πρωτεύουσα, όσοι «σεσημασμένοι» κομμουνιστές, αριστεροί, αναρχικοί και υποστηρικτές της δημοκρατικής κυβέρνησης δεν καταφέρνουν να φύγουν από την πόλη, αναζητούν μέρη για να κρυφτούν από τη μανία των φασιστών. Ο φόβος σκεπάζει την πόλη παρά το γεγονός ότι ο Φράνκο υποσχέθηκε ότι κανείς δεν πρέπει να φοβάται εκτός από εκείνους που έχουν «ματωμένα χέρια». Πολύ σύντομα όμως η υπόσχεση θα αποδειχτεί ένα τεράστιο ψέμα, αφού από την πρώτη στιγμή οι φρανκιστές θα ξεκινήσουν ένα πογκρόμ διώξεων εναντίον όλων των υπόπτων και των υποτιθέμενων εχθρών του νέου καθεστώτος. Από την 28η Μαρτίου 1939,
ημέρα που παραδόθηκε η Μαδρίτη, θα επικρατήσει ο τρόμος. Συλλήψεις, εξαφανίσεις, βασανιστήρια, δολοφονίες, απελάσεις γίνονται καθημερινό φαινόμενο και κανείς δεν αισθάνεται ασφαλής. Μέσα σε αυτήν τη ζοφερή ατμόσφαιρα, το κλίμα φόβου και διαρκούς απειλής κάποιοι άνθρωποι αποφασίζουν να αντισταθούν και δημιουργούν κάποιους πρώτους πυρήνες αντίστασης. Ανάμεσα τους είναι και μερικές γυναίκες, νέες γυναίκες, όχι πάνω από 20-22 ετών. Η πρώτη πράξη αντίστασης που αναλαμβάνουν είναι το μοίρασμα προκηρύξεων. Όμως κάτι δεν πηγαίνει καλά και κάποιες συλλαμβάνονται. Και σιγά-σιγά, μέσα από διάφορα περιστατικά, βασανιστήρια και προδοσίες γειτόνων και συγγενών πέφτουν όλες -μαζί με τους άνδρες συντρόφους τους- στα χέρια της αστυνομίας. Σύντομα, και αφού έχουν δοκιμάσει την αστυνομική βία, η Βιρτούδες, η Κάρμεν, η Χούλια, η Αδελίνα και η Μπλάνκα μεταφέρονται στις γυναικείες φυλακές. Παρά τις απάνθρωπες συνθήκες και τα βασανιστήρια οι πέντε κοπέλες μαζί με άλλες οκτώ, μέλη της Σοσιαλιστικής Νεολαίας, προσπαθούν να κρατήσουν ψηλά το ηθικό τους και το ηθικό των συγκρατουμένων τους. Κι όταν έρχεται η ώρα να δικαστούν, κατηγορούνται ότι σχεδίαζαν, μαζί με άλλους, να δολοφονήσουν τον στρατηγό Φράνκο κατά τη διάρκεια της μεγάλης Παρέλασης της Νίκης στη Μαδρίτη. Το καθεστώς διψάει για αίμα και θέλει με αυτόν τον τρόπο να επιβληθεί ώστε να παραδειγματίσει τους αντιπάλους του. Η απόφαση ήταν προειλημμένη, οι 13 κοπέλες καταδικάστηκαν σε θάνατο και εκτελέστηκαν τον Αύγουστο του 1939. Η μικρότερη ήταν 18 και η μεγαλύτερη 27 ετών. Αυτές είναι τα 13 τριαντάφυλλα του τίτλου και έτσι πέρασαν στην ιστορία της Ισπανίας.
Η ταινία του Εμίλιο Μαρτίνεθ-Λάθαρο θυμίζει στους Ισπανούς το σκοτεινό παρελθόν της πατρίδας τους. Την περίοδο της φρανκικής δικτατορίας που κράτησε 36 ολόκληρα χρόνια, από το 1939 ως το 1975 που πέθανε ο Φράνκο. Αξίζει να σημειώσουμε ότι μετά την ομαλή μετάβαση στη Δημοκρατία, το δικτατορικό καθεστώς δεν καταδικάστηκε και κανείς από τους υπευθύνους δεν οδηγήθηκε στην κρίση της δικαστικής εξουσίας. Η φρανκική δικτατορία καταδικάστηκε για πρώτη φορά επίσημα από το ισπανικό κράτος μόλις το 2004! Μέσα σε αυτό το διάστημα πολλά ξεχάστηκαν και ακόμη περισσότερα συγκαλύφθηκαν. Και σε αυτό το επίπεδο, δηλαδή της διατήρηση της ιστορικής μνήμης, έρχεται να παίξει σημαντικό ρόλο η ταινία του Μαρτίνεθ-Λάθαρο.
Κινηματογραφικά «Τα 13 τριαντάφυλλα» δεν έχουν να επιδείξουν κάτι το ιδιαίτερο. Γραμμική αφήγηση, συμβατική σκηνοθεσία αλλά ιδιαίτερα ατμοσφαιρική, σκοτεινή φωτογραφία του Χοσέ Λουίς Αλκάινε που τονίζει τον ζόφο των ημερών, τον εγκλεισμό και το δραματικό φινάλε. Τελικά όμως αυτό που κερδίζει τον θεατή είναι η ίδια η ιστορία. Κι αυτή από μόνη της έχει μεγάλη δύναμη, ένταση και συγκίνηση. Η Ιστορία αναδεικνύεται από τις εικόνες, από τα πρόσωπα των γυναικών, τους θαλάμους των βασανιστηρίων, τις σιδερένιες πόρτες των φυλακών, τη βία, το αίμα, τον θάνατο. Κάπως έτσι ο θεατής παρασύρεται καθώς τα γεγονότα τρέχουν. Κι αυτό, εν τέλει, είναι που έχει σημασία. Ότι ο στόχος επιτυγχάνεται, η ιστορική μνήμη κινητοποιείται, η στυγνή δικτατορία του Φράνκο, έστω και καθυστερημένα, καταδικάζεται στη συνείδηση των Ισπανών. Η μαύρη τρύπα της ιστορίας γεμίζει, παύει να είναι κενή, γεμίζει ψιθύρους κι ανθρώπινες ιστορίες και το παζλ της μνήμης αρχίζει να αποκαθίσταται.
Να συμπληρώσω ακόμη, χωρίς να πρωτοτυπήσω, ότι «Τα 13 τριαντάφυλλα» είναι μια ταινία αφιερωμένη στις γυναίκες της Ισπανίας, μια ταινία για τις γυναίκες της Ισπανίας που από το κοινωνικό περιθώριο της εποχής τους πέρασαν στο προσκήνιο και έγιναν πρωταγωνίστριες του αγώνα για τη Δημοκρατία.
Τα γεγονότα που αφηγείται η ταινία έγιναν γνωστά το 2003 με το βιβλίο του Χεσούς Φερέρο «Τα 13 τριαντάφυλλα». Ένα χρόνο αργότερα γυρίστηκε το ντοκιμαντέρ «Να μην σβηστεί το όνομά μου από την ιστορία» των Βερόνικα Βιχίλ και Χοσέ Μαρία Αλμέλα. Ακολούθησε το βιβλίο του δημοσιογράφου Κάρλος Φονσέκα «Δεκατρία κόκκινα τριαντάφυλλα», ενώ η επίσης δημοσιογράφος και δημοσιογράφος Άνχελες Λόπεθ το 2006 έγραψε το δικό της βιβλίο με τίτλο «Μαρτίνα, το τριαντάφυλλο αριθμός 13».
Τέλος, αν η ταινία είναι προς όφελος της ιστορικής μνήμης των Ισπανών καλό είναι να αφυπνίσει και τη μνήμη των υπόλοιπων ευρωπαϊκών λαών, που φαίνεται ότι πάσχουν από «ιστορική ακαμψία». Πολλά είναι πλέον τα ανησυχητικά μηνύματα με πιο πρόσφατο τη νίκη του ακροδεξιού Χέρμπερτ Κικλ στην Αυστρία.
