Της Αθηνάς Σκούρτα και Έλενας Σαββαΐδη
Η άνοδος του Κόμματος Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (ΑΚΡ) στην εξουσία το 2002 αποτέλεσε μια ριζοσπαστική έκφανση του τουρκικού πολιτικού γίγνεσθαι και ταυτόχρονα ανέδειξε την ικανότητα του να σχηματίζει έναν νικηφόρο συνασπισμό σε κάθε εκλογική αναμέτρηση. Η επιτυχία του ΑΚΡ είναι απόρροια ενός συγκερασμού κοινωνικών, οικονομικών και πολιτικών παραγόντων, οι οποίοι συνετέλεσαν στην ισχυροποίηση της νομιμοποιητικής του βάσης, δημιουργώντας παράλληλα μία «πλειοψηφική» αντίληψη.
Η εκλογική υπεροχή του ΑΚΡ χρησιμοποιήθηκε από τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν ως μέσο νομιμοποίησης μιας αυθαίρετης και αυταρχικής διαχείρισης της εξουσίας για την προώθηση φιλο-ισλαμικών πολιτικών, που διεύρυναν τα δημοκρατικά ελλείμματα και αποτέλεσαν την απαρχή μιας πολιτικής κρίσης, που κλιμακώθηκε με τις αποκαλύψεις για σκάνδαλα που βαρύνουν στελέχη του ΑΚΡ. Ωστόσο, τίποτα από όλα αυτά δεν εμπόδισε τον ηγέτη του ΑΚΡ, Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, από το να κερδίσει τις προεδρικές εκλογές, προκαλώντας την περαιτέρω πόλωση του τουρκικού εκλογικού σώματος και καθιστώντας τις βουλευτικές εκλογές του Ιουνίου εξαιρετικά κρίσιμες, μια και η νέα τουρκική Βουλή θα αποφασίσει για την αποδοχή ή μη της συνταγματικής αναθεώρησης που προωθεί το ΑΚΡ.
Προεδρευόμενη ή προεδρική Δημοκρατία;
Είναι γνωστό ότι ο πρόεδρος Ερντογάν επιδιώκει την αλλαγή του πολιτεύματος σε προεδρικό, ώστε να συγκεντρώσει εξουσίες και μην υπόκειται σε κανενός είδους ελεγκτικό μηχανισμό. Έτσι, θα μπορεί να προβεί, ενδεικτικά, στη διάλυση του Κοινοβουλίου, αλλά και στο διορισμό υπουργών και ανώτερων στελεχών άνευ κοινοβουλευτικής εγκρίσεως. Το φιλόδοξο αυτό σχέδιο του τούρκου Προέδρου έχει μεταφραστεί από ένα μεγάλο τμήμα της κοινωνίας ως ένα ιδιαίτερα αυταρχικό εγχείρημα, το οποίο όχι απλώς λειτουργεί ανασταλτικά ως προς τον εκδημοκρατισμό της χώρας, αλλά αντίθετα ενισχύει το δημοκρατικό της έλλειμμα.
Για να επιτευχθεί, όμως, η συνταγματική αναθεώρηση, το ΑΚΡ θα πρέπει να εξασφαλίσει έναν συγκεκριμένο αριθμό εδρών στις επερχόμενες εκλογές. Το ιδανικό σενάριο για το κυβερνών κόμμα θα ήταν η συγκέντρωση 367 εδρών, η οποία επιτρέπει την αναθεώρηση του Συντάγματος, χωρίς την διεξαγωγή δημοψηφίσματος ενώ το αμέσως επόμενο καλύτερο σενάριο για το ΑΚΡ είναι η εξασφάλιση 330 εδρών ώστε να προχωρήσει στη συνταγματική αναθεώρηση, αλλά με διενέργεια δημοψηφίσματος. Στην περίπτωση που το ΑΚΡ δεν συγκεντρώσει 330 έδρες, τότε η συνταγματική μεταρρύθμιση θα καταστεί εφικτή μόνον επί τη βάσει συμβιβασμών και διαπραγματεύσεων μεταξύ κυβέρνησης και αντιπολίτευσης.
Αν και μέχρι τώρα ο Ερντογάν έχει κερδίσει όλες τις εκλογικές αναμετρήσεις και έχει επιτύχει τους στόχους του οι οιωνοί για τις εκλογές του Ιουνίου δεν φαίνονται ιδιαίτερα ευνοϊκοί για αυτόν, δεδομένου ότι σύμφωνα με τις δημοσκοπήσεις αναμένεται να κερδίσει από 276 έως 290 έδρες. Επίσης, πολύ μικρό ποσοστό του εκλογικού σώματος φαίνεται να συμφωνεί με την απόδοση τόσο διευρυμένων εξουσιών στον πρόεδρο της Δημοκρατίας. Τέλος, σημαντικό ρόλο στις νέες κοινοβουλευτικές ισορροπίες αναμένεται να παίξει το εάν το HDP, παρά την διευρυνόμενη υποστήριξη που κατακτά, θα καταφέρει να συγκεντρώσει το 10% των ψήφων σε εθνικό επίπεδο ώστε να εκπροσωπηθεί στην νέα Βουλή. Κατά συνέπεια, σημαντικό ρόλο στις εκλογές του Ιουνίου θα παίξει το Κουρδικό ζήτημα αλλά και η οικονομία και η κοινωνία.
Η οικονομία
Στα πρώτα χρόνια της διακυβέρνησης του ΑΚΡ, η Τουρκία πέτυχε ρυθμούς ανάπτυξης 7,2% και εντάχθηκε στις 20 πιο ισχυρές οικονομίες στον κόσμο. Η εσωτερική σταθερότητα, καθώς και η εναρμόνιση της τουρκικής κυβέρνησης με τους κανόνες της διεθνούς αγοράς, προσέλκυσαν τόσο το εγχώριο, όσο και το ξένο επενδυτικό κεφάλαιο. Η εικόνα αυτή άλλαξε δραματικά τα τελευταία χρόνια και σήμερα η τουρκική οικονομία παρουσιάζει σοβαρά προβλήματα.
Οι εκτιμήσεις του Δ.Ν.Τ σχετικά με την άνοδο του τουρκικού ΑΕΠ, για το 2015-2016, περιορίζονται στο 3%, ενώ η τουρκική λίρα έχει υποτιμηθεί σχεδόν 10%. Η εξάρτηση της τουρκικής οικονομίας από το ξένο επενδυτικό κεφάλαιο την κατέστησε ιδιαίτερα ευάλωτη απέναντι στην παγκόσμια οικονομική κρίση. Η Morgan Stanley κατέταξε το 2013 την Τουρκία ανάμεσα στις πέντε πιο ευάλωτες οικονομίες και η παρούσα φάση σημαδεύεται από τη λήξη του προγράμματος ποσοτικής χαλάρωσης της Αμερικανικής Κεντρικής Τράπεζας στα μέσα Ιουνίου, μία εξέλιξη με προφανείς δυσμενείς συνέπειες. Σύμφωνα με πολλούς αναλυτές, ο δομικός χαρακτήρας των παθογενειών της τουρκικής οικονομίας απαιτεί την εφαρμογή διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων, γεγονός το οποίο προϋποθέτει μεγάλο πολιτικό ρίσκο, που η κυβέρνηση δε φαίνεται διατεθειμένη να αναλάβει, ειδικά πριν τις κρίσιμες εκλογές του Ιουνίου.
Η κοινωνία
Η σκληρή καταστολή των διαδηλώσεων του καλοκαιριού του 2013, τροφοδότησε ένα κλίμα κοινωνικής αστάθειας και αμφισβήτησης της δημοκρατικής πορείας της χώρας. Η αδιάλλακτη στάση που τήρησε ο πρόεδρος Ερντογάν προκάλεσε τη δυσαρέσκεια μεγάλου τμήματος της τουρκικής κοινωνίας, ενώ τα σκάνδαλα κατάχρησης εξουσίας και διαφθοράς, που είδαν το φως της δημοσιότητας λίγους μήνες μετά, επιδείνωσαν ακόμη περισσότερο την κατάσταση. Μετά τις δηλώσεις του τούρκου προέδρου ότι τα σκάνδαλα αυτά αφορούν σε οργανωμένη προσπάθεια ανατροπής της κυβέρνησης, το τουρκικό κοινοβούλιο ενέκρινε ένα νόμο με βάση τον οποίο ενισχύθηκε ο κυβερνητικός έλεγχος στη δικαστική εξουσία. Εντωμεταξύ, η έρευνα για τα σκάνδαλα διαφθοράς τερματίστηκε μετά την εκλογή Ερντογάν στις προεδρικές εκλογές του Αυγούστου 2014 – στοιχείο ενδεικτικό για το τι πρόκειται να ακολουθήσει την επαύριον των βουλευτικών εκλογών σε περίπτωση νίκης του ΑΚΡ.
Επίσης, βασικό πεδίο μάχης αποτελεί η εκπαίδευση την οποία η κυβέρνηση Ερντογάν τείνει να εξισλαμίσει, αφού μετέτρεψε σχολεία που προορίζονταν για την εκπαίδευση του κλήρου σε δημόσια σχολεία. Οι ρυθμίσεις αυτές φυσικά αποσκοπούν στη γαλούχηση των αυριανών πολιτών με τις αξίες του Ισλάμ, πράγμα που αναμένεται να αποτυπωθεί σε όλες τις εκφάνσεις της κοινωνικής ζωής. Τέλος, η καταστρατήγηση της ελευθερίας του Τύπου, με τη δημιουργία ομίλων που ελέγχουν ΜΜΕ, αποτελεί ένα ακόμη αγκάθι για τη δημοκρατική ομαλότητα, καθώς οι όμιλοι αυτοί ελέγχονται είτε από την κυβέρνηση είτε από υποστηρικτές της, καθιστώντας την άσκηση κριτικής εξαιρετικά δύσκολη και περιορισμένη.
Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι οι εκλογές της 7ης Ιουνίου αποτελούν μία κομβική στιγμή στην πορεία της Τουρκίας, καθώς οι πολίτες καλούνται στην πραγματικότητα να επιλέξουν ανάμεσα στην δημοκρατία, τον πλουραλισμό και την ανεκτικότητα, από την μία πλευρά, και στον αυταρχισμό, την μισαλλοδοξία και την κρίση, από την άλλη.
Το Κουρδικό ζήτημα και το HDP
Το φιλο-κουρδικό κόμμα HDP ιδρύθηκε έπειτα από παρότρυνση του κούρδου ηγέτη Αμπντουλάχ Οτσαλάν για τη δημιουργία ενός κομματικού συνδυασμού ικανού να καλύψει και το Κουρδικό, αλλά και το κενό της τουρκικής αριστεράς. Η μετεξέλιξη του κουρδικού κινήματος στην Τουρκία εντάσσεται στην ευρύτερη δυναμική που απέκτησε το Κουρδικό ζήτημα στο σύνολο του, λόγω της επιτυχούς στρατιωτικής συνεργασίας μεταξύ των Κούρδων της Συρίας, του Βορείου Ιράκ και της Τουρκίας εναντίον του Ισλαμικού Κράτους του Ιράκ και του Λεβάντε (ΙΚΙΛ) στη συριακή πόλη Κομπάνι. Η κοινοβουλευτική εκπροσώπηση του HDP θα αποτελέσει ιστορικής σημασίας επίτευγμα καθώς θα σηματοδοτήσει την κομματική συμμετοχή μειονοτήτων στη Μεγάλη Εθνοσυνέλευση της Τουρκίας και ενδεχομένως να μετατρέψει το HDP σε σημαντική συνιστώσα της τουρκικής αντιπολίτευσης. Στην περίπτωση, όμως, που το HDP δεν καταφέρει να εκπροσωπηθεί στο τουρκικό κοινοβούλιο οι ψήφοι του θα κατανεμηθούν στα υπόλοιπα κόμματα, ενώ θα ενταθεί η δυσαρέσκεια της κουρδικής μειονότητας, που ήδη βλέπει το διάλογο με την τουρκική κυβέρνηση να καρκινοβατεί. Κάτι τέτοιο –και μάλιστα μέσα στις συνθήκες αυξημένης περιφερειακής αστάθειας που επικρατούν- θα μπορούσε να οδηγήσει τους Κούρδους σε δυναμική διεκδίκηση της αυτονομίας τους, με αποτέλεσμα την περαιτέρω όξυνση της κοινωνικο-πολιτικής κρίσης του τουρκικού κράτους.
* Η Αθηνά Σκούρτα είναι διεθνολόγος – τουρκολόγος, απόφοιτη του μεταπτυχιακού του τμήματος Μεσογειακών Σπουδών του πανεπιστημίου Αιγαίου.
H Έλενα Σαββαΐδη είναι διεθνολόγος – Υποψήφια Διδάκτορας του Τµήµατος Μεσογειακών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αιγαίου.
