Η συζήτηση γύρω από την Τεχνητή Νοημοσύνη (Artificial Intelligence) έχει αναδειχθεί σε κεντρικό ζήτημα της εποχής, διαπερνώντας τον πολιτικό, επιστημονικό και καθημερινό λόγο, τόσο σε διεθνές επίπεδο όσο και στην Ελλάδα. Παρά την κυριαρχία της ως θεματικής, η ουσιαστική κατανόηση της φύσης, των δυνατοτήτων και των ορίων της παραμένει περιορισμένη, συχνά εγκλωβισμένη μεταξύ τεχνολογικού φετιχισμού και άκριτης καταστροφολογίας. Το παρόν κείμενο επιχειρεί μια συνοπτική αποσαφήνιση του ζητήματος, αναδεικνύοντας τις ιστορικές, κοινωνικές και πολιτικές διαστάσεις της τεχνολογίας αυτής.
Τι είνΑΙ;
Η Μηχανική Μάθηση, η μέθοδος στην οποία βασίζεται η τεχνητή νοημοσύνη, είναι μια σχετικά απλή μαθηματική διαδικασία: ένα σύστημα αριθμών και συνδέσεων μεταξύ τους προσαρμόζεται ώστε να αναγνωρίζει μοτίβα. Για παράδειγμα, αν δώσεις στο μοντέλο πολλές φωτογραφίες, κάποιες με γάτες και κάποιες χωρίς, και του υποδείξεις ποιες περιέχουν γάτες, το σύστημα σταδιακά «μαθαίνει» να τις ξεχωρίζει μόνο του. Τόσο απλά.
Από το σφυρί και τη ρόδα μέχρι τους σύγχρονους υπολογιστές και το διαδίκτυο, κάθε τεχνολογική καινοτομία ενσωματώνει τις κοινωνικές και ιδεολογικές αντιλήψεις της εποχής της, ενώ ταυτόχρονα λειτουργεί ως παράγοντας μετασχηματισμού των υφιστάμενων δομών. Ωστόσο, η ίδια η τεχνολογία δεν αποτελεί αυτόνομο δημιουργό ούτε επιλύτη κοινωνικών προβλημάτων.
Ενίσχυση της ταξικής κυριαρχίας…
Η τεχνητή νοημοσύνη δεν αποτελεί μια καταστροφική εξέλιξη, αλλά ένα προϊόν συγκεκριμένων κοινωνικών και οικονομικών συνθηκών, που ενσωματώνει τις αξίες, τις ανισότητες και τις αντιφάσεις του συστήματος που τη δημιουργεί. Οι υποτιθέμενοι «κίνδυνοι» που της αποδίδονται δεν είναι τίποτε άλλο παρά η αντανάκλαση των αδικιών και των συγκρούσεων του καπιταλισμού.
Σε κάθε ιστορική φάση, οι τεχνολογικές καινοτομίες αξιοποιήθηκαν πρωτίστως για την αύξηση της παραγωγικότητας, την ενίσχυση της κερδοφορίας και τον έλεγχο της εργασίας, και όχι για την απελευθέρωση των παραγωγικών δυνάμεων προς όφελος της κοινωνίας. Το ίδιο συμβαίνει και σήμερα: Η τεχνητή νοημοσύνη δεν καθορίζει τις κοινωνικές σχέσεις, αλλά διαμορφώνεται και χρησιμοποιείται στο πλαίσιο αυτών.
Η μέθοδος εκπαίδευσης των συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης βασίζεται στην ανάλυση μεγάλων ποσοτήτων δεδομένων – δεδομένων όμως που αντανακλούν τις υφιστάμενες προκαταλήψεις και τις δομές εξουσίας. Σε ρατσιστικές κοινωνίες, η τεχνητή νοημοσύνη που αντλεί πληροφορίες από το διαδίκτυο αναπαράγει τον ρατσισμό. Σε συνθήκες πολέμου και καταστολής, η AI στρατιωτικοποιείται, συμβάλλοντας στην ανάπτυξη «έξυπνων» όπλων και αυτοματοποιημένων συστημάτων επιτήρησης.
…ή κοινωνική απελευθέρωση;
Η αυτοματοποίηση, η αύξηση της παραγωγικότητας και η αντικατάσταση κοπιαστικών ή επικίνδυνων εργασιών δεν συνεπάγονται αναγκαστικά όξυνση των ανισοτήτων· αντίθετα, μπορούν να αποτελέσουν ευκαιρία για την απελευθέρωση της εργασίας από την κυριαρχία του κεφαλαίου. Μια εργατική τάξη με αυξημένη παραγωγικότητα έχει ισχυρότερα επιχειρήματα να διεκδικήσει δραστική μείωση των ωρών εργασίας, καλύτερους μισθούς και δημοκρατικό έλεγχο της παραγωγής.
Παράλληλα, οι νέες τεχνολογικές δυνατότητες δημιουργούν περιθώρια για επαναπροσδιορισμό της δημιουργικότητας, αμφισβητώντας την κυρίαρχη λογική του υπερκαταναλωτισμού και της διαρκούς επίδοσης. Η αποδέσμευση από τις καταναγκαστικές μορφές εργασίας μπορεί να επανασυνδέσει τους ανθρώπους με πνευματικές και καλλιτεχνικές ανάγκες, αλλά και να προωθήσει ένα βαθύτερο νόημα ζωής πέρα από τον εργαλειακό ορθολογισμό του κεφαλαίου.
Επιπλέον, η γενίκευση της Μηχανικής Μάθησης και η επέκταση των υποδομών που απαιτεί –από υπολογιστικά κέντρα και ενεργειακούς πόρους έως την επεξεργασία δεδομένων– αναδεικνύουν τις προοπτικές για επιστημονική έρευνα και τεχνολογική ανάπτυξη, αλλά και την ευθύνη της κοινωνίας να διασφαλίσει ότι αυτές οι δυνατότητες δεν θα παραμείνουν ιδιωτικό μονοπώλιο. Η καθιέρωση ανοικτής πρόσβασης σε κώδικες (Open Source), η δημιουργία δημόσιων υπερυπολογιστικών υποδομών και η στήριξη συνεταιρισμών, ανεξάρτητων ερευνητών και μικρών επιχειρήσεων, είναι κρίσιμες προϋποθέσεις για την αποτροπή μιας νέας τεχνολογικής ολιγαρχίας, η οποία ήδη εδραιώνεται.
Ακόμα και η απεργία της 28ης Φεβρουαρίου θα μπορούσε να ενισχυθεί μέσω της αξιοποίησης της τεχνητής νοημοσύνης, βελτιώνοντας την οργάνωση των εργαζομένων και εντείνοντας την πίεση στις εργοδοτικές δομές. Από το συντονισμό των μετακινήσεων των απεργών και τις αυτοματοποιημένες κλήσεις σε τηλεφωνικά κέντρα μέχρι την αποστολή μαζικών μηνυμάτων σε επιχειρήσεις με στόχο την αποδιοργάνωσή τους, η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να αξιοποιηθεί ως εργαλείο ενίσχυσης της απεργιακής δράσης.
Αντί κατακλείδας
Η Αριστερά έχει την ευκαιρία να ταυτιστεί με τη δημιουργία, την καινοτομία και την ανατροπή, διεκδικώντας έναν πρωταγωνιστικό ρόλο στη νέα εποχή. Να αναδείξει τις πραγματικές κοινωνικές και ταξικές διαστάσεις της τεχνολογικής εξέλιξης και να διαμορφώσει τις δικές της προτάσεις για τη χρήση της προς όφελος των πολλών.
Εναλλακτικά, μπορεί να συνεχίσει να εγκλωβίζεται σε μια στάση αμυντικής τεχνοφοβίας ή σε έναν φιλελεύθερο, διορθωτικό λόγο που περιορίζεται στη διαχείριση των επιπτώσεων του συστήματος. Η επιλογή δεν είναι τεχνικό ζήτημα, αλλά βαθιά πολιτικό.
