Συνέντευξη με τον Μαρσέλο Κολούσι, καθηγητή Φιλοσοφίας και Ψυχολογίας
στο Πανεπιστήμιο Σαν Κάρλος της Γουατεμάλας
Ποιοι είναι οι στόχοι
της νέας κυβέρνησης
στη Γουατεμάλα,
μετά την εκλογή
του ακραία συντηρητικού Γιαματέι
Τη συνέντευξη πήρε ο Δημήτρης Γκιβίσης
Δώσε μας μια εικόνα της τρέχουσας κατάστασης στη Γουατεμάλα.
Στην Γουατεμάλα συμπληρώθηκαν 23 χρόνια από το τέλος του εμφύλιου πολέμου, η ειρήνη υπογράφηκε, αλλά η κοινωνική ειρήνη δεν ήρθε ποτέ. Οι δομικές αιτίες που προκάλεσαν τον πόλεμο στη δεκαετία του ‘60 παραμένουν αμετάβλητες. Η χώρα παραμένει μία από τις πιο άνισες στον κόσμο, με ένα μεγάλο ΑΕΠ, βασικά αγροτική παραγωγή, αλλά με τεράστιες κοινωνικοοικονομικές ασυμμετρίες. Το 60% του πληθυσμού ζει κάτω από τα όρια της φτώχειας (2 δολάρια το ημερομίσθιο), και υπάρχει σχεδόν 20% αναλφαβητισμός. Παρόλο που η Γουατεμάλα έχει αγροτική παραγωγή, τα μισά παιδιά είναι υποσιτισμένα, και η χώρα έχει την πρώτη θέση στον υποσιτισμό στη Λατινική Αμερική και την έκτη στον κόσμο. Για πολλούς ανθρώπους, η μόνη διέξοδος είναι να πάνε ακανόνιστα για να εργαστούν στις ΗΠΑ, και από εκεί να στέλνουν εμβάσματα στους συγγενείς τους. Παράλληλα, η εγκληματική βία παραμένει ένα πολύ σοβαρό πρόβλημα, καθώς και η εκτεταμένη διαφθορά. Όλα αυτά συνοδεύονται από έναν τεράστιο ρατσισμό, και οι αυτόχθονες, που είναι η πλειονότητα του πληθυσμού, παραμένουν οι πλέον αποκλεισμένοι. Έχουμε ζήσει στη δημοκρατία για περισσότερα από 30 χρόνια, αλλά τα μεγάλα προβλήματα δεν επιλύονται.
Τι να περιμένουμε από τον νέο πρόεδρο Αλεχάντρο Γιαματέι, που αναλαμβάνει καθήκοντα στις 14 Ιανουαρίου;
Τίποτα δεν δείχνει ότι η νέα κυβέρνηση μπορεί να αλλάξει την κατάσταση. Στην πραγματικότητα, η κυβερνητική πρόταση του Γιαματέι δεν προσφέρει τίποτα πραγματικά καινούριο. Ο νέος πρόεδρος είναι ένας σκοτεινός χαρακτήρας που συνδέεται με τα πιο συντηρητικά τμήματα αυτής της χώρας, και οι επιλογές του για το επόμενο υπουργικό συμβούλιο δείχνουν την κατεύθυνση: νεοφιλελεύθερες προτάσεις στα οικονομικά και κοινωνικά ζητήματα και αυταρχισμό στα θέματα ασφάλειας. Η δεξιά ιδεολογία του δεν εγγυάται καμία αλλαγή για τα λαϊκά στρώματα. Όπως ειπώθηκε: περισσότερο από τα ίδια. Ή το χειρότερο: τα ίδια και περισσότερα.
Ποια είναι τα σημαντικότερα προβλήματα που έχει να αντιμετωπίσει ο Γιαματέι;
Είναι πολλά και ποικίλα. Η διαρκής και διαχρονική φτώχεια είναι ένα δομικό πρόβλημα που αυτός ο πρόεδρος δύσκολα μπορεί να το αλλάξει με το κυβερνητικό του πρόγραμμα. Για να αλλάξει πραγματικά αυτή η κατάσταση χρειάζονται βαθιές και ριζικές τομές. που ο Γιαματέι δεν δείχνει πρόθεση να τις υλοποιήσει. Από την άλλη πλευρά, αν επιχειρήσει να αγγίξει σε βάθος τα σημαντικά οικονομικό-κοινωνικά ζητήματα, όπως για παράδειγμα μια αγροτική μεταρρύθμιση ή την αύξηση των φόρων για τους πλούσιους, οι πραγματικοί ισχυροί παράγοντες, που είναι η παραδοσιακή υψηλή επιχειρηματική δραστηριότητα και η αμερικανική πρεσβεία, δεν θα το επιτρέψουν. Η φτώχεια, με τη σειρά της, είναι το έδαφος αναπαραγωγής για πολλά άλλα προβλήματα, όπως την καθημερινή βία, την έλλειψη ανάπτυξης, τον υποσιτισμό, τη μαζική μετανάστευση, την έλλειψη μεσοπρόθεσμου και μακροπρόθεσμου σχεδίου που διευκολύνει την αύξηση δραστηριοτήτων, οι οποίες συνδέονται με τα ναρκωτικά, που είναι το 10% του ΑΕΠ. Η τεράστια διαφθορά είναι επίσης ένα πολύ μεγάλο πρόβλημα, αλλά όπως ήδη έχουμε δει με την απερχόμενη κυβέρνηση είναι πολύ δύσκολο, σχεδόν αδύνατο, να αλλάξει αυτή η νοσηρή κατάσταση. Η απερχόμενη κυβέρνηση του Τζίμυ Μοράλες και όλοι οι διεφθαρμένοι τομείς της εξουσίας (επιχειρήσεις, πολιτική τάξη, στρατός), θωρακίστηκαν πάρα πολύ προκειμένου να αποφύγουν την οποιαδήποτε ποινική δίωξη στο μέλλον. Υπάρχει, επίσης, το σημαντικό ζήτημα της περιβαλλοντικής καταστροφής, με τις εταιρείες εξόρυξης να κάνουν ότι θέλουν έχοντας εξασφαλίσει ατιμωρησία. Ίσως δεν υπάρχει «ένα πρόβλημα» ειδικότερα, αλλά όλα τα παραπάνω πηγαίνουν χέρι-χέρι, αρθρώνονται μεταξύ τους. Το πρόβλημα, στην πραγματικότητα, είναι το μοντέλο της χώρας που παραλαμβάνει ο Γιαματέι: φτωχή, υποανάπτυκτη, με τεράστιες οικονομικές και κοινωνικές ασυμμετρίες, και εντελώς εξαρτημένη από την Ουάσινγκτον.
Τι θα κάνει ο Γιαματέι με την συμφωνία για την μετανάστευση, που υπογράφηκε το καλοκαίρι από τον Μοράλες και τον Τραμπ, η οποία αναφέρει ότι όσοι μετανάστες ζητούν να τους χορηγηθεί άσυλο από τις ΗΠΑ θα πρέπει να παραμένουν και να υποβάλλουν τις αιτήσεις τους στη Γουατεμάλα; Ο ίδιος έχει πει ότι η συμφωνία πρέπει να αναθεωρηθεί.
Η συμφωνία αυτή, που ορίζει τη Γουατεμάλα ως «ασφαλή τρίτη χώρα», είναι σχεδόν άγνωστη στις λεπτομέρειές της. Η κυβέρνηση του Τζίμυ Μοράλες, ευθυγραμμισμένη πλήρως με τον Λευκό Οίκο, έκανε το καλύτερο δυνατό για να ικανοποιήσει τον Ντόναλντ Τραμπ, με αντάλλαγμα την απόσυρση της CICIG (Διεθνής Επιτροπή κατά της Ατιμωρησίας στη Γουατεμάλα), που χρηματοδοτείται σε μεγάλο βαθμό από την Ουάσινγκτον, η οποία είχε φέρει σε πολύ δύσκολη θέση το οργανωμένο έγκλημα, πολλούς πολιτικούς, και διεφθαρμένους επιχειρηματίες, κατά τη διάρκεια της προεδρίας του Μπαράκ Ομπάμα. Με αυτή τη λογική, η Γουατεμάλα μετέφερε την πρεσβεία της στο Ισραήλ από το Τελ Αβίβ στην Ιερουσαλήμ, επέτρεψε την είσοδο αμερικανικών στρατευμάτων στην εθνική επικράτεια, και αποδέχτηκε αυτή την συμφωνία για την μετανάστευση. Οι συνέπειές της δεν είναι σαφείς, αλλά μπορεί ήδη να διαπιστωθεί ότι σε μια χώρα που δεν υπάρχουν ευκαιρίες απασχόλησης, φέρνουν χιλιάδες απελπισμένους μετανάστες που βρίσκονται σε παρόμοια κατάσταση και τους κρατούν σε ένα τεράστιο στρατόπεδο συγκέντρωσης, σε μια «σχεδόν φυλακή», περιμένοντας τις ΗΠΑ. Η συμφωνία αυτή, που εξυπηρετεί την κυβέρνηση των ΗΠΑ για να σταματήσει «νόμιμα», αν και ανέντιμα από ηθικής άποψης, τις μεταναστευτικές ροές, το μόνο που μπορεί να κάνει είναι να αυξήσει τις κοινωνικές συγκρούσεις, οι οποίες είναι ήδη πολύ μεγάλες. Συγχρόνως, μπορεί να αυξηθούν οι ξενοφοβικές αντιλήψεις, και κάθε μετανάστης από την Ονδούρα και το Σαν Σαλβαδόρ να θεωρείται «πρόβλημα», «εισβολέας». Δεν είναι ξεκάθαρο τι θα κάνει ο Γιαματέι, αλλά δεδομένης της δεξιάς ιδεολογίας του που είναι επιρρεπής στην πολιτική των ΗΠΑ, είναι δύσκολο να αντιταχθεί με μετωπικό τρόπο σε μια υπογεγραμμένη συμφωνία. Προς το παρόν, οι δηλώσεις του είναι μόνο λεκτικά πυροτεχνήματα για τους τύπους.
Πώς μπορεί να αντιμετωπιστεί αυτός ο ακραίος συντηρητισμός που εκφράζει ο Γιαματέι; Υπάρχουν σήμερα στη Γουατεμάλα πολιτικές και κοινωνικές δυνάμεις για να εμποδίσουν την εγκαθίδρυση ενός αυταρχικού καθεστώτος με ακροδεξιά χαρακτηριστικά;
Ο Γιαματέι σε όλες τις δημόσιες εμφανίσεις του ως προεδρικός υποψήφιος (σημ: αυτή ήταν η τέταρτη φορά που έβαλε υποψηφιότητα), εξέφρασε ανοιχτά τις συντηρητικές θέσεις του. Είναι αντίθετος με τις εκτρώσεις και τον γάμο των ομοφυλόφιλων, υποστηρίζει τη θανατική ποινή και την επέμβαση του στρατού για τον έλεγχο και τη διαχείριση της ασφάλειας λόγω του υψηλού ποσοστού βίας, του οργανωμένου εγκλήματος και των κοινωνικών αναταραχών που υπάρχουν στη χώρα. Το υπουργικό του συμβούλιο, στο οποίο υπάρχουν από νεοφιλελεύθεροι τεχνοκράτες μέχρι ακροδεξιοί στρατιωτικοί που συνδέονται με τη γενοκτονία, είναι πολύ δεξιό. Πρόκειται για μια υπερσυντηρητική κυβέρνηση. Από την άλλη πλευρά, ο λαϊκός παράγοντας (κοινωνικά κινήματα, συνδικαλιστικές ενώσεις, αριστερές οργανώσεις) είναι κατακερματισμένος, παράλυτος, οι οργανωτικές προσπάθειες δεν προχωρούν, και δεν υπάρχει μια σαφής αντίδραση. Αντιθέτως, και περιέργως, ο πρόεδρος εκλέχθηκε με λαϊκή πλειοψηφία. Ωστόσο, υπάρχει αρκετή δυσαρέσκεια. Σήμερα εκείνοι που εκφράζουν την αντίθεσή τους είναι τα οργανωμένα αγροτικά κινήματα, κυρίως της καταγωγής των Μάγιας, με μεγάλες διαμαρτυρίες για την υπεράσπιση των προγονικών εδαφών τους, που παραβιάζονται από την εξορυκτική βιομηχανία και από το ντόπιο και το ξένο κεφάλαιο. Αυτοί οι άνθρωποι έχουν ποινικοποιηθεί από την απερχόμενη κυβέρνηση, που ποινικοποίησε την κάθε κοινωνική διαμαρτυρία, και στην πραγματικότητα είναι τα θύματα μιας σιωπηρής και συνεχιζόμενης καταπίεσης, με πολλούς ηγέτες των αγροτών να έχουν δολοφονηθεί και με όλες τις δολοφονίες να παραμένουν ατιμώρητες.
