Οι στρατιωτικές επιχειρήσεις των ΗΠΑ στη Βενεζουέλα με βομβαρδισμούς στρατιωτικών στόχων στο Καράκας και την απαγωγή του εκλεγμένου προέδρου Νικολάς Μαδούρο δεν συνιστούν μια συγκυριακή εκτροπή από τη διεθνή τάξη. Αντιθέτως, αποτελούν συμπύκνωση μιας νέας, ιδιαίτερα επικίνδυνης κανονικότητας. Μιας κανονικότητας όπου η κρατική κυριαρχία παύει να νοείται ως θεσμικό και νομικό δικαίωμα και μετατρέπεται σε μεταβλητή της ισχύος. Όποιος δεν ευθυγραμμίζεται, καθίσταται αναλώσιμος.
Η διεθνής άνοδος της Ακροδεξιάς, με τον Ντόναλντ Τραμπ ως εμβληματική φυσιογνωμία, δεν αποτελεί απλώς ιδεολογική μετατόπιση προς τον αυταρχισμό. Συνιστά βαθιά οπισθοδρόμηση στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τις διεθνείς σχέσεις. Η ακροδεξιά κοσμοαντίληψη επιχειρεί να επαναφέρει τον κόσμο στη λογική των ζωνών επιρροής, όπου η στρατιωτική ισχύς λειτουργεί ως μοναδικό κριτήριο νομιμοποίησης. Πρόκειται για μια ακραία και απλουστευτική εκδοχή του πολιτικού ρεαλισμού, απογυμνωμένη από κάθε θεσμικό, ιστορικό ή κανονιστικό αντίβαρο.
Στο σχήμα αυτό, τα κράτη δεν είναι τυπικά ισότιμα υποκείμενα διεθνούς δικαίου, αλλά ιεραρχημένες μονάδες που δεν απολαμβάνουν ισότιμα τα δικαιώματα που απορρέουν από τον Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών. Οι ισχυροί επιβάλλουν και οι αδύναμοι ακολουθούν, καταβάλλοντας οικονομικό, πολιτικό ή και αιματηρό τίμημα στο όνομα της «ασφάλειας». Η εικόνα αυτή παραπέμπει λιγότερο στη μεταπολεμική διεθνή τάξη και περισσότερο σε προνεωτερικές αυτοκρατορικές δομές, όπου η πίστη στον ισχυρό αντικαθιστούσε το δίκαιο και η βία λειτουργούσε ως πρωταρχική αρχή οργάνωσης.
Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται και η συστηματική απαξίωση των διεθνών θεσμών. Ο ΟΗΕ, το διεθνές δίκαιο, οι οργανισμοί ανθρωπίνων δικαιωμάτων παρουσιάζονται από την ακροδεξιά ρητορική ως αναχρονιστικά κατάλοιπα ή ως εργαλεία μιας υποτιθέμενης «αριστερής ηγεμονίας». Η κριτική αυτή δεν αφορά την πραγματική τους αναποτελεσματικότητα —η οποία πράγματι υπάρχει— αλλά το γεγονός ότι οι θεσμοί αυτοί θέτουν όρια στην απόλυτη κυριαρχία της ισχύος. Για την ακροδεξιά, κάθε όριο είναι ύποπτο και κάθε κανόνας εμπόδιο.
Η περίπτωση της Βενεζουέλας αποκαλύπτει, ωστόσο, και κάτι βαθύτερο. Η χώρα αυτή αποτελεί τα τελευταία χρόνια κρίσιμο ενεργειακό κόμβο για την Κίνα, ενταγμένο στο ευρύτερο οικονομικό της πλέγμα. Υπό αυτό το πρίσμα, η αμερικανική στρατιωτική επέμβαση δεν μπορεί να ιδωθεί απομονωμένα. Εντάσσεται σε μια ευρύτερη στρατηγική αντεπίθεσης απέναντι στη μετατόπιση της παγκόσμιας ισχύος και στην αμφισβήτηση του αμερικανικού status quo. Η καταστροφή ή ο έλεγχος κρίσιμων περιφερειακών κόμβων που τροφοδοτούν την κινεζική οικονομία λειτουργεί ως έμμεσο πλήγμα στην αναδυόμενη δύναμη.
Εδώ συναντάμε τη Θεωρία της Ηγεμονικής Μετάβασης, όπως διατυπώθηκε από θεωρητικούς, όπως ο Gilpin. Σύμφωνα με αυτή, οι μεγάλες συγκρούσεις δεν προκύπτουν τυχαία, αλλά όταν μια κυρίαρχη δύναμη αντιλαμβάνεται ότι απειλείται η ηγεμονική της θέση από έναν ανερχόμενο ανταγωνιστή. Η βία, σε αυτή τη λογική, δεν αποτελεί αποτυχία της πολιτικής αλλά εργαλείο διατήρησης του συστήματος. Η Ακροδεξιά, όμως, δεν χρησιμοποιεί αυτή τη θεωρία περιγραφικά, αλλά κανονιστικά: όχι για να εξηγήσει τον κόσμο, αλλά για να νομιμοποιήσει τη βαρβαρότητα.
Το κρίσιμο στοιχείο είναι ότι αυτή η λογική αποδέχεται τη σύγκρουση ως αναπόφευκτη και ακυρώνει κάθε έννοια διεθνούς κανόνα. Αν δε η αναδυόμενη δύναμη –στην προκειμένη περίπτωση η Κίνα– επιλέξει τη μη αντίδραση, τότε η ηγεμονική δύναμη ενθαρρύνεται να κλιμακώσει. Η σιωπή εκλαμβάνεται ως αδυναμία και η βία ως αποτελεσματική στρατηγική. Έτσι, η μετάβαση ισχύος επιχειρείται να ανασταλεί όχι μέσω συναίνεσης, αλλά μέσω καταναγκασμού.
Στην ελληνική πολιτική σκηνή, αυτή η αντίληψη έχει βρει πρόθυμους εκφραστές. Ο Άδωνις Γεωργιάδης αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα ακροδεξιού λόγου που συνδυάζει πατριδοκαπηλία, ακραία ρητορική και απόλυτη πίστη στην ισχύ. Πίσω από τον επιφανειακό εθνικισμό του, υποκρύπτεται μια βαθιά αντινεωτερική αντίληψη της κυριαρχίας: ο αδύναμος οφείλει να στοιχίζεται πίσω από τον ισχυρό χωρίς όρους και χωρίς αξιώσεις.
Η αντίληψη αυτή είναι εξαιρετικά επικίνδυνη για μια χώρα όπως η Ελλάδα, η οποία στηρίζει την εδαφική της ακεραιότητα στο διεθνές δίκαιο και στις διεθνείς συνθήκες. Η Συνθήκη της Λωζάνης δεν είναι ιστορικό απολίθωμα, αλλά θεμέλιο της ελληνικής κυριαρχίας. Η απαξίωση των διεθνών θεσμών και συνθηκών, στο όνομα ενός δήθεν «ρεαλισμού», προσφέρει ιδεολογική νομιμοποίηση σε κάθε ισχυρό γείτονα να αμφισβητήσει σύνορα και δικαιώματα. Δεν πρόκειται για πατριωτισμό, αλλά για πολιτική αυτοχειρία.
Την ίδια στιγμή, η ελληνική κυβέρνηση των τελευταίων ετών επιδίδεται σε πρωτοφανή εξαγωγή στρατιωτικής εμπλοκής: από τη Σαουδική Αραβία και την Ερυθρά Θάλασσα έως την πλήρη πρόσδεση στην ισραηλινή πολεμική βιομηχανία. Όλα βαφτίζονται «εθνική στρατηγική», ενώ στην πραγματικότητα μετατρέπουν τη χώρα σε ακόλουθο ξένων σχεδιασμών, αυξάνοντας το ρίσκο χωρίς να ενισχύουν την κυριαρχία.
Η ακροδεξιά απολυτοποίηση της ισχύος δεν οδηγεί σε ασφάλεια. Οδηγεί στην αποδόμηση της νεωτερικής κυριαρχίας και στην επιστροφή σε έναν κόσμο όπου το δίκαιο σιωπά μπροστά στα όπλα. Σε έναν τέτοιο κόσμο, οι μικρές και μεσαίες χώρες δεν προστατεύονται, απλώς περιμένουν τη σειρά τους.
φωτογραφία: Ο ΠΡΩΘΥΠΟΥΡΓΟΣ ΚΥΡΙΑΚΟΣ ΜΗΤΣΟΤΑΚΗΣ ΣΤΗ ΔΕΞΙΩΣΗ ΠΟΥ ΠΑΡΕΘΕΣΕ Ο ΠΡΟΕΔΡΟΣ ΤΩΝ ΗΠΑ ΝΤΟΝΑΛΝΤ ΤΡΑΜΠ (ΓΡΑΦΕΙΟ ΤΥΠΟΥ ΠΡΩΘΥΠΟΥΡΓΟΥ/EUROKINISSI)
