Φωτογραφία: Κώστας Τζούμας / Eurokinissi
Οι εικόνες των απελπισμένων ανθρώπων με βρεγμένες πετσέτες στο στόμα, των παιδιών που τρέχουν μέσα σε καπνούς, των δέντρων που καταρρέουν σαν χάρτινοι πύργοι, έχουν πλέον αποκτήσει χροιά κανονικότητας. Η επαναληπτικότητα μοιάζει να μην σοκάρει κανέναν. Να μην προκαλεί οργή, να μην κινητοποιεί, να μην εκπλήσσει. Η καταστροφή έχει γίνει συνήθεια. Ένα θερινό τελετουργικό που αναπαράγεται σε δελτία ειδήσεων και κοινωνικά δίκτυα με αυτοματισμό. Και όταν η καταστροφή παύει να σοκάρει, τότε παύει να κινητοποιεί και τη Δημοκρατία.
Η Χίος φλέγεται! Οι ανακοινώσεις περί «ετοιμότητας» επαναλαμβάνονται. Το «112» αναλαμβάνει να δείξει ότι όλα «λειτουργούν». Αλλά η πραγματικότητα είναι ότι ξανά και ξανά, η φωτιά είναι το αποτέλεσμα – όχι το πρόβλημα. Το πρόβλημα είναι ότι 27 χρόνια μετά την καταστροφική απόφαση του 1998, η Ελλάδα παραμένει εγκλωβισμένη σε ένα παρωχημένο, αποτυχημένο μοντέλο δασοπυρόσβεσης, το οποίο δεν έχει το θάρρος κανείς να ανατρέψει.
Ο διαχωρισμός της δασοπυρόσβεσης από τη Δασική Υπηρεσία και η μεταφορά της αρμοδιότητας στην Πυροσβεστική, χωρίς σχέδιο, χωρίς μεταβατικό στάδιο και χωρίς επιχειρησιακή προσαρμογή, αποτέλεσε μια στρατηγική αστοχία με διαχρονικές επιπτώσεις — τόσο σε περιβαλλοντικό όσο και σε οικονομικό επίπεδο. Οι δασικές πυρκαγιές, ως φαινόμενο σύνθετο και δυναμικό, απαιτούν διαχείριση που βασίζεται στον συνδυασμό γνώσεων — όχι στη μονοδιάστατη καταστολή. Κι όμως, η επιλογή που έγινε ήταν να αποκοπεί η επιστημονική γνώση από την κρίσιμη φάση της επέμβασης. Η Πυροσβεστική ενισχύθηκε διοικητικά και συμβολικά· η Δασική Υπηρεσία παραγκωνίστηκε θεσμικά. Από τότε, καμία κυβέρνηση δεν αμφισβήτησε σοβαρά αυτή τη δομή. Γιατί η εικόνα και η επικοινωνία υπερίσχυσαν της ουσίας. Και η επιστήμη, αντί να ενισχυθεί, αποσύρθηκε από εκεί που ήταν πιο αναγκαία: μέσα στο δάσος, την ώρα της φωτιάς.
Καταστολή χωρίς επιστημονικότητα
Παρόλο που τα τελευταία χρόνια στη χώρα εκτελείται ένα πολύ μεγάλο πρόγραμμα έργων καθαρισμού, συντήρησης υποδομών και θωράκισης των δασικών οικοσυστημάτων από τις Δασικές Υπηρεσίες, οι καταστροφές παραμένουν εκτεταμένες. Το γεγονός αυτό καταρρίπτει οριστικά και αμετάκλητα το επιχείρημα της «έλλειψης πρόληψης» ως βασικής αιτίας των πυρκαγιών. Αντιθέτως, αποδεικνύεται ότι όσο παραμένει σε ισχύ το θεσμικά λανθασμένο μοντέλο του 1998, η καταστολή θα εξακολουθεί να είναι αποσπασματική, αργοπορημένη και τελικά αναποτελεσματική – όσο, δηλαδή, η επιστημονικότητα παραμένει, συστηματικά και για ευνόητους λόγους, παραγκωνισμένη. Όσο η εμπειρία και η τεκμηρίωση των ειδικών μένουν εκτός δομής λήψης αποφάσεων, όσο οι δασικοί επιστήμονες είτε αποκλείονται από την κρίσιμη φάση της επέμβασης και του συντονισμού, είτε εντάσσονται προσχηματικά μέσα από πρόχειρους και επιστημονικά αστήρικτους μηχανισμούς, όπως οι Υποστηρικτικές Ομάδες και οι κοινές υπουργικές αποφάσεις περί «αντιπύρ», που απλώς μεταθέτουν «ευθύνες χωρίς ουσία…», τα ίδια λάθη θα επαναλαμβάνονται. Και η πρόληψη, όσο ενισχυμένη κι αν είναι, δεν μπορεί να λειτουργήσει αποκομμένη από ένα λειτουργικό και επιστημονικά τεκμηριωμένο σύστημα διαχείρισης της καταστολής. Αντί αυτού, καλλιεργείται —με τη συνδρομή των ΜΜΕ αλλά και του βολικού αφηγήματος της «ατομικής ευθύνης»— η αντίληψη ότι φταίει πάντα κάποιος άλλος: ο πολίτης που δεν καθάρισε, ο άνεμος που φύσηξε, ο Δήμος που αμέλησε. Ποτέ το κράτος. Ποτέ το μοντέλο.
Το δάσος ως απειλή και η ατομική ευθύνη
Γιατί επί σειρά ετών, η Δασική Υπηρεσία αποδυναμώθηκε συνειδητά, η αρμοδιότητα της δασοπυρόσβεσης μεταφέρθηκε σε έναν ανέτοιμο και ακατάλληλο μηχανισμό, τα πορίσματα των ειδικών αγνοήθηκαν επιδεικτικά και δισεκατομμύρια ευρώ δαπανώνται ετησίως για ενοικίαση μέσων αεροπυρόσβεσης χωρίς καμία σοβαρή αποτίμηση αποτελεσματικότητας. Την ίδια στιγμή, το φυσικό περιβάλλον ποινικοποιείται μέσω κανονιστικών ρυθμίσεων που αντιμετωπίζουν τα δάση ως απειλή και όχι ως πόρο, ενώ η πολιτική ευθύνη διαχέεται σκόπιμα: το πρόβλημα αποδίδεται στη «ζέστη», στον «άνεμο», στους «ασυνείδητους πολίτες». Και όσοι σήμερα κουνάνε το δάχτυλο στη Δασική Υπηρεσία για το προληπτικό πρόγραμμα, είναι οι ίδιοι πολιτικοί χώροι που είτε διέλυσαν είτε σιώπησαν είτε διατήρησαν το θεσμικό έκτρωμα του 1998. Κανείς δεν αμφισβήτησε σοβαρά αυτή τη δομή. Το ΠΑΣΟΚ θεμελίωσε το μοντέλο του 1998, η Νέα Δημοκρατία το εδραίωσε και ο ΣΥΡΙΖΑ, παρότι παρέλαβε και αποδέχτηκε το Πόρισμα Goldammer, αγνόησε την κεντρική του πρόταση: την επανένταξη της δασολογικής επιστήμης στον επιχειρησιακό βραχίονα της δασοπυρόσβεσης. Αντί για επανασχεδιασμό, διατήρησε «ατόφια» την αποτυχημένη αρχιτεκτονική.
Η επιλεκτική αμνησία μπορεί να εξυπηρετεί πολιτικά σχήματα. Την πραγματικότητα όμως, δεν την αλλάζει. Την ίδια στιγμή, η αντιπολίτευση τηρεί μια μετριοπαθή και επιμελώς ασαφή στάση, αποφεύγοντας συστηματικά να λάβει σαφή θέση για την ανάγκη θεσμικής επανένταξης της Δασικής Υπηρεσίας στον πυρήνα της δασοπυρόσβεσης. Ίσως για τους ίδιους λόγους που και η εκτελεστική εξουσία αποφεύγει κάθε ουσιαστική μεταρρύθμιση: γιατί η ξεκάθαρη τοποθέτηση συνεπάγεται πολιτικό κόστος. Κι έτσι, φτάνουμε στο παράδοξο —για να μην πούμε στο γελοίο— να επιρρίπτουν ευθύνες σ’ εκείνους που επί χρόνια κράτησαν εκτός πεδίου.
Δεν μπορεί επίσης να παραγνωριστεί το γεγονός ότι τα επιχειρησιακά σχέδια που εκπονούνται παραμένουν επίμονα αποκομμένα από τις ιδιαιτερότητες του ελληνικού δασικού χώρου. Παρά την εμπειρία και την επαναληπτικότητα των συμβάντων, η προσαρμογή τους στις πραγματικές συνθήκες του ανάγλυφου, της βλάστησης και των λειτουργικών αναγκών των οικοσυστημάτων εξακολουθεί να απουσιάζει. Η επιστήμη παραμένει απλώς τεκμήριο – όχι εργαλείο σχεδιασμού.
Συμπτώματα και αιτία
Η εμμονή στην αεροπυρόσβεση, η χρήση του «112» ως πανάκεια, η ατελείωτη ενοικίαση μέσων, οι μηχανισμοί αυτοδικαίωσης όπως το «112», που χρησιμοποιείται για να πιστοποιήσει και όχι να διορθώσει την ετοιμότητα, είναι όλα συμπτώματα. Το αίτιο είναι ένα: η απουσία πολιτικής βούλησης να παραδεχθούμε ότι το μοντέλο απέτυχε. Και ότι δεν σώζεται ούτε με φιέστες, ούτε με εναέρια μέσα που επιστρατεύονται «στα τυφλά», ούτε με επικοινωνιακά τεχνάσματα τύπου «112», ούτε —ειρωνικά— με εκείνους που αποκαλούν «πυροσβέστες της ξαπλώστρας» όλους όσους έχουν το θάρρος να ασκούν τεκμηριωμένη κριτική.
Το πιο ανησυχητικό δεν είναι ότι καίγεται η «Χίος». Είναι ότι κανείς πια δεν ξαφνιάζεται. Η στάχτη έγινε το νέο δεδομένο — και αυτό είναι ίσως η πιο βίαιη κανονικότητα απ’ όλες. Και όσο η στάχτη γίνεται κανονικότητα, τόσο η ευθύνη θάβεται κάτω από επικοινωνιακή τέφρα. Και τότε η Δημοκρατία δεν καίγεται θεαματικά, καίγεται αθόρυβα κάθε φορά που κάποιος λέει «όλα έγιναν σωστά».
