Tου Σλαβόι Ζίζεκ
Οι «αντιθέσεις» του ΣΥΡΙΖΑ είναι εικόνα των «αντιθέσεων» αυτού του ευρωπαϊκού καθεστώτος, που υπονομεύει μέρα με τη μέρα τα ίδια τα θεμέλια της ενωμένης Ευρώπης. Με τη μορφή των «αντιθέσεων» του ΣΥΡΙΖΑ το καθεστώς της ΕΕ βλέπει να επιστρέφει το ίδιο το δικό του μήνυμα στη γνήσια μορφή του. Γι’ αυτό τον ίδιο λόγο ο ΣΥΡΙΖΑ όφειλε να εκμεταλλευτεί, επιδεικνύοντας έναν ανελέητο πραγματισμό, τις πιο λεπτές ρωγμές της πανοπλίας του αντιπάλου. Όφειλε να εργαλειοποιήσει όλους αυτούς που αντιστέκονται στην ηγεμονική πολιτική της ΕΕ, από τους βρετανούς συντηρητικούς ως το UKIP, το κόμμα που επιδιώκει την ανεξαρτησία του Ενωμένου Βασιλείου. Ο ΣΥΡΙΖΑ όφειλε να ερωτοτροπήσει, με τη Ρωσία και την Κίνα, να χαϊδέψει την πρόθεσή της να αποκτήσει η Μόσχα ένα νησί για να το μετατρέψει σε στρατιωτική βάση στη Μεσόγειο, ακριβώς για να αποθαρρύνει τα στρατηγήματα του ΝΑΤΟ. Παραφράζοντας τον Ντοστογιέφσκι, θα λέγαμε ότι, τώρα που ο Θεός – ΕΕ απέτυχε, όλα επιτρέπονται.
Απουσία αλληλεγγύης
Τα μοιρολόγια που ακούγονται για την ωμή αδιαφορία της ΕΕ απέναντι στην απελπιστική κατάσταση του ελληνικού λαού, για την τυφλή γραφειοκρατική επιμονή της να ταπεινώνει και να επιβάλλει τη σκληρή πειθαρχία της στους Έλληνες, για την πλήρη απουσία αλληλεγγύης από τις χώρες της νότιας Ευρώπης, όπως η Ιταλία ή η Ισπανία, για την Ελλάδα, όλα αυτά τα μοιρολόγια θα όφειλαν να έχουν ως μόνη απάντηση το ακόλουθο ερώτημα: μα όλα αυτά είναι απρόσμενα; Τι περίμεναν, λοιπόν, όλοι αυτοί που εκφράζουν τη λύπη τους γι΄ αυτή την κατά��ταση; Ότι η ευρωπαϊκή γραφειοκρατία, κατά κάποιο μαγικό τρόπο, θα έτεινε ευήκοο ους στα επιχειρήματα του ΣΥΡΙΖΑ;
Η γραφειοκρατία της ΕΕ κάνει απλώς ό,τι έκανε πάντα. Θα προσάψουμε, λοιπόν, στην Ελλάδα ότι στρέφεται προς τη Ρωσία και την Κίνα, προκειμένου να ζητήσει βοήθεια, σαν να μην ήταν η ίδια η ΕΕ που ωθεί την Ελλάδα να ενεργήσει έτσι ασκώντας πάνω της μιας πλήρως ταπεινωτική πίεση.
Αναζητώντας την κυριαρχία
Τα φαινόμενα του τύπου ΣΥΡΙΖΑ έρχονται να δείξουν αν και κατά πόσο ισχύει η παραδοσιακή διάκριση αριστερά /δεξιά. Ο ΣΥΡΙΖΑ στην Ελλάδα ταυτοποιείται ως άκρα αριστερά. Το κόμμα της Μαρίν Λεπέν στη Γαλλία τοποθετείται στην άκρα δεξιά. Ωστόσο, τα δύο κόμματα μοιράζονται αρκετά κοινά: μάχονται και τα δύο, ας πούμε, για την κρατική κυριαρχία, εναντίον των πολυεθνικών… Συνεπώς, είναι λογικό ο ΣΥΡΙΖΑ στην Ελλάδα να έχει προχωρήσει σε μια συμμαχία με ένα μικρό δεξιό κόμμα, που υπερασπίζεται την ανεξαρτησία.
Στις 22 Απριλίου 2015 ο Φρανσουά Ολάντ είχε δηλώσει στην τηλεόραση ότι ο λόγος της Λεπέν θύμιζε το λόγο ου κομμουνιστή ηγέτη Ζορζ Μαρσέ τη δεκαετία 1970, καθώς υπερασπιζόταν με πατριωτικούς τόνους τους Γάλλους που τους εκμεταλλευόταν, ρίχνοντάς τους στη δυστυχία, το διεθνές μεγάλο κεφάλαιο. Δεν είναι, λοιπόν, καθόλου παράξενο που η Λεπέν υποστήριξε τον ΣΥΡΙΖΑ… Όλα αυτά δεν λένε τίποτα περισσότερο από αυτά που ψελλίζει η παλιά φιλελεύθερη σωφροσύνη, για την οποία ο φασισμός είναι ένα είδος σοσιαλισμού. Αρκεί, ωστόσο, να προσθέσει κάποιος στο κάδρο τους μετανάστες εργάτες, για να καταρρεύσει μόνο του αυτό το κατασκεύασμα.
Από τον Μαντέλα έως τον Λούλα
Το τελευταίο πρόβλημα είναι πολύ πιο βασικό. Η αιώνια ιστορία της σύγχρονης αριστεράς είναι η ιστορία ενός ηγέτη ή ενός κόμματος που εκλέγεται μέσα σε γενικό ενθουσιασμό με την υπόσχεση ενός «καλύτερου κόσμου» (από τον Μαντέλα ως τον Λούλα), που όμως, αργά ή γρήγορα, συνήθως μέσα σε μερικά χρόνια, βρίσκονται αντιμέτωποι με ένα κρίσιμο δίλημμα: να θίξουν τους καπιταλιστικούς μηχανισμούς ή «να παίξουν το παιχνίδι»; Αν προκαλέσουν αναταραχή σ’ αυτούς τους μηχανισμούς, θα «τιμωρηθούν» από τις αγορές και γρήγορα θα υποστούν τις συνέπειες της αντεκδίκησης, αντιμετωπίζοντας το οικονομικό χάος και ό,τι το συνοδεύει.
Ο ηρωισμός του ΣΥΡΙΖΑ, όταν κερδήθηκε η δημοκρατική πολιτική μάχη, συνίστατο στο γεγονός ότι διακινδύνευσε ένα συμπληρωματικό βήμα στην κατεύθυνση της διατάραξης της καλής λειτουργίας του κεφαλαίου. Το δίδαγμα από την ελληνική κρίση είναι ότι το κεφάλαιο, παρότι είναι τελικά ένα συμβολικό δημιούργημα, αποτελεί την πραγματικότητά μας. Με άλλα λόγια, οι αγώνες των κινημάτων διαμαρτυρίας σήμερα συνιστούν έναν συνδυασμό διαφορετικών επιπέδων, που αποτελεί ακριβώς τη δύναμή τους: τα κινήματα αυτά αγωνίζονται για μια («κανονική» κοινοβουλευτική) δημοκρατία αντιμέτωπα με αυταρχικά καθεστώτα. Μάχονται κατά του ρατσισμού και του σεξισμού και ειδικότερα κατά του μίσους εναντίον των μεταναστών και των προσφύγων. Αγωνίζονται για το κράτος – πρόνοιας αντιμέτωπα με το νεοφιλελευθερισμό. Παλεύουν κατά της διαφθοράς στην πολιτική και την οικονομία (εναντίον των μεγάλων ομίλων που καταστρέφουν το περιβάλλον). Αγωνίζονται για νέες μορφές δημοκρατίας, πέρα από την τελετουργία της τρέχουσας πολιτικής (μέσα από νέες μορφές πολιτικής συμμετοχής κυρίως). Και, τελικά, θέτουν υπό αμφισβήτηση το συνολικό καπιταλιστικό σύστημα αυτό καθ’ εαυτό, επιχειρούν να διατηρήσουν ζωντανή την ιδέα μιας μη καπιταλιστικής κοινωνίας.
Συνθήματα και συγκεκριμένοι στόχοι
Πρέπει, πάντως, να αποφύγουν δύο σκοπέλους: τον φτιαχτό ριζοσπαστισμό (του τύπου «το μόνο που ενδιαφέρει, είναι η κατάργηση του νεοφιλελεύθερου-κοινοβουλευτικού καπιταλισμού και όλα τα άλλα είναι αστεία»), και τον ψευδο-ρεφορμισμό (του τύπου «τώρα που αγωνιζόμαστε κατά της στρατιωτικής δικτατορίας και για τη δημοκρατία, ας παροπλίσουμε τα σοσιαλιστικά μας όνειρα, που θα τα ανακαλέσουμε, ίσως, αργότερα»). Όταν έχουμε να κάνουμε με μια συγκεκριμένη μάχη, το αποφασιστικό ερώτημα είναι πώς η εμπλοκή μας σ’ αυτή τη μάχη, ή η απεμπλοκή μας, θα επηρεάσει άλλες μάχες. Κατά γενικό κανόνα, όταν σημειώνεται η έναρξη μιας εξέγερσης εναντίον ενός καταπιεστικού ημιδημοκρατικού καθεστώτος, όπως στην περίπτωση της Μέσης Ανατολής το 2011, είναι εύκολο να κινητοποιηθούν τα πλήθη μέσω συνθημάτων, τα οποία λειτουργούν σαν «παγίδες πλήθους», συνθημάτων υπέρ της δημοκρατίας, κατά της διαφθοράς κ.λπ. Όταν, όμως, πρόκειται για την προσέγγιση πιο δύσκολων επιλογών, όταν η εξέγερση πλησιάζει στην επίτευξη των πρώτων στόχων της, πολύ γρήγορα αντιλαμβανόμαστε ότι αυτό που μας καταπίεζε πραγματικά (η απουσία ελευθερίας, η ταπείνωση, η διαφθορά, η βεβαιότητα ότι δεν γίνεται να ζήσουμε μια ζωή αξιοπρεπή) παραμένει σαν πρόβλημα με άλλη μορφή.
Στην Αίγυπτο, οι διαμαρτυρόμενοι κατάφεραν να απαλλαγούν από το καταπιεστικό καθεστώς Μουμπάρακ, αλλά όχι από τη διαφθορά, και η προοπτική μιας ζωής με αξιοπρέπεια απομακρύνθηκε ακόμα περισσότερο. Μετά την πτώση ενός αυταρχικού καθεστώτος, τα τελευταία απομεινάρια της πατριαρχικής έγνοιας για τον φτωχό μπορεί να εξαφανιστούν, έτσι που η πρόσφατα αποκτημένη ελευθερία να καταβροχθίζεται από την ελευθερία επιλογής της μορφής της εξαθλίωσης. Η πλειονότητα παραμένει φτωχή, αλλά της αναγγέλλουν ότι, στο βαθμό που είναι πια ελεύθερη, μπορεί να λογαριάζει τη φτώχεια της. Σε μια τέτοια κατάσταση, πρέπει να δεχτούμε ότι ο στόχος που επιδιώκαμε ήταν ελλιπώς προσδιορισμένους, έπασχε από έλλειψη ακρίβειας.
•Πολιτική ελευθερία, οικονομική σκλαβιά
Μπορούμε να πούμε ότι το πρότυπο δημοκρατικό σχήμα μπορεί να χρησιμοποιηθεί και σαν μορφή της μη ελευθερίας: η πολιτική ελευθερία μπορεί εύκολα να προσφέρει το νόμιμο πλαίσιο μιας οικονομικής σκλαβιάς, όπου όσοι δεν έχουν τα μέσα πωλούν τον εαυτό τους «ελεύθερα» και καταλήγουν σε κατάσταση δουλείας. Γι’ αυτό δεν αρκεί να απαιτούμε απλά την πολιτική δημοκρατία: χρειάζεται να απαιτούμε τον εκδημοκρατισμό της κοινωνικής και οικονομικής ζωής. Με λίγα λόγια, χρειάζεται να αποδεχτούμε ότι αυτό που στην αφετηρία θεωρούσαμε ως αδυναμία πλήρους πραγμάτωσης μιας ευγενούς αρχής (της δημοκρατικής ελευθερίας), είναι στην πραγματικότητα εσωτερική αδυναμία της ίδιας της αρχής. Χρειάζεται να καταλάβουμε ότι δεν έχουμε να κάνουμε με την ατελή πραγμάτωση μιας ιδέας, αλλά με μια στρέβλωση που ενυπάρχει σ’ αυτή. Η κυρίαρχη ιδεολογία κινητοποιεί εδώ ολόκληρο το οπλοστάσιό της με σκοπό να μας εμποδίσει να οδηγηθούμε σ’ αυτό το ριζοσπαστικό συμπέρασμα. Οι υποστηρικτές της αρχίζουν να μας λένε ότι η δημοκρατική ελευθερία συνεπάγεται μια υπευθυνότητα, ότι έχει ένα τίμημα και ότι το να περιμένουμε τα πάντα από αυτήν, αποτελεί απόδειξη ανωριμότητας. Ενεργώντας μ’ αυτό τον τρόπο μας κατηγορούν ότι είναι δική μας η αδυναμία: σε μια ελεύθερη κοινωνία, μας λένε, είμαστε όλοι καπιταλιστές με τον τρόπο μας, επενδύουμε στις υπάρξεις μας, με τον δικό μας τρόπο, και αν θέλουμε να πετύχουμε στη ζωή, πρέπει να προτιμήσουμε την εκπαίδευση από τη διασκέδαση, για παράδειγμα.
Σε ένα επίπεδο πιο άμεσα πολιτικό, η αμερικανική εξωτερική πολιτική έχει επεξεργαστεί μια ιδιαίτερα μελετημένη στρατηγική, που της επιτρέπει να ασκεί μια «διαχείριση καταστροφών», δηλαδή να περιορίζει τις αντιξοότητες επαναφέροντας στην επιθυμητή κατεύθυνση έναν λαϊκό ξεσηκωμό μέσω κοινοβουλευτικών διαύλων, όπως έκανε με επιτυχία στη Νότια Αφρική μετά την πτώση του απαρτχάιντ. Αλλά και στις Φιλιπίνες μετά την πτώση του Μάρκος, ή ακόμα στην Ινδονησία μετά την πτώση του Σουχάρτο. Μέσα σ’ αυτόν ακριβώς τον τύπο σχήματος η ριζοσπαστική χειραφετητική πολιτική αντιμετωπίζει την πιο μεγάλη πρόκληση: Πώς μπορεί να προχωρήσει πιο πέρα, μόλις περάσει η πρώτη και γεμάτη ενθουσιασμό φάση; Πώς μπορεί να γίνει το επόμενο βήμα, χωρίς να υποκύψει στον πειρασμό του καταστροφικού «ολοκληρωτισμού»; Πώς μπορεί να πας πιο πέρα από τον Μαντέλα, χωρίς να γίνεις Μουγκάμπε;
Σ’ αυτό ακριβώς το στάδιο το κουράγιο μπροστά στην απελπισία αναδεικνύεται κρίσιμο. Το «όχι» στο ελληνικό δημοψήφισμα μπορεί να επιβιώσει στον τρόπο που θα βρει η Ελλάδα να αντιμετωπίσει την αναγκαστική παράδοση αναλαμβάνοντας έναν υπομονετικό ανταρτοπόλεμο κατά της οικονομικής κατοχής.
