«Η δικαίωση της Αριστεράς θα έρθει από το μέλλον», είπε ο Γιάννης Δραγασάκης στο συνέδριο που διοργάνωσε η Εποχή για τα δέκα χρόνια από την κυβερνητική εμπειρία του ΣΥΡΙΖΑ. Από την άλλη, ο Κώστας Ελευθερίου σημείωσε με οξύτητα πως «η απαξία και η αναξιοπιστία του ρεύματος της ριζοσπαστικής και ανανεωτικής Αριστεράς έχει οδηγήσει στην ανικανότητά του να αναπαραχθεί». Αυτές οι φράσεις δεν είναι μόνο μια αποτίμηση. Είναι περισσότερο η έκφραση ενός διλήμματος που αφορά το παρόν και το μέλλον της Αριστεράς. Υπάρχει ακόμη ζωτικός χώρος για αναζήτηση νοήματος; Και κυρίως, υπάρχει η πολιτική και η ηθική ενέργεια για να εκκινήσει ξανά αυτή η αναζήτηση, χωρίς προσχηματικές βεβαιότητες;
Η Αριστερά μοιάζει εγκλωβισμένη σε μια σχέση με το παρελθόν: μια σχέση είτε ιδεολογικής εξιδανίκευσης είτε άρνησης, αλλά σπάνια δημιουργικής τομής. Η ανανεωτική Αριστερά υπήρξε ιστορικά μια απάντηση σε ένα σύνολο απολυταρχικών και δογματικών πρακτικών. Αντιτάχθηκε στην καταπίεση του σταλινισμού, στη μηχανιστική και οικονομιστική ανάγνωση του κοινωνικού, στη μονολιθικότητα που καθήλωνε κάθε εσωτερική διαφωνία. Υπήρξε μια απόπειρα εκδημοκρατισμού και ανοίγματος, τόσο σε θεωρητικό όσο και σε οργανωτικό επίπεδο. Ήταν μια μορφή αριστερής πολιτικής που δεν ήθελε απλώς να συνεχίσει· ήθελε να μετασχηματίσει.
Αργότερα, η ριζοσπαστική Αριστερά, ιδίως μετά το 2000, και ειδικά στην περίοδο της κρίσης, λειτούργησε ως απάντηση στην επιθετική επέλαση του νεοφιλελευθερισμού∙ έφερε μαζί της νέες πρακτικές συμμετοχής και κινητοποίησης∙ έδωσε φωνή σε ανθρώπους που μέχρι τότε έμεναν στο περιθώριο∙ έβαλε στο επίκεντρο τα κοινωνικά και ατομικά δικαιώματα∙ πειραματίστηκε με οριζόντιες οργανωτικές δομές∙ συνέβαλε στην πλουραλιστική ανανέωση του αριστερού λόγου. Δεν ήταν τέλεια, αλλά ήταν ζωντανή. Στηρίχθηκε σε εμπειρίες, σε κινήματα, σε τοπικές πρακτικές αντίστασης που ήθελαν να φέρουν ρήξεις.
Όμως τα τελευταία χρόνια, και τα δύο αυτά ρεύματα δείχνουν να έχουν εξαντληθεί. Σαν να έχουν χάσει την εσωτερική τους ενέργεια και τη δυνατότητα να λειτουργήσουν ως εργαλεία κατανόησης και παρέμβασης στο σήμερα. Η ανανεωτική Αριστερά καταλήγει συχνά να λειτουργεί σαν μια συλλογική ανάμνηση, ένα απολίθωμα ηθικής υπεροχής χωρίς πολιτικό σχέδιο. Από την άλλη, η ριζοσπαστική Αριστερά δείχνει απορρυθμισμένη, χωρίς την ικανότητα να δώσει απαντήσεις στο διαλυμένο τοπίο της μετα-μνημονιακής κοινωνίας, χωρίς καν να εμπνέει τις δικές της νεότερες γενιές.
Η κρίση δεν είναι μόνο πολιτική. Είναι και υπαρξιακή. Η αναζήτηση νοήματος, που αποτέλεσε πάντα κινητήρια δύναμη της Αριστεράς, μοιάζει παραμερισμένη από μικροπαραγοντισμούς, από γραφειοκρατικοποίηση, από μια αγωνιώδη προσπάθεια επιβίωσης. Σε αυτό το περιβάλλον, η εσωστρέφεια έχει γίνει σχεδόν μηχανιστική. Οι διαφωνίες αντιμετωπίζονται είτε με φόβο είτε με αποσιώπηση, αντί να λειτουργούν δημιουργικά. Και η ιστορική μνήμη –πολύτιμη όταν λειτουργεί ως έμπνευση– μετατρέπεται σε άκαμπτο πλαίσιο που δεν αφήνει χώρο να γεννηθεί κάτι καινούργιο.
Αν η Αριστερά θέλει να εμπνεύσει ξανά, πρέπει πρώτα να ξαναβρεί το κουράγιο να αμφισβητήσει τον εαυτό της. Όχι με καταγγελτική διάθεση αλλά με ειλικρίνεια. Όχι για να τον διαλύσει, αλλά για να τον ανασυγκροτήσει. Η πολιτική δεν είναι μνημόσυνο. Και η ανανέωση δεν είναι ζήτημα branding, αλλά ουσίας: είναι το πώς ξαναπιάνεις το νήμα της συλλογικής πράξης και του οράματος σε έναν κόσμο όπου οι ανισότητες μεγαλώνουν, η ανασφάλεια κυριαρχεί και η Ακροδεξιά κανονικοποιείται.
Αυτό που χρειάζεται σήμερα είναι μια Αριστερά που δεν θα αναλώνεται σε διαχειριστικά σχέδια αυτοσυντήρησης, ούτε σε επιτελικά μοντέλα δήθεν ριζοσπαστικής «ευθύνης»∙ που θα μιλήσει ξανά στους πολλούς, όχι με υπεροψία, αλλά με κατανόηση∙ που δεν θα φτιάχνει σχήματα για να επιβιώσει, αλλά θα τολμά να φανταστεί και να οργανώσει το καινούργιο∙ που δεν θα φοβάται το άγνωστο, ούτε τη σύγκρουση∙ που θα θυμηθεί πως η δύναμή της δεν βρίσκεται στο να επιβεβαιώνει την ηθική της ανωτερότητα, αλλά στο να κινητοποιεί, να συνθέτει, να συγκινεί.
Η δικαίωση της Αριστεράς, πράγματι, μπορεί να έρθει μόνο από το μέλλον. Αλλά αυτό δεν είναι μια υπόσχεση που θα μας χαριστεί. Είναι μια διαρκής πολιτική μάχη. Όχι για να γυρίσουμε στο 2015, ούτε στο 1989, ούτε στο 1968, αλλά για να φανταστούμε ξανά τι σημαίνει να αλλάξουμε τον κόσμο – όχι με συνθήματα αλλά με επιμονή, πράξη και συλλογική φαντασία.
