Η εκπαίδευση είτε λειτουργεί ως εργαλείο για την ενσωμάτωση στη λογική του συστήματος ή συνιστά πεδίο άσκησης της ελευθερίας
Δεν θα ήταν υπερβολή να ισχυριστεί κανείς ότι όλη την προηγούμενη περίοδο η ελληνική εκπαίδευση βίωσε -και στις τρεις βαθμίδες της- την πιο άγρια νεοφιλελεύθερη επιθετικότητα. Φαινόμενο όχι μόνο ελληνικό καθώς, παγκοσμίως, κύριος στόχος αυτής της πολιτικής, είναι η μετατροπή της εκπαίδευσης σε μια άλλη πηγή παροχής υπηρεσιών. Σε τελική ανάλυση, σε μια πηγή αύξησης της κερδοφορίας του κεφαλαίου. Οι επιχειρούμενες, όλα τα τελευταία χρόνια, αναδιαρθρώσεις στην εργασία, στην υγεία, στην παιδεία είχαν στόχο να καταστρέψουν τους πυλώνες του κοινωνικού κράτους, του κράτους πρόνοιας -όπως αυτό εκφράζεται με το δικαίωμα στη δουλειά, στη μόρφωση, στην υγεία- και να το αντικαταστήσουν με ένα κράτος ρυθμιστή της κερδοφορίας του ιδιωτικού κεφαλαίου. Πάντα, τελικά, σε βάρος των ασθενέστερων κοινωνικών τάξεων.
Της Αννέτας Καββαδία*
Απέναντι στην νεοφιλελεύθερη και νεοσυντηρητική αναδιάρθρωση της παιδείας, αιχμή του δόρατος της οποίας υπήρξαν οι πολιτικές Διαμαντοπούλου και Αρβανιτόπουλου, ήρθε η ώρα να αντιτάξουμε μια διαφορετική πολιτική, να συγκροτήσουμε ένα πλαίσιο θέσεων που θα στοχεύουν να αναστρέψουν τη νεοφιλελεύθερη επέλαση στον ευαίσθητο αυτό τομέα. Πρωταρχικής σημασίας εδώ, ο ρόλος της εκπαίδευσης.
Η θεωρητική παρακαταθήκη των κλασικών μάς οδηγεί, αφετηριακά, στη θέση ότι η κοινωνία διαμορφώνει την εκπαίδευση σε σχέση με τις ανάγκες των κοινωνικών τάξεων οι οποίες ελέγχουν την εξουσία.
Από τη σκοπιά της κυρίαρχης τάξης, ο κύριος ρόλος της εκπαίδευσης είναι να αναπαράγει την κυρίαρχη ιδεολογία. Η εκπαίδευση, ως ιδεολογικός μηχανισμός του κράτους, για να θυμηθούμε τον Αλτουσέρ. Η αναπαραγωγή, όμως, της κυρίαρχης ιδεολογίας συνεπάγεται τη στρέβλωση της πραγματικότητας, την παρεμπόδιση της απόκτησης κριτικής γνώσης από τους μαθητές, της κριτικής κατανόησης της πραγματικότητάς του φυσικού και κοινωνικού κόσμου γύρω τους.
Ταυτόχρονα, όμως, μέσα από την εκπαίδευση συντελείται και μια αναπαραγωγική διαδικασία. Μια διαδικασία αναπαραγωγής των υπαρχουσών κοινωνικών σχέσεων εκμετάλλευσης μέσα από την ενίσχυση της αντίθεσης χειρωνακτικής και πνευματικής εργασίας.
Skills not knowledge
Στις μέρες μας ο άκρατος νεοφιλελευθερισμός έχει περάσει σε νέο στάδιο. Η εκπαιδευτική του πολιτική στοχεύει στην προλεταριοποίηση της πνευματικής εργασίας, στη δημιουργία συνθηκών όπου η εκπαίδευση δεν θα αποτελεί στοιχείο και εφαλτήριο κοινωνικής ανόδου αλλά διαβατήριο για τη δημιουργία μιας στρατιάς ελαστικά εργαζομένων. Και αυτό το επιτυγχάνει τόσο μέσα από την κοινωνική απαξίωση του εκπαιδευτικού όσο και μέσα από την παρέμβαση στα προγράμματα σπουδών όπου η απόκτηση δεξιοτήτων έρχεται σε πρώτο πλάνο και η επιστημονική γνώση, η κατανόηση μέσω των μεθόδων της επιστήμης, σε δεύτερο («Skills not knowledge» ήταν το μότο της εκπαιδευτικής πολιτικής της Μ. Θάτσερ).
Αυτό που πρέπει να αμφισβητήσουμε είναι ο ρόλος του σχολείου στη διατήρηση της κοινωνικής διαστρωμάτωσης, αυτό δηλαδή που επιδιώκει ο νεοφιλελευθερισμός.
Είναι αποδεκτό ότι η μάθηση είναι μια κοινωνικά και πολιτιστικά προσδιορισμένη δραστηριότητα. Διαμορφώνεται και καθορίζεται από κοινωνικούς, οικονομικούς, πολιτιστικούς, πολιτικούς και ιστορικούς παράγοντες, οι οποίοι εκφράζονται μέσω των κοινωνικών πρακτικών και των θεσμικών κανόνων που χρησιμοποιούνται από τις κυρίαρχες κοινωνικές ομάδες. Μέσω της μάθησης, τα άτομα εγκαθιστούν στο υποσυνείδητό τους ιδέες και κοσμοθεωρίες που δεν είναι, τις περισσότερες φορές, δικές τους δημιουργίες και υιοθετούν παραδοχές που τις θεωρούν αμετάβλητες και φυσικές, σαν τα πράγματα να πρέπει να συμβούν ακριβώς με τον τρόπο που συμβαίνουν, χωρίς περιθώριο αμφισβήτησης.
Πρακτική ελευθερίας
Στην «Αγωγή του Καταπιεσμένου», ο Πάουλο Φρέιρε δηλώνει ότι δεν υπάρχει ουδέτερη εκπαιδευτική διαδικασία. Η εκπαίδευση είτε λειτουργεί ως εργαλείο για να διευκολύνει την ενσωμάτωση στη λογική του υπάρχοντος συστήματος ή συνιστά «πρακτική ελευθερίας» – πεδίο άσκησης της ελευθερίας, επιτρέποντας στους μαθητές να ασχοληθούν κριτικά και δημιουργικά με την πραγματικότητα και να ανακαλύψουν πώς να συμμετέχουν στην αλλαγή του κόσμου τους. Ο Φρέιρε επιδιώκει να μετασχηματίσει τους μαθητές από αντικείμενα των εκπαιδευτικών διαδικασιών σε άτομα υπεύθυνα για την αυτονόμηση και τη χειραφέτησή τους.
Ο Τζον Ντιούι, στο βιβλίο του «Εκπαίδευση και δημοκρατία», θέτει το ερώτημα: Δημιουργεί η εκπαίδευση κριτικά σκεπτόμενους πολίτες, ή χρησιμεύει ως ένα «τυφλό» εργαλείο παροχής ικανοτήτων και δεξιοτήτων σε μία μορφή που «προσαρμόζεται» στις εκάστοτε κοινωνικές απαιτήσεις;
Εκπαίδευση με στόχο τη δημοκρατία θα μπορούσε να σημαίνει: αποκτώ τις απαραίτητες ικανότητες και γνώση, ώστε να μπορώ να γίνω υπεύθυνος ενεργός πολίτης, ικανός να λαμβάνω αποφάσεις σε καθημερινή βάση σε θέματα που αφορούν κοινωνικά ζητήματα, όπως η ανεργία, η περιβαλλοντική ρύπανση, οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, οι συνθήκες διαβίωσης των μειονοτικών ομάδων κ.λπ.
Η εκπαίδευση με στόχο τη δημοκρατία δεν μπορεί να βασιστεί σε στερεότυπα διδασκαλίας και μάθησης που χαρακτηρίζονται από το πρότυπο της αυθεντίας του δασκάλου. Είναι σημαντικό να υπάρξει μία αλληλεπίδραση στην τάξη, ικανή να υποστηρίξει το διάλογο δάσκαλου – μαθητή. Θα πρέπει να ξεφύγουμε από την «απολυταρχία» στη σχολική τάξη καθώς αυτή είναι μία «προσαρμοστική» ενέργεια, με την έννοια ότι δεν αφήνει περιθώρια αμφισβήτησης καμίας πτυχής της κυρίαρχης κατάστασης και προωθεί μία μορφή επικοινωνίας που εμποδίζει την ανάπτυξη μιας δημοκρατικής κουλτούρας στην τάξη.
Και εδώ είναι πολύ βασικός ο ρόλος του εκπαιδευτικού. Θα πρέπει να λάβουμε υπόψη ότι η εισαγωγή κοινωνικά κριτικών διαστάσεων στο αναλυτικό πρόγραμμα, αναδεικνύει ζητήματα τα οποία στοχεύουν απευθείας στη διδασκαλία ως ηθικό και πολιτικό εγχείρημα.
Οι εκπαιδευτικοί θα πρέπει να συμμετάσχουν στις αλλαγές ακριβώς γιατί και αυτοί «φέρουν» και νομιμοποιούν κυρίαρχες πολιτισμικές αξίες. Οι εκπαιδευτικοί θα πρέπει να ενθαρρύνονται προκειμένου να εξετάσουν κριτικά τις πολιτισμικές τους πρακτικές και να αναπτύξουν ικανότητες ώστε να οραματιστούν και να εφαρμόσουν εναλλακτικούς πολιτισμικούς προσανατολισμούς.
Διάλογος για τη ριζική αναθεώρηση
Σ΄ αυτή τη βάση, το νέο νομοσχέδιο για την Παιδεία, που εδώ και μερικές μέρες είναι νόμος του κράτους, αποσκοπεί στο να υπάρξει ένα νέο εκπαιδευτικό σύστημα, όπου το Λύκειο θα έχει έναν αυτοτελή μορφωτικό ρόλο. Σε αντίθεση με ό,τι ίσχυε μέχρι σήμερα -όπου η εμπέδωση της διαδικασίας της γνώσης, η αγάπη για τη γνώση αλλά και η ανάπτυξη της κριτικής σκέψης, αντιμετωπίζονταν ως ζητήματα δευτερεύουσας σημασίας περιορίζοντας τη γνώση και τη μάθηση σε ένα συγκεκριμένο τρόπο σκέψης σύμφωνα με τον οποίο όλες οι προσπάθειες των μαθητριών και των μαθητών επικεντρώνονταν γύρω από το κομμάτι των εξετάσεων και μόνο- οι προσπάθειες της κυβέρνησης αποσκοπούν στο να μπορέσουμε, μεσοπρόθεσμα, να κατακτήσουμε το διακηρυγμένο στόχο του ΣΥΡΙΖΑ για ελεύθερη πρόσβαση στην τριτοβάθμια εκπαίδευση. Με την έννοια, να μπορούν οι μαθητές και οι μαθήτριες με ένα νέο σύστημα -τελειώνοντας το Λύκειο και αποκτώντας το σύνολο των αναγκαίων γνώσεων- να έχουν πρόσβαση στα Πανεπιστήμια και στα ΤΕΙ. Προφανώς, στις σχολές με αυξημένη ζήτηση θα προκριθεί συγκεκριμένος τρόπος επιλογής.
Είναι σαφές πως το επόμενο διάστημα, μετά την κατάθεση και των νέων νομοσχεδίων για την Παιδεία, θα ξεκινήσει ένας μεγάλος διάλογος με την εκπαιδευτική κοινότητα, με τους επιστημονικούς και εμπλεκόμενους φορείς αλλά και με την υπόλοιπη κοινωνία με στόχο τη ριζική αναθεώρηση του υπάρχοντος εκπαιδευτικού συστήματος. Η διαδικασία αυτή θα στοχεύει στον εκ βάθρων ανασχηματισμό του εκπαιδευτικού τοπίου -από την προσχολική αγωγή έως την τριτοβάθμια εκπαίδευση με απώτερο στόχο όλα τα παιδιά να αποκτήσουν εκείνο το απόθεμα γνώσεων που θα τα οδηγήσει στο να γίνουν πολίτες με κριτική σκέψη.
Το αν, τελικά, η εκπαίδευση δημιουργεί κριτικά σκεπτόμενους πολίτες δεν μπορεί παρά να θεωρηθεί «ζήτημα δημοκρατίας». Αυτό είναι το μείζον και πάνω σ΄ αυτό θα πρέπει όλοι μας να δουλέψουμε.
* Βουλευτίνα ΣΥΡΙΖΑ Β΄Αθήνας
