Της Αθηνάς Σκούρτα*
Ενα μήνα μετά τις κρίσιμες βουλευτικές εκλογές της 7ης Ιουνίου στην Τουρκία, το μήνυμα του τουρκικού λαού για την αναδιαμόρφωση του πολιτικού σκηνικού στη χώρα δε φαίνεται να έχει εισακουστεί τόσο από το πλειοψηφούν Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (ΑΚΡ), όσο και από τα κόμματα της αντιπολίτευσης. Είναι η πρώτη φορά μετά την άνοδο του ΑΚΡ στην εξουσία το 2002, που ο τουρκικός λαός όχι απλώς δεν ενίσχυσε τα ποσοστά του κυβερνώντος κόμματος, αλλά αντίθετα του στέρησε τη δυνατότητα επίτευξης μονοκομματικής κυβέρνησης πλειοψηφίας. Σε αυτήν την περίπτωση συνήθως ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας δίνει εντολή για την έναρξη των συνομιλιών, με σκοπό την επίτευξη κυβέρνησης συνασπισμού. Για τον Πρόεδρο Ερντογάν, όμως, δεν ίσχυσε κάτι τέτοιο.
Σενάρια συνασπισμού
Δεν υπάρχει αμφιβολία πως η έκβαση των εκλογών αποτέλεσε μεγάλο πλήγμα για το ΑΚΡ και ειδικά για τον τούρκο Πρόεδρο, εφόσον ο τρόπος με τον οποίο διαμορφώθηκε η κατανομή δύναμης στην Τουρκική Εθνοσυνέλευση λειτουργεί ως ανάχωμα στα φιλόδοξα σχέδια του, αφενός, για τη μετατροπή του πολιτεύματος σε προεδρικό και την πρωτοκαθεδρία του στο πολιτικό γίγνεσθαι της χώρας και, αφετέρου, για τη νομοθέτηση μίας σειράς αυταρχικών μέτρων. Παρόλα αυτά οι Τούρκοι πολίτες έστειλαν ένα σαφές μήνυμα στις κάλπες ενάντια στον κλιμακούμενο αυταρχισμό, την κρατική καταστολή, την καταπάτηση θεμελιωδών ανθρωπίνων δικαιωμάτων, τη φίμωση των Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης, τη διαφθορά που βαραίνει την πολιτική ηγεσία και την οικονομική στασιμότητα.
Επιπλέον, μπορεί το ΑΚΡ να συγκέντρωσε το 41% των εθνικών ψήφων, ωστόσο η δυναμική στην Τουρκική Εθνοσυνέλευση άλλαξε δραματικά με την είσοδο του φιλο-κουρδικού Δημοκρατικού Κόμματος των Λαών (HDP). Αυτό σημαίνει πως στην περίπτωση συνεργασίας όλων των κομμάτων της αντιπολίτευσης θα μπορούσε ακόμη και να αποκλειστεί το ΑΚΡ από την κυβέρνηση. Το σενάριο αυτό θεωρείται φυσικά απίθανο, εξαιτίας των κόκκινων γραμμών που θέτουν τα τρία κόμματα μεταξύ τους. Το πιο πιθανό σενάριο κυβέρνησης συνασπισμού αποτελεί η συνεργασία μεταξύ ΑΚΡ και Ρεπουμπλικανικού Λαϊκού Κόμματος (CHP), κάτι το οποίο θεωρείται το πιο ευνοϊκό τόσο για την εσωτερική πολιτική σταθερότητα όσο και για την οικονομία της χώρας. Βέβαια, το CHP δεν είναι καθόλου πρόθυμο αφενός να στηρίξει την ενδεχόμενη αναθεώρηση του Συντάγματος και, αφετέρου, να υποστηρίξει την ειρηνευτική διαδικασία με τους Κούρδους. Το τελευταίο αποτελεί το βασικότερο λόγο αδυναμίας συνασπισμού του ΑΚΡ και με το Κίνημα Εθνικιστικής Δράσης (MHP). Από την άλλη πλευρά, το ΑΚΡ θα μπορούσε να συνεργαστεί με το Δημοκρατικό Κόμμα των Λαών (HDP), με τον όρο βέβαια – τον οποίο έχει θέσει ο πρώην Πρωθυπουργός, Αχμέτ Νταβούτογλου – να μεσολαβήσει το HDP ώστε οι Κούρδοι αντάρτες να παραδώσουν τα όπλα.
Με στόχο τις πρόωρες εκλογές
Ωστόσο, και παρά την ύπαρξη ασυμφωνίας μεταξύ των κομμάτων για την επίτευξη κυβέρνησης συνασπισμού, η κωλυσιεργία του τούρκου Προέδρου, Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, φαίνεται να έχει συμβάλει τα μέγιστα στη διαμόρφωση της υπάρχουσας κατάστασης. Η απροθυμία Ερντογάν για συνεργασία με τα υπόλοιπα κόμματα σαφώς αποσκοπεί στη διενέργεια πρόωρων εκλογών τον Νοέμβριο1.
Αρχικά, ο Πρόεδρος Ερντογάν είχε δηλώσει πως θα δώσει την εντολή για τη σύσταση κυβέρνησης συνασπισμού αμέσως μετά την εκλογή του προεδρείου στο τουρκικό κοινοβούλιο, κάτι το οποίο και πραγματοποιήθηκε την 1η Ιουλίου 2015. Παρόλα αυτά, ο τούρκος Πρόεδρος φαίνεται να βασίζεται στο άρθρο 116 του Συντάγματος, με βάση το οποίο ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας σε συνεννόηση με τον Πρόεδρο της Μεγάλης Εθνοσυνέλευσης της Τουρκίας έχει τη δυνατότητα να προκηρύξει εκ νέου εκλογές στην περίπτωση που δεν έχει υπάρξει συμφωνία για τη δημιουργία κυβέρνησης συνασπισμού εντός 45 ημερών. Πρέπει να σημειωθεί πως τα κόμματα της αντιπολίτευσης έχασαν μία θαυμάσια ευκαιρία για την εκλογή ενός κοινού υποψηφίου στη θέση του Προέδρου στο Τουρκικό Κοινοβούλιο, καθώς η ασυμφωνία μεταξύ τους είχε σαν αποτέλεσμα την επικράτηση του στελέχους του ΑΚΡ, Ισμέτ Γιλμάζ.
Παρόλα αυτά, ένα βασικό ερώτημα που πρέπει να απαντηθεί είναι το γιατί ο Πρόεδρος Ερντογάν θέλει να ανανεώσει τις εκλογές. Πολλοί αναλυτές πιστεύουν πως ο τούρκος Πρόεδρος δε θέλει να μοιράζεται την εξουσία και πως δε νιώθει άνετα σε μια Τουρκική Εθνοσυνέλευση στην οποία δεν επικρατεί το κόμμα από το οποίο προέρχεται. Ωστόσο, το μόνο βέβαιο είναι πως η ισχύουσα κατανομή δύναμης στο τουρκικό κοινοβούλιο, δεν του επιτρέπει σε καμία περίπτωση να υλοποιήσει τα σχέδια του και να εκπληρώσει τις προσωπικές του φιλοδοξίες. Επίσης, είναι πλέον ξεκάθαρο πως πολλά στελέχη του Κόμματος Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης έχουν διαφοροποιήσει τη θέση τους από τη στρατηγική Ερντογάν.
Πλήττεται η τουρκική οικονομία
Μία πολύ σημαντική συνέπεια του ασταθούς πολιτικού κλίματος που επικρατεί, αποτελεί η ολοένα και αυξανόμενη επιβράδυνση που σημειώνει η τουρκική οικονομία. Σύμφωνα με την Παγκόσμια Τράπεζα, η πολιτική αβεβαιότητα στην Τουρκία έχει αναστείλει την οικονομική της ανάπτυξη, η οποία θα συνεχίσει να βρίσκεται σε πτώση κατά την επόμενη διετία. Για το δεύτερο εξάμηνο του τρέχοντος έτους, και ενώ η κατάσταση είναι ήδη ρευστή, προβλέπεται σημαντική μείωση της ιδιωτικής κατανάλωσης και υποχώρηση των επενδυτικών δραστηριοτήτων. Έχει πολλές φορές υπογραμμιστεί η ανάγκη για την προώθηση διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων με σκοπό την επίτευξη μακροπρόθεσμης ανάπτυξης, κάτι το οποίο όμως θα οδηγούσε στην ανάληψη μεγάλου πολιτικού κόστους που καμία κυβέρνηση δεν θα ήταν πρόθυμη να αναλάβει, πολλώ δε μάλλον μία ασταθής κυβέρνηση συνασπισμού.
Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί η τεράστια εκροή κεφαλαίων από τα τουρκικά ομόλογα, η οποία άγγιξε τα 1,7 δισεκατομμύρια δολάρια στο διάστημα μεταξύ των εκλογών της 7ης Ιουνίου μέχρι σήμερα. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις της Παγκόσμιας Τράπεζας το τουρκικό έλλειμμα τρεχουσών συναλλαγών θα φτάσει στο 4,6% του τουρκικού ΑΕΠ, ενώ οι πληθωριστικές τάσεις εκτιμώνται να αγγίξουν το 7% κατά τη διάρκεια του έτους. Ήδη τα στοιχεία δείχνουν άνοδο του πληθωρισμού της χώρας στο 8,09% τον περασμένο Μάιο, ενώ οι εκτιμήσεις γίνονται στη βάση της υπόθεσης πως δε θα υπάρξουν περαιτέρω πιέσεις από το ξένο συνάλλαγμα.
Ανησυχητική είναι επίσης η είδηση που αφορά στην αύξηση των επιτοκίων του δολαρίου από την αμερικανική Fed τον ερχόμενο Σεπτέμβριο, με δεδομένο ότι η τουρκική οικονομία είναι ιδιαίτερα ευάλωτη καθώς βασίζεται εν πολλοίς στην εισροή ξένου κεφαλαίου. Παρόλα αυτά, η Τουρκία έχει καταφέρει μέχρι στιγμής να καλύψει τα ελλείμματα τρεχουσών συναλλαγών, αλλά γίνεται ξεκάθαρο πως αν η κατάσταση στη χώρα δε σταθεροποιηθεί άμεσα, η πίεση από το ξένο συνάλλαγμα σε συνδυασμό με τη μείωση των άμεσων ξένων επενδύσεων και την πρόσφατη αύξηση στην τιμή του πετρελαίου θα πλήξουν δραματικά την τουρκική οικονομία και κατ ’επέκταση θα βάλουν τη χώρα σε έναν φαύλο κύκλο πολιτικών αδιεξόδων και οικονομικής ύφεσης.
1. Μέσα σ’ αυτό το διάστημα, ακόμα και αν ο Ερντογάν έδινε εντολή για την έναρξη των διαπραγματεύσεων, οι συνομιλίες θα διακόπτονταν καταρχήν από τη θρησκευτική γιορτή Έιντ και έπειτα από τις συναντήσεις του Ανώτατου Στρατιωτικού Συμβουλίου, που θα πραγματοποιηθούν μεταξύ 3-5 Αυγούστου. Επιπλέον, ο τούρκος Πρόεδρος θεωρεί ενδεχομένως πως η ορισμένη Σύνοδος Κορυφής των G-20 στην Αττάλεια τον προσεχή Νοέμβρη θα ενισχύσει το κύρος του.
* Η Αθηνά Σκούρτα είναι διεθνολόγος – απόφοιτη του Προγράμματος Μεταπτυχιακών Σπουδών «Πολιτικές, Οικονομικές και Διεθνείς Σχέσεις στη Μεσόγειο», του Πανεπιστημίου Αιγαίου.
