Του Φρανσουά Μπονέ*
Τρομακτικός κληρονόμος της εποχής Μπους, ο Ντόναλντ Τραμπ αποτελεί το πιο θεαματικό επεισόδιο ενός παγκόσμιου κύκλου, όπου επικρατούν οι δυνάμεις του πολέμου, του μίσους, της ταυτοτικής αναδίπλωσης και των εθνικισμών.
Η εκλογή του αποτελεί μια πολιτική 11η Σεπτεμβρίου. Η σύγκριση μπορεί να μοιάζει απρεπής, καθώς ο Ντόναλντ Τραμπ περνάει στο Λευκό Οίκο μέσα από δημοκρατική διαδικασία, ενώ οι επιθέσεις εκείνες στη Νέα Υόρκη και την Ουάσιγκτον το 2001μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα και σε μια εποχή παγκόσμιας τρομοκρατίας και τοπικών πολέμων. Κι όμως, αυτά τα δύο γεγονότα συνδέονται με ένα βαθύ δεσμό.
Η νίκη ενός ανθρώπου, που οι πιο ήπιοι χαρακτηρίζουν λαϊκιστή και οι πιο ανήσυχοι νεοφασίστα, εμφανίζεται σαν λογική συνέχεια του κύκλου που άνοιξε την 11η Σεπτεμβρίου και συνεχίστηκε από την παράλογη απάντηση των νεοσυντηρητικών της κυβέρνησης Μπους. Ο Τζορτζ Μπους, ο οποίος αρνήθηκε να προσφέρει τη στήριξή του στον Ντ. Τραμπ, έκανε γνωστό ότι ψήφισε λευκό στις πρόσφατες εκλογές. Μια δήλωση που στόχο είχε να ξεχαστούν οι δικές του ευθύνες για την πολιτική που ασκήθηκε επί δύο συντηρητικές θητείες στην προεδρία, παρότι ο νέος πρόεδρος Τραμπ εμφανίζεται σαν προϊόν αυτής της πολιτικής που έβαλε φωτιά σ’ ένα τμήμα του πλανήτη.
Λαϊκιστής, περσόνα των τηλε-ριάλιτι, έξαλλο φερέφωνο μιας Αμερικής που στέκει απέναντι σ’ έναν κόσμο που τον βλέπει σαν απειλή, δισεκατομμυριούχος που συγκρούεται με το κατεστημένο… Ο Ντ. Τραμπ είναι όλα αυτά. Είναι, όμως, και πολιτικός κληρονόμος αυτών των νεοσυντηρητικών που, θέλοντας να αλλάξουν το μοντέλο του αραβο-μουσουλμανικού κόσμου και να επιβάλουν με τον πόλεμο την παξ αμερικάνα, χωρίς να θίξουν την υπερ-νεοφιλελεύθερη πολιτική, έριξαν την Αμερική και τον πλανήτη σ’ έναν κύκλο κρίσεων και συγκρούσεων.
Ένα τοπικό φαινόμενο με παγκόσμιες προεκτάσεις
Αυτούς τους νεοσυντηρητικούς επεκτατιστές διαδέχεται το ρεύμα που ενυπάρχει πάντα στην καρδιά της αμερικάνικης δεξιάς: το ρεύμα που υποστηρίζει τον πολεμικό απομονωτισμό, την ξενοφοβία και το ρατσισμό, με μια εσωστρεφή επιθετικότητα και με στόχο να κάνει την «Αμερική μεγάλη ξανά», όπως υπόσχεται το κεντρικό σύνθημα της προεκλογικής καμπάνιας του Ντ. Τραμπ.
Από αυτή την άποψη, η είσοδος του Τραμπ στο Λευκό Οίκο δεν είναι μια στενά αμερικάνικη υπόθεση. Είναι το πιο θεαματικό επεισόδιο μιας επίθεσης εναντίον των ιδανικών της διεθνούς συνεργασίας και ασφάλειας, που πρυτάνευσαν στον κόσμο στην περίοδο μετά τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο.
Οι ειδικοί σίγουρα θα έχουν τις αντιρρήσεις τους τονίζοντας τις διαφορές που υπάρχουν από χώρα σε χώρα. Αλλά πώς γίνεται να μην υπογραμμίσουμε ορισμένες χαρακτηριστικές αντιστοιχίες: ο Τραμπ και η σκλήρυνση του καθεστώτος Πούτιν, ο Τραμπ και η υπερυσυντηρητική κυβέρνηση της Πολωνίας, ο Τραμπ και το καθεστώς Όρμπαν στην Ουγγαρία, ο Τραμπ και το Brexit, ο Τραμπ και η φονική λαϊκίστικη παράνοια του προέδρου Ντουέρτε στις Φιλιππίνες, ο Τραμπ και η αμείλικτη άνοδος του Εθνικού Μετώπου στη Γαλλία, που χτυπάει την πόρτα της εξουσίας, αφού έχει καταλάβει ένα μεγάλο μέρος του ιδεολογικού στίβου…
Οι πιο αισιόδοξοι τονίζουν την εσωτερική πλευρά της ψήφου των Αμερικανών στις 8 Νοεμβρίου. Ναι, ο Τραμπ δυναμίτισε το αμερικάνικο πολιτικό σύστημα (την ολιγαρχία της Ουάσιγκτον). Ο Τραμπ, ανακυκλώνοντας με επιτήδειο τρόπο τη μανία του «Τι Πάρτι» και δίνοντας ορμή στο άτονο ρεπουμπλικανικό στρατόπεδο κατάφερε να δώσει μια ώθηση στην αμερικάνικη δεξιά στηριγμένος στο εκλογικό σώμα και συγκρουόμενος με τους μηχανισμούς. Ο Τραμπ, απελευθερώνοντας τους δαίμονες της κοινής γνώμης, διέρρηξε όλους τους κώδικες της πολιτικής. Με τις λεκτικές βιαιότητες και τη σεξιστική επιθετικότητα που στόχευαν την Χίλαρι Κλίντον, υπογράμμισε πόσο εύθραυστη ήταν η υποψήφια των δημοκρατικών, που ενσάρκωνε τη διαπλοκή της πολιτικής με τις μπίζνες και τις πολιτικές δυναστείες. Δηλαδή, αυτό που ένα μεγάλο μέρος της ίδια της εκλογικής βάσης των δημοκρατικών είχε απορρίψει φέροντας μέχρι το νήμα του τερματισμού την υποψηφιότητα του Μπέρνι Σάντερς.
Πολιτικά συστήματα σε κρίση
Όμως, αυτή η νίκη δεν σημαίνει ότι έχουν γενικά πληγεί τα πολιτικά συστήματα του δυτικού κόσμου. Ούτε εξηγεί γιατί η άκρα δεξιά αυτά τα δεκαπέντε τελευταία χρόνια κατέχει κεντρική θέση στο ιδεολογικό τοπίο. Στην «ολιγαρχία της Ουάσιγκτον» αντιστοιχεί μια «ολιγαρχία των Βρυξελλών» σε πλήρη κρίση, καθώς και των ευρωπαϊκών θεσμών, που αποδεικνύονται ανίκανοι, εκτός από την περίπτωση που θέλουν να επιβάλλουν νεοφιλελεύθερες πολιτικές. Στην αποδοκιμασία της Χίλαρι Κλίντον αντιστοιχούν οι αποτυχίες ευρωπαίων ηγετών, με παρόμοια ιστορία και διαδρομές. Στην κρίση του αμερικανικού πολιτικού συστήματος αντιστοιχεί η αδυναμία της πέμπτης Γαλλικής Δημοκρατίας. Με αυτή την έννοια η εκλογή του Ντ. Τραμπ είναι επίσης μια ευρωπαϊκή ιστορία, η ιστορία των «πολιτικών ελίτ» που εδώ και πολύ καιρό έχουν ξεκόψει από τις προσδοκίες και τις ελπίδες των εκλογέων.
Ο Ντ. Τραμπ, κληρονόμος της εποχής Μπους, είναι επίσης ο νικητής που έρχεται να υπογραμμίσει την αδυναμία της αμερικανικής αριστεράς. Δεν αποκαλούμε σοσιαλδημοκρατία αυτήν την «αριστερά», που βρίσκεται πιο κοντά σε έναν προοδευτισμό που επιχειρούν να θεωρητικοποιήσουν στη Γαλλία ο Μανουέλ Βαλς, ο Φρανσουά Ολάντ ή ο Εμανουέλ Μακρόν, ελπίζοντας έτσι να διασωθούν από μια επικείμενη καταστροφή. Μπορεί, όμως, να μη βλέπουμε πέρα από τη ρατσιστική μανία του ρεπουμπλικανικού στρατοπέδου, σε αντιπαράθεση με τη στάση του Ομπάμα, πόσο αδύνατος είναι ο απολογισμός του απερχόμενου προέδρου;
Η αμερικανική αριστερά
Η αμερικάνικη αριστερά του Ομπάμα και της Κλίντον, κατ’ εικόνα και ομοίωση της ευρωπαϊκής σοσιαλδημοκρατίας -τηρουμένων των αναλογιών- δεν έκανε τίποτε άλλο παρά να προεκτείνει τις παλιές πολιτικές των τελευταίων τριών δεκαετιών. Κάποιες μεταρρυθμίσεις, προνοιακές πολιτικές και πολιτικές αναδιανομής, θεσμική ακινησία… Και από την άλλη, χώρες που ρίχνονται στη χρηματοπιστωτική παγκοσμιοποίηση, κοινωνικές ανισότητες που αποκτούν τεράστιες διαστάσεις, αλλαγές στην αγορά εργασίας που μετατρέπουν τους μισθωτούς σε πρεκαριάτο, και πόλεμοι που επιστρέφουν μπούμερανγκ με τη μορφή τρομοκρατίας στην καρδιά αυτών των ίδιων των κοινωνιών.
Ο απολογισμός είναι τρομακτικός. Μιλάει για την αποτυχία μιας αριστεράς ή ενός προοδευτικού στρατοπέδου ανίκανου να διανοηθεί τα νέα κοινωνικά ζητήματα, τις μεταβολές στο πεδίο της εργασίας, τους τρόπους ρύθμισης μιας ανοιχτής και παγκοσμιοποιημένης οικονομίας, τις νέες μορφές εμπλοκής των πολιτών στην πολιτική. Αυτή η έλλειψη ευαισθησίας μπροστά στις επιταχυνόμενες μεταβολές, στις νέες κοινωνικές απαιτήσεις είναι που ανοίγει το δρόμο στην υπερδεξιά και την άκρα δεξιά.
Πέρα από τις τερατολογίες της καμπάνιας του, ο Ντ. Τραμπ κατάφερε απόλυτα να συμπεριλάβει θέματα που θα μπορούσε να θίξει ένα τμήμα της αριστεράς, πράγμα που δεν έχει υπογραμμιστεί αρκετά: καταγγελία των συμφωνιών πλήρους απελευθέρωσης των συναλλαγών, καταγγελία του κοινωνικού ντάμπιγκ, υποσχέσεις για προστασία της μισθωτής εργασίας, καταγγελία μιας χρηματοπιστωτικής ολιγαρχίας, αλλά και των πολεμικών επιχειρήσεών της. Το γεγονός ότι αυτά τα θέματα μπόρεσε να τα συμπεριλάβει στην καμπάνια του ένας δισεκατομμυριούχος επιχειρηματίας ρατσιστής, σεξιστής και ξενόφοβος, κάνει ακόμα μεγαλύτερη την αποτυχία των προοδευτικών.
Περιμένοντας την εκλογίκευση του Τραμπ
Οι πιο αισιόδοξοι τώρα λένε πως ο παλαβός Τραμπ γρήγορα να λογικευτεί. Η πολιτική απειρία του θα μειωθεί, το βάρος της τεχνοδομής και τους Ουάσιγκτον, οι πιέσεις των οικονομικών κύκλων αλλά και μιας μερίδας του ρεπουμπλικανικού κόμματος θα κάνουν τον λαϊκιστή Τραμπ να εγκαταλείψει μεγάλα τμήματα του προγράμματός του και να κολυμπήσει πάλι στα ήρεμα νερά της συντηρητικής κυβερνώσας δεξιάς.
Στο πεδίο αυτό, τίποτα δεν δείχνει ότι έτσι θα εξελιχθούν τα πράγματα. Μάλλον το αντίθετο. Επί 18 μήνες ο Ντ. Τραμπ έκανε του κεφαλιού του απορρίπτοντας κάθε συμβιβασμό με το μηχανισμό του ρεπουμπλικανικού κόμματος, με τους ανταγωνιστές του και με την χάι Ουάσιγκτον. Ποιο είναι το περιβάλλον του και οι σύμβουλοί του; «Συμβουλεύω εγώ ο ίδιος τον εαυτό μου», έλεγε πριν από μερικές μέρες. Αυτός ο «πρόεδρος είμαι εγώ» αποτελεί σήμερα μια νέα απειλή για τον κόσμο.
* Ο Φρανσουά Μπονέ είναι διευθυντής σύνταξης του γαλλικού ιστότοπου Mediapart. Το κείμενο δημοσιεύτηκε στον ιστότοπο στις 9 Νοεμβρίου 2016.
