Στον απόηχο της τεράστιας διαδήλωσης που έγινε το προηγούμενο Σάββατο στην Κωνσταντινούπολη, με περίπου 2,2 εκατομμύρια ανθρώπους να ζητούν την απελευθέρωση του Ιμάμογλου, ο Τσαν Εβρέν καθηγητής Κοινωνιολογίας και Ανθρωπολογίας στο Πανεπιστήμιο Ashoka μιλάει στην «Εποχή» για την κατάρρευση του κράτους δικαίου και των δημοκρατικών κανόνων στην Τουρκία, τονίζει ότι η καταστολή της τουρκικής κυβέρνησης εναντίον των διαδηλωτών δεν θα περάσει, και επισημαίνει ότι ο Ερντογάν έχει χάσει την υποστήριξη των νέων ανθρώπων, που αντιμετωπίζουν ένα ζοφερό μέλλον.
Θα ήταν υπερβολή αν πούμε ότι όλη αυτή η κατάσταση που έχει δημιουργηθεί μετά από τη σύλληψη του Ιμάμογλου αποτυπώνει και μια γενικότερη κρίση του πολιτικού συστήματος στην Τουρκία;
Όχι, δεν θα ήταν υπερβολή. Το πολιτικό σύστημα στην Τουρκία βρίσκεται σε κρίση εδώ και αρκετά χρόνια. Για να υπενθυμίσω στους αναγνώστες και στις αναγνώστριες σας, το δημοψήφισμα τον Απρίλιο του 2017 μετέτρεψε το πολιτικό σύστημα της Τουρκίας από κοινοβουλευτικό καθεστώς σε προεδρικό. Το γεγονός ότι διεξήχθη ένα τέτοιο δημοψήφισμα αποτελεί ήδη μια ένδειξη αδιεξόδου στο πολιτικό σύστημα. Ήταν επίσης καθοριστικό ότι αυτό το σημαντικό δημοψήφισμα πραγματοποιήθηκε λιγότερο από ένα χρόνο μετά από το αποτυχημένο πραξικόπημα από μια κλίκα εντός των τουρκικών ενόπλων δυνάμεων. Έγινε υπό συνθήκες μεγάλης αβεβαιότητας, εκλογικής πόλωσης και καταστολής των πολιτικών ελευθεριών και της ελευθερίας των μέσων ενημέρωσης. Επιπλέον, η ψήφος υπέρ του «ναι» πέρασε με μικρή διαφορά. Με όλα αυτά, η λαϊκή νομιμοποίηση του νέου προεδρικού συστήματος ήταν ήδη αδύναμη και μη πειστική για περίπου το 50% του πληθυσμού. Από το 2017, οι συνασπισμοί της αντιπολίτευσης έχουν ενωθεί σε μία έκκληση για επιστροφή στο κοινοβουλευτικό πολυκομματικό σύστημα. Εν ολίγοις, η εκλογική πολιτική λαμβάνει χώρα σε μια ατμόσφαιρα στην οποία η χώρα είναι σοβαρά διχασμένη όχι μόνο ως προς τις πολιτικές ή τις ιδεολογίες, αλλά και για τους βασικούς κανόνες της πολιτικής ζωής. Προσθέστε σε αυτό την τεράστια εξουσία που έχει ο Ερντογάν στο δικαστικό σώμα, και θα δείτε ότι η ξαφνική απομάκρυνση ενός δημοφιλούς δημάρχου είναι αναπόσπαστο μέρος μιας γενικής κατάρρευσης του κράτους δικαίου και των δημοκρατικών κανόνων.
Ποια θεωρείς ότι είναι η στρατηγική του Ερντογάν ενόψει των επόμενων προεδρικών εκλογών;
Tα γεγονότα των τελευταίων εβδομάδων απαντούν ξεκάθαρα στο ερώτημα. Η στρατηγική του φαίνεται ότι είναι να φυλακίσει τους υποψηφίους που μπορούν να τον κερδίσουν στις εκλογές. Ο Ιμάμογλου κέρδισε τρεις δημοτικές εκλογές στην Κωνσταντινούπολη. Μια φορά τον Μάρτιο του 2019, με πολύ μικρή διαφορά, που ήταν η πρώτη φορά που έθεσε υποψηφιότητα για δήμαρχος από το κόμμα της αξιωματικής αντιπολίτευσης. Και στη συνέχεια δύο μήνες αργότερα, τον Μάιο του 2019, με μεγαλύτερη διαφορά αυτή τη φορά, αφού το Εκλογικό Συμβούλιο διέταξε την επανάληψη των εκλογών ελπίζοντας να ανατρέψει την ήττα του υποψηφίου του Ερντογάν. Και για τρίτη φορά κέρδισε τον Μάρτιο του 2024, με ακόμη μεγαλύτερη διαφορά που έφτασε σχεδόν το 10%, και αυτό έγινε αφού ο Ιμάμογλου διοίκησε την Κωνσταντινούπολη στη διάρκεια της πενταετούς θητείας του. Αυτό δείχνει ότι ο Ιμάμογλου είναι ολοένα και πιο δημοφιλής στην πολυπληθέστερη πόλη της χώρας, η οποία είναι ένας μικρόκοσμος της Τουρκίας. Η στρατηγική του Ερντογάν είναι να τον κρατήσει τον στη φυλακή και να τον εμποδίσει να θέσει υποψηφιότητα ως αντίπαλός του στις προεδρικές εκλογές του 2028.
Οι χιλιάδες άνθρωποι που διαδηλώνουν στους δρόμους διαμαρτύρονται μόνο για την σύλληψη του Ιμάμογλου ή υπάρχει και μια γενικότερη συσσωρευμένη οργή στην τουρκική κοινωνία;
Θα ήταν ακριβές να δούμε τη σύλληψη του Ιμάμογλου ως τη σταγόνα που ξεχείλισε το ποτήρι. Περιέγραψα κάποια από το πολιτικά υπόβαθρα προηγουμένως, αλλά θα πρέπει επίσης να προσθέσω μια ολοένα και πιο συστηματική χρήση του δικαστικού σώματος για την τιμωρία των αντιπάλων του Ερντογάν και τη φίμωση των διαφωνούντων, μεταξύ άλλων και με αυθαίρετες συλλήψεις. Ο έλεγχος στα κυρίαρχα ιδιωτικά μέσα ενημέρωσης δεν ήταν ποτέ τόσο απόλυτος και αδίστακτος στην πολιτική ιστορία της Τουρκίας. Οι κοινωνικοί λόγοι, επίσης, παίζουν ρόλο, αν και τα συνθήματα διαμαρτυρίας έχουν επικεντρωθεί στον πολιτικό αυταρχισμό. Τα τελευταία χρόνια οι εργαζόμενοι έχουν αντιμετωπίσει μια τρομερή οικονομική κρίση: αυξημένος πληθωρισμός, εκτίναξη των τιμών των τροφίμων, δυσβάσταχτα ενοίκια στις μεγάλες πόλεις, υψηλά επιτόκια και περιορισμένη πρόσβαση σε πιστώσεις για τους φτωχούς, και γενική στασιμότητα των πραγματικών μισθών. Οι ονομαστικές αυξήσεις του κατώτατου μισθού και των συντάξεων στις αρχές του 2025 ήταν πολύ μικρές για να καλύψουν το αυξανόμενο κόστος μιας αξιοπρεπούς ζωής. Ειδικά οι νέοι άνθρωποι αντιμετωπίζουν ένα ζοφερό μέλλον.
Οι ισχυρισμοί της τουρκικής κυβέρνησης ότι οι διαδηλωτές είναι βάνδαλοι που επιτίθενται στις περιουσίες και ότι κινδυνεύει η δημοκρατία, καθώς και η καταστολή και οι χιλιάδες συλλήψεις, κατά πόσο μπορούν να σταματήσουν τους ανθρώπους που διαμαρτύρονται στους δρόμους;
Δεν πρέπει να παίρνει κανείς στα σοβαρά τους ισχυρισμούς της τουρκικής κυβέρνησης, η οποία διαθέτει μια εξειδικευμένη ομάδα για ψευδείς ειδήσεις και προπαγάνδα. Ωστόσο, οι ιστορίες βανδαλισμών μερικές φορές διχάζουν την αντιπολίτευση. Στους διαδηλωτές που βγαίνουν στους δρόμους περιλαμβάνονται και δεξιές εθνικιστικές ομάδες, ειδικά οι υποστηρικτές ενός ανερχόμενου λαϊκίστικου δεξιού κόμματος, της Νίκης (Victory Party), του οποίου ο ηγέτης φυλακίστηκε επίσης αυθαίρετα δύο μήνες πριν από τις διαδηλώσεις. Αλλά τα τεράστια πλήθη των αριστερών και σοσιαλιστικών κομμάτων είναι και αυτά στους δρόμους. Υπήρξαν περιπτώσεις που οι δεξιοί εθνικιστές κατηγόρησαν αριστερούς ακτιβιστές ότι επιδιώκουν τις συγκρούσεις με την αστυνομία, αλλά αυτοί οι διαξιφισμοί δεν κλιμακώθηκαν πέρα από τις συζητήσεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Θα έλεγα ότι οι περισσότεροι διαδηλωτές βρίσκονται στο κέντρο του πολιτικού φάσματος, και τέτοια τεράστια πλήθη ενωμένα γύρω από νόμιμα αιτήματα είναι δύσκολο να ποινικοποιηθούν. Ναι, οι συλλήψεις είναι πολλές και η καταστολή είναι έντονη, αλλά οι συλλήψεις 18χρονων φοιτητών χωρίς κομματική ένταξη και ο βασανισμός τους και η φυλάκισή τους χωρίς σοβαρές κατηγορίες δεν θα είναι αποδεκτά από την τουρκική κοινωνία. Οι δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι το 73% της κοινής γνώμης θεωρεί δικαιολογημένες τις διαμαρτυρίες.
Ποια είναι σήμερα τα στηρίγματα του Ερντογάν;
Ένα βασικό μέρος της εκλογικής του υποστήριξης προέρχεται από εκείνους που επωφελούνται άμεσα από την παραμονή του στην εξουσία, επειδή αυτή η πολιτική πίστη είναι ο τρόπος με τον οποίο έχουν πρόσβαση σε θέσεις εργασίας στον δημόσιο τομέα, στις δημόσιες συμβάσεις, και ούτω καθεξής. Η κομματική του οργάνωση είναι μεγάλη και τα κομματικά δίκτυα έχουν μια οικονομικά συμβιωτική σχέση με την πολιτική εξουσία του Ερντογάν. Ένα βασικό ζήτημα πιστεύω ότι είναι η ηλικία. Η πιστή εκλογική βάση του είναι ολοένα και πιο γερασμένη, πιθανώς επειδή πρόκειται για άτομα που βίωσαν την πρώτη δεκαετία του Ερντογάν ως τη χρυσή εποχή της ζωής τους. Το 2002 – 2013 ήταν μια περίοδος ταχείας οικονομικής ανάπτυξης που ωφέλησε ένα ευρύτερο δίκτυο ανθρώπων που είχαν πρόσβαση σε νέες ευκαιρίες. Πόσο απ’ αυτό ήταν επίτευγμα του Ερντογάν και πόσο ήταν θέμα μιας καλής χρονικής στιγμής στην κυκλική φύση της καπιταλιστικής ανάπτυξης και κρίσης είναι θέμα συζήτησης. Σε κάθε περίπτωση, όμως, ο Ερντογάν φαίνεται να έχει χάσει την υποστήριξη των νεότερων ψηφοφόρων που ενηλικιώθηκαν πιο πρόσφατα.
Ποια είναι η στάση της τουρκικής αστικής τάξης απέναντί του;
Τμήματα της τουρκικής καπιταλιστικής τάξης παραδοσιακά είναι σκεπτικά για τον Ερντογάν, παρόλο που επωφελούνται από την καταστολή των δικαιωμάτων των εργαζομένων και την απουσία νόμων για την προστασία του περιβάλλοντος. Οπότε, ναι, ορισμένες μερίδες του κεφαλαίου δεν είναι υπέρ του Ερντογάν, αλλά πρέπει κανείς να προσεγγίσει αυτή τη δήλωση με σκεπτικισμό. Οι περισσότεροι παραμένουν σιωπηλοί για τις διαδηλώσεις των τελευταίων δύο εβδομάδων. Ωστόσο, ενώ ο Ερντογάν έχει συμμάχους αλλά και επικριτές στο εξωτερικό, θα ήταν λάθος να ερμηνεύσουμε τις εγχώριες πολιτικές κρίσεις της Τουρκίας ως γεωπολιτικές. Η Τουρκία έχει μια ζωντανή ιστορία πολυκομματικής δημοκρατίας και μια δυναμική δημόσια σφαίρα και κοινωνία των πολιτών, η οποία θα προσφέρει αρκετή έμπνευση, ενέργεια, πηγές νομιμότητας και ιστορικά προηγούμενα για να αντιστρέψει τη μονοπώληση της πολιτικής εξουσίας από μια οικογένεια ή από ένα κόμμα-κράτος.
