Την Δευτέρα που μας πέρασε έφυγε από τη ζωή ο Γιόχαν Νέεσκενς σε ηλικία 73 ετών. Συμπαίκτης του Γιόχαν Κρόιφ στην Εθνική Ολλανδίας, στον Άγιαξ και στην Μπαρτσελόνα, ο Γιόχαν ο δεύτερος (σύμφωνα με τους οπαδούς της τελευταίας) υπήρξε ένας ακούραστος δρομέας των γηπέδων, απαραίτητη προσθήκη πίσω από τον Κρόιφ ώστε να ανθίσει το ποδοσφαιρικό θαύμα που ονομάστηκε Άγιαξ την δεκαετία του ’70.
«Εραστές της μπάλας όλου του κόσμου, παραμερίστε. Περνά η Μεγάλη Κυρία των γηπέδων (αυτή η πραγματική Κυρία κι όχι οι ψιμυθιωμένες εταίρες των πολυεθνικών) περνά, ο μεγάλος Άγιαξ!
Όσοι αγαπήσαμε με τη φλόγα του έφηβου ερωτευμένου αυτή την υπεργήινη Bella Dona δεν μπορούμε πια να την ξεχάσουμε.»
Στο πρόσωπο του Νέεσκενς αποχαιρετούμε μια εποχή του ποδοσφαίρου, αλλά ακόμη περισσότερο εκείνον τον Άγιαξ ως μύθο δημιουργίας, υπεροχής και επίτευξης. Γιατί ο θάνατος του Κρόιφ ήταν ο αποχωρισμός μιας συγκεκριμένης ποδοσφαιρικής ιδιοφυίας. Και όπως κάθε ιδιοφυία, ο Κρόιφ έμεινε κλεισμένος στην αυτοτέλεια του μαγικού φαινομένου, στη μοναξιά του ανεπανάληπτου. Ο Νέεσκενς πίσω από τον Κρόιφ είναι αυτός που γειώνει τη μαγεία στην πραγματικότητα, ο παίχτης που μπορεί να γίνει κατανοητός στις έξοχες επιδόσεις του αλλά ταυτόχρονα υπάρχει και ως προϋπόθεση για να απελευθερωθεί η μαγεία.
«Ό,τι υπήρξε πριν από τον Άγιαξ —το συνειδητοποιήσαμε ξαφνικά— υπήρξε η προϊστορία του ποδοσφαίρου. Μετά τον Άγιαξ φάνηκε πως υποχρεωτικά πια άνοιγε η ιστορία.
Δεν άνοιξε. Άνοιξε το αλισβερίσι των συστημάτων της κυριαρχίας του κόουτς-σκηνοθέτη, των αγοραπωλησιών και των λεγεωνάριων. Το θέαμα συνεχίζεται, συναρπαστικό —πάντα η πάλη για τη νίκη είναι συναρπαστική—, εντυπωσιακό, αλλά χωρίς το νακ. Αυτό το νακ που άστραψε πριν δέκα χρόνια σαν μετέωρο κι έσβησε πρόωρα, αφού διέγραψε την εκτυφλωτική τροχιά του. Έσβησε. Γιατί τα παιδιά του έκαναν φύλλα φτερά. Το διεθνές ποδοσφαιρικό δουλεμπόριο μοίρασε το δεμάτι σε χωριστά καλάμια. Ένα εδώ, ένα εκεί. Και τα καλάμια, μόνα τους στους αφιλόξενους κάμπους, λύγισαν κι έσπασαν. Γιατί μόνο το δεμάτι ήταν η ποίηση. Και αυτή χάθηκε για πάντα από τα γήπεδα.»
Γιατί ο Άγιαξ και η εθνική Ολλανδίας εκείνης της περιόδου ανήκουν στη μυθολογία του ποδοσφαίρου. Στην εποχή εκείνη που γένναγε περισσότερο θρύλους παρά στατιστικά. Με τα παιχνίδια καταγεγραμμένα, αλλά όχι σε τέτοιο βαθμό ώστε να χάνεται το στοιχείο αυτό που χρειάζεται για να επιτρέπεται στη φαντασία να προσθέσει τη μαγεία της. Με τις μεγάλες νίκες και τα ρεκόρ αλλά και τις εξίσου σημαντικές ήττες στους τελικούς των μουντιάλ το ’74 και το ’78. Τις ήττες αυτές που αποσπούν την τέχνη από το αποτέλεσμα και αποδεικνύουν πως οι πιο μεγάλες αγάπες κάποιες φορές είναι οι ανεπίδοτες. Μια από τις τελευταίες εποχές όπου το ποδόσφαιρο μπορούσε να γίνει τέχνη αλλά ταυτόχρονα να είναι κοντά στην κοινότητα, ως κομμάτι και ως σπλάχνο της, έξω από τη διευρυμένη αγορά και τα μυθικά συμβόλαια (τα οποία ξεκίνησαν ακριβώς αυτή την περίοδο να εμφανίζονται). Ο Άγιαξ αυτός, που η δική μου γενιά δεν τον είδε παρά μόνο σε διαδικτυακά αποσπάσματα αλλά τον γνώρισε καλά μέσα από γεμάτες με ενθουσιασμό διηγήσεις της παλιότερης γενιάς. Από ανθρώπους τελείως διαφορετικής προέλευσης ή από κείμενα όπως αυτό:
«Θα μας ξαναθυμίσει άραγε κάποιος καμιά πάλι φορά πως το ποδόσφαιρο δεν είναι πια απλώς τεχνική, δεν είναι πια απλώς δύναμη, δεν είναι άθροισμα από εξωνημένες βεντέτες;
Θα μας θυμίσει πάλι κανείς την έμπνευση, τη γοητεία του απρόοπτου, τον αυθορμητισμό που γίνεται σοφία και τη σοφία που φαντάζει σαν αυθορμητισμός, το ότι το ποδόσφαιρο μπορεί να είναι το πιο μοντέρνο χορογραφικό έργο Τέχνης, όπως μας απέδειξαν και μας το δίδαξαν οι νέοι Νιζίνσκι της δεκαετίας του ’70;»
Βίβα για πάντα, Άγιαξ.
Και βίβα για πάντα, Νέεσκενς.
Τα υπογραμμισμένα κομμάτια είναι από το άρθρο «Άγιαξ, για πάντα Άγιαξ» του Μανώλη Αναγνωστάκη, το οποίο έγραψε στην εφημερίδα Αυγή υπογράφοντας με το ψευδώνυμο Αλ Καμής.
