Η Βιβή Κεφαλά, διευθύντρια του Κέντρου Ανάλυσης Μεσανατολικής Πολιτικής (ΚΕΑΜΕΠ), επιχειρεί μια πρώτη ανάλυση του πολέμου, του ρόλου των διεθνών παραγόντων και δρώντων, της στάσης της ΕΕ και της Ελλάδας. «Βρισκόμαστε σε ένα πλήρες αδιέξοδο», παρατηρεί η ίδια, καθώς το Ιράν δεν έχει πλέον ισχυρούς συμμάχους, ενώ όσον αφορά τις ΗΠΑ, «στη φάση που είμαστε, παρότι θα πιεστούν, δεν θεωρώ ότι θα σταματήσουν τον πόλεμο, χωρίς να πετύχουν αυτό που θέλουν».
Μία βδομάδα συμπληρώνεται από την επίθεση του Ισραήλ και των ΗΠΑ στο Ιράν και πλέον ο πόλεμος γενικεύεται, με τη διάρκειά του συνεχώς να παρατείνεται. Πώς φτάσαμε ως εδώ;
Πρόκειται για έναν πόλεμο, ο οποίος δεν είχε σχεδιαστεί από τις ΗΠΑ, με την έννοια ότι ο πρόεδρος Τραμπ είχε δεσμευτεί προεκλογικά πως δεν θα εμπλέκονται οι ΗΠΑ σε πολέμους, ενώ είχαν αρχίσει συνομιλίες μέσω Ομάν, ανάμεσα σε Τεχεράνη και Ουάσιγκτον για το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα. Ξαφνικά εκδηλώθηκε αυτή η νέα επίθεση του Ισραήλ, με την κωδική ονομασία «Βρυχώμενος Λέων», η οποία συνεπικουρείται από τις ΗΠΑ, με τη ρητορική Τραμπ να αλλάζει άρδην. Είδαμε έτσι, το Ισραήλ, για μια ακόμα φορά, να καταφέρνει να διακόψει τις συνομιλίες. Το είχε κάνει και τον περασμένο Ιούνιο, με τον Πόλεμο των 12 ημερών, όταν θριαμβολογούσε, με τις ΗΠΑ, ότι καταστράφηκε το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν. Τώρα έχει ξεσπάσει ένας νέος πόλεμος που φυσικά συμπεριλαμβάνει και τις χώρες της περιοχής, εφόσον σχεδόν όλες φιλοξενούν αμερικανικές βάσεις. Κατά συνέπεια, σύμφωνα με την Τεχεράνη, εφόσον δέχεται επίθεση από αυτές θα υπάρξουν αντίποινα. Έχουμε, λοιπόν, μια διευρυνόμενη σύγκρουση.
Αυτός ο πόλεμος φαίνεται να γίνεται χωρίς κανόνες, με το διεθνές δίκαιο να έχει καταπατηθεί, τη διπλωματία να έχει ανασταλεί, τον ΟΗΕ να έχει αποδυναμωθεί. Καταλύονται οριστικά πια οι διεθνείς κανόνες και συμβάσεις;
Θα ήταν άσκοπο να συζητηθεί στον ΟΗΕ, από τη στιγμή που τα πέντε μόνιμα μέλη, μεταξύ των οποίων οι ΗΠΑ, διαθέτουν το δικαίωμα της αρνησικυρίας. Δεν επρόκειτο να εγκριθεί μια τέτοια επίθεση. Από την άλλη, πράγματι, έχουμε μια τάση αποδόμησης και απαξίωσης της διεθνούς δικαιοταξίας, των διεθνών θεσμών και του διεθνούς δικαίου. Φαίνεται, ήδη, από τη δημιουργία του Συμβουλίου Ειρήνης από –και υπό– τον πρόεδρο Τραμπ ότι επιθυμεί να υποκαταστήσει τον ΟΗΕ. Άλλωστε, οι ΗΠΑ το 2003 έκαναν εισβολή στο Ιράκ, χωρίς την έγκριση του Συμβουλίου Ασφαλείας, και με ψευδείς ισχυρισμούς ότι το Ιράκ διαθέτει πυρηνικά όπλα, παραβίασαν τον Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών στο όνομα της πάταξης της ισλαμικής τρομοκρατίας. Εκ των υστέρων, ο ΟΗΕ αναγκάστηκε να νομιμοποιήσει την εισβολή, αναθέτοντας στις ΗΠΑ τη διακυβέρνηση και ανοικοδόμηση της χώρας, μέχρι να ομαλοποιηθεί η κατάσταση στο Ιράκ. Βλέπουμε, λοιπόν, το πρόβλημα να γιγαντώνεται συνεχώς, διότι οι διεθνείς συνθήκες επιδεινώνονται από δύο παράγοντες: Πρώτον, έχει παρέλθει η εποχή της μονοκρατορίας των ΗΠΑ και αναδύονται εν δυνάμει πόλοι ισχύος, όπως η Ρωσία και η Κίνα και δεύτερον έχουμε το διακύβευμα της οικονομικής κατίσχυσης διεθνώς. Έτσι διεξάγεται ένας ανηλεής αγώνας για την αναπροσαρμογή της παγκόσμιας ιεραρχίας ισχύος.
Ρωσία και Κίνα, στρατηγικοί σύμμαχοι του Ιράν, πώς τοποθετούνται σε αυτόν τον πόλεμο; Επέλεξαν να αντιδράσουν έντονα στην επίθεση εναντίον του Ιράν, όμως φαίνεται να μένουν στη ρητορική στήριξή του, αποφεύγοντας οποιαδήποτε άμεση εμπλοκή. Δημιουργούνται νέες ισορροπίες για τη Μόσχα και το Πεκίνο;
Η Ρωσία και η Κίνα, πράγματι, αντέδρασαν έντονα στην αμερικανοϊισραηλινή επίθεση εναντίον του Ιράν. Δεν είναι βέβαιο κατά πόσο μπορεί η Ρωσία να ενισχύσει την ιρανική άμυνα, μέσα στις συγκεκριμένες συνθήκες, ενώ η Κίνα δεν προτίθεται προφανώς να αναμειχθεί σε αυτόν τον πόλεμο, για πάρα πολλούς λόγους. Φαίνεται ότι το Ιράν δεν έχει πλέον ισχυρούς συμμάχους και επομένως βρισκόμαστε σε ένα πλήρες αδιέξοδο. Δεν ξέρουμε πόσο θα διαρκέσει ο πόλεμος, γιατί δεν γνωρίζουμε ποια είναι τα οπλικά αποθέματα του Ιράν.
Πάντως το Ιράν διασπείρει τις επιθέσεις του, με τις εχθροπραξίες να έχουν μεταφερθεί σε όλη τη Μέση Ανατολή. Ποιος ο στόχος;
Αυτός ο πόλεμος που φαίνεται ότι θα συνεχιστεί, γίνεται πόλεμος φθοράς για τις ΗΠΑ, παρότι καταστροφικός για το Ιράν, τόσο όσον αφορά το εσωτερικό ακροατήριο στις ΗΠΑ όσο και όσον αφορά τις ανοχές των συμμάχων των ΗΠΑ, όπου βρίσκονται αμερικανικές βάσεις, και δεν μπορούν παρά να απαντήσουν στα πλήγματα του Ιράν. Στη φάση που είμαστε παρότι οι ΗΠΑ θα πιεστούν δεν θεωρώ ότι θα σταματήσουν τον πόλεμο, χωρίς να πετύχουν αυτό που θέλουν.
Τι δηλαδή;
Ο Ντόναλντ Τραμπ επαναλάμβανε συνεχώς ότι τον ενδιαφέρει να πέσει το καθεστώς του Ιράν. Όταν δε έγιναν οι αιματηρές διαδηλώσεις του Ιανουαρίου, το μήνυμά του ήταν «κρατήστε, έρχεται βοήθεια». Η βοήθεια φυσικά δεν θα μπορούσε να φτάσει με κανέναν τρόπο, παρά μόνο με την ανατροπή του καθεστώτος και αυτό δεν είναι απλή υπόθεση, καθώς δεν υπάρχει οργανωμένη αντιπολίτευση στο Ιράν. Σαφώς υπάρχει συσσωρευμένη δυσαρέσκεια και ένα γενικευμένο αίτημα πολιτικής αλλαγής, αλλά δεν μπορεί κανείς να το ανατρέψει, αφού οι Φρουροί της Επανάστασης παραμένουν σταθεροί υπερασπιστές του καθεστώτος. Πρόσφατα, ο πρόεδρος Τραμπ είχε δηλώσει ότι οι ΗΠΑ δεν επιδιώκουν την αλλαγή καθεστώτος στο Ιράν αλλά την αλλαγή της στάσης του, και μέσα σε αυτό το πλαίσιο ξεκίνησαν οι έμμεσες διαπραγματεύσεις μέσω του Ομάν. Διαφαινόταν, λοιπόν, ότι θα υπήρχε διπλωματική λύση στο ζήτημα του πυρηνικού προγράμματος του Ιράν, η οποία ακυρώθηκε από το Ισραήλ που έπεισε τις ΗΠΑ να ξεκινήσει ένας καινούργιος πόλεμος. Καταλύτης σε αυτό ήταν η ανεπιβεβαίωτη πληροφορία ότι η Κίνα επρόκειτο να δώσει στο Ιράν υπερσύγχρονους βαλλιστικούς πυραύλους και, επομένως, θα ενισχυόταν κατά πολύ η ιρανική στρατιωτική ισχύς, κάτι που το Ισραήλ θέλει να αποφύγει με κάθε τρόπο. Άλλωστε, το Ισραήλ επαναλαμβάνει αδιαλείπτως από το 1995 πως το ιρανικό καθεστώς αποτελεί υπαρξιακή απειλή για το εβραϊκό κράτος. Το Ιράν, έκτοτε, δεν έχει δείξει καμία τέτοια πρόθεση και βεβαίως ούτε οι σύμμαχοί του –δηλαδή η Χεζμπολά, το καθεστώς Άσαντ και η Χαμάς. Όμως, το Ισραήλ δεν δέχεται την συνέχιση του ιρανικού πυρηνικού προγράμματος, ενώ κατά τις τελευταίες διαπραγματεύσεις , οι όροι που τέθηκαν στην Τεχεράνη, δηλαδή τερματισμός του πυρηνικού της προγράμματος, παράδοση του εμπλουτισμένου ουρανίου και εγκατάλειψη των βαλλιστικών της πυραύλων, δεν ήταν δυνατόν να τους δεχτεί καμία κυβέρνηση. Επομένως, στόχος ήταν η αποτυχία των διαπραγματεύσεων.
Από την άλλη, τα κράτη του Κόλπου πώς εμπλέκονται σε αυτόν τον πόλεμο; Εξετάζονται αντίποινα.
Τα κράτη μέλη του Συμβουλίου Συνεργασίας του Κόλπου έχουν δεχτεί να εγκατασταθούν αμερικανικές βάσεις στο έδαφός τους –πώς μπορούσαν άλλωστε να αρνηθούν;– και επομένως εμπλέκονται άμεσα. Προφανώς, όλοι θεωρούν ότι η ιρανική επιθετικότητα πολλαπλασιάζεται, ειδικά με την προσπάθεια να πληγεί η βάση του Ακρωτηρίου στην Κύπρο, και επομένως εμπλέκεται στον πόλεμο και η Ανατολική Μεσόγειος, επομένως και η Ελλάδα και η Κύπρος. Το ερώτημα είναι, εάν απαντήσουν, όπως έχουν ανακοινώσει ότι θα κάνουν κάποιες χώρες του Κόλπου, πώς θα το κάνουν και με τι όρια, αφού η στρατηγική του Ιράν αναγκάζει τις δυνάμεις των αντιπάλων του να διασπαρούν. Δεν ξέρουμε, όμως, τι θα αποφέρει η στρατηγική αυτή, διότι δεν γνωρίζουμε πόσα και ποια οπλικά συστήματα διαθέτει η Τεχεράνη, μετά τον Πόλεμο των 12 Ημερών.
Ποιος ο ρόλος της ΕΕ; Φαίνεται πως κράτη μέλη της Ένωσης στηρίζουν άμεσα ή έμμεσα την αμερικανοϊισραηλινή επίθεση στο Ιράν, με μόνη εξαίρεση την Ισπανία, με τον Σάντσεθ να προσπαθεί μάταια, μάλλον, να σώσει την τιμή της Ευρώπης, λέγοντας όχι στον πόλεμο και επιστροφή στη διπλωματία και τον διάλογο.
Πράγματι η Ισπανία είναι η μόνη χώρα που μίλησε κατά του πολέμου και γενικώς δεν βλέπουμε, δυστυχώς, να υπάρχει στην ΕΕ μια κοινή, ουσιαστική εξωτερική πολιτική, αφού οι χώρες του ευρωπαϊκού Βορρά αντιλαμβάνονται διαφορετικά τις απειλές και τις ευκαιρίες από τις χώρες του Νότου. Για παράδειγμα, η Γαλλία έσπευσε να συμβάλλει στην αντιπυραυλική άμυνα του Ισραήλ, ενώ η Βρετανία, προκαλώντας τη δυσαρέσκεια του αμερικανού προέδρου, δεν φαίνεται διατεθειμένη να εμπλακεί ενεργά σε αυτόν τον πόλεμο. Η διάσταση συμφερόντων δεν επιτρέπει μία ουσιαστική ευρωπαϊκή απάντηση.
Και η Ελλάδα πήρε σαφή θέση, με τον πρωθυπουργό να κάνει λόγο, για μια ακόμα φορά, για το δικαίωμα του Ισραήλ στην αυτοάμυνα, και πλέον εμπλέκεται άμεσα με την αποστολή των δύο φρεγατών στην Κύπρο.
Η Ελλάδα έχει συνταχθεί απόλυτα με το Ισραήλ από τον πόλεμο του Οκτωβρίου του 2023. Η στάση της Ελλάδας δείχνει έναν διπλό στόχο: Πρώτον, να δείξει ότι συμπαραστέκεται στη σύμμαχο χώρα του Ισραήλ και στις ΗΠΑ, με τις οποίες θεωρεί ότι μπορεί να αναπτύξει ισχυρούς οικονομικούς δεσμούς. Δεύτερον, είναι ένας τρόπος –τουλάχιστον σύμφωνα με τον υπουργό Άμυνας κ. Δένδια– να δείξει ότι η Ελλάδα έχει αναβαθμίσει τις στρατιωτικές της δυνατότητες.
Στην κριτική που ασκείται στην ελληνική κυβέρνηση για την απόφασή της να στείλει φρεγάτες στην Κύπρο, από τη ΝΔ απαντούν πως είναι μια αυτονόητη κίνηση. Ήταν αναπόφευκτη;
Είναι μια στρατηγική που στόχο έχει, αφενός, να δείξει ότι η Ελλάδα συμπαρίσταται στην Κύπρο και, αφετέρου, να δείξει στην Τουρκία ότι δεν έχει ξεχάσει το Κυπριακό. Είναι εξαιρετικά ενδιαφέρουσα η δήλωση του κ. Δένδια που αναφέρθηκε στους «νόμιμους κατοίκους της Κυπριακής Δημοκρατίας» και την υπέρασπισή τους. Η δήλωση αυτή έχει δύο πτυχές, από τη μία ότι είναι ενιαία η Κυπριακή Δημοκρατία και έχει ένα παρανόμως κατεχόμενο κομμάτι, και από την άλλη ότι οι τουρκοκύπριοι είναι πολίτες της Κυπριακής Δημοκρατίας και άρα νόμιμοι κάτοικοι. Εκείνοι που δεν είναι νόμιμοι είναι οι χιλιάδες έποικοι που έχει στείλει η Τουρκία στα κατεχόμενα κυπριακά εδάφη, προσπαθώντας να κάνει αλλοίωση πληθυσμού για μια ακόμα φορά.
Μια ερώτηση που επαναλαμβάνεται προς όλες τις πολιτικές δυνάμεις στον δημόσιο διάλογο είναι αν «στηρίζουν το ιρανικό καθεστώς, από τη στιγμή που καταδικάζουν την επίθεση προς το Ιράν». Είναι συγκοινωνούντα δοχεία;
Το να λέει κανείς ότι το Ιράν αμύνεται, δεν σημαίνει, κατά κανένα τρόπο, ότι υποστηρίζει το ιρανικό καθεστώς. Όπως και να χαρακτηρίζεται, μια χώρα ανεξάρτητη και κυρίαρχη δέχτηκε επίθεση. Το κάθε καθεστώς θα απαντούσε σε μια επίθεση εναντίον του. Το ότι αναγνωρίζουμε το δικαίωμα της άμυνας σε ένα καθεστώς που θεωρούμε τρομοκρατικό, κατασταλτικό ή αυταρχικό είναι διαφορετικό από το δικαίωμα αυτού του καθεστώτος στην άμυνα.
Η Ελλάδα μπορούσε να κλείσει τις βάσεις της, όπως έκανε η Ισπανία;
Δεν μπορούσε ούτε πολιτικά, ούτε νομικά, να κλείσει τις βάσεις της, εφόσον είναι υπό την ομπρέλα των ΗΠΑ και στηρίζεται στη στρατιωτική συνεργασία με το Ισραήλ.
Από τη στιγμή που έχουν κλείσει τα στενά του Ορμούζ και έχουν πληγεί υποδομές πετρελαίου και φυσικού αερίου, τι σημαίνει για τη διεθνή οικονομία αυτός ο πόλεμος;
Έχει ήδη υποστεί ένα μεγάλο πλήγμα η διεθνής οικονομία. Έχουν καταγραφεί πολύ μεγάλες αυξήσεις στο φυσικό αέριο, και έπονται στο πετρέλαιο, με το κόστος να είναι βέβαιο πως θα μετακυληθεί στους καταναλωτές. Αυτό σημαίνει και επιβράδυνση της παγκόσμιας οικονομίας, δεδομένης της έλλειψης καυσίμων, εάν διαρκέσει ο πόλεμος. Οι ΗΠΑ αφήνουν αυτό το ενδεχόμενο σε εκκρεμότητα –ήταν μερικές ημέρες στην αρχή, αργότερα τρεις-τέσσερις βδομάδες και τώρα αυξάνονται στις πέντε– με την επιμήκυνση του πολέμου να έχει αρνητικές πολλαπλασιαστικές επιδράσεις. Όσο ο πόλεμος εξαπλώνεται και γενικεύεται η σύρραξη από τον Κόλπο ως την Ανατολική Μεσόγειο, τόσο πλήττεται η διεθνής οικονομία και αδυνατίζει η άμυνα του Ιράν, όμως δοκιμάζονται τόσο οι ΗΠΑ όσο και το Ισραήλ.
Φωτο: Saifee Art / Unsplash
