Ουίλιαμ Σόμερσετ Μομ “Χονολουλού και άλλα διηγήματα”
(μτφ. Παλμύρα Ισμυρίδου, εκδ. Άγρα, 2016)
«Είναι παιδιά. Είμαι ο πατέρας τους»: έτσι περιγράφει τους ιθαγενείς με τα τελευταία, σχεδόν, λόγια του ο Ουώκερ, ο επί 25 χρόνια διοικητής του Ταλούα (ενός από τα μεγαλύτερα νησιά του συμπλέγματος των Σαμόα, στις Νότιες Θάλασσες), καθώς αργοσβήνει χτυπημένος από τους ίδιους τους ιθαγενείς που είχε προηγουμένως ταπεινώσει, αδυνατώντας να καταλάβει πώς είναι δυνατόν τα ίδια του τα «παιδιά» να τον έχουν πυροβολήσει. «Το πρώτο πράγμα που μαθαίνει ο ιθαγενής είναι να μένει στη θέση του, να μην περνάει τα όρια», έλεγε ένας παλιός θεωρητικός και αγωνιστής κατά της αποικιοκρατίας και, όταν αυτή η υπέρβαση των ορίων από τους ιθαγενείς συμβαίνει, δεν μπορεί παρά να είναι ακατανόητη για τον «αυτοκρατορικό πατερναλισμό» του διοικητή.
Στα διηγήματα αυτής της συλλογής του Σόμερσετ Μομ πρωταγωνιστούν λευκοί άποικοι, πολλές φορές αξιωματούχοι της βρετανικής αυτοκρατορίας, που έχουν επιλέξει ή αναγκαστεί να βρεθούν στους μακρινούς τόπους των Νότιων Θαλασσών για να εισαγάγουν τον πολιτισμό και να εξάγουν από εκεί τις πρώτες ύλες της περιοχής. Ταυτόχρονα, όμως, πρωταγωνιστεί και ο τόπος, καθώς τα διηγήματα διαδραματίζονται σε μέρη όπου οι άνθρωποι πολλές φορές ζουν σε καταστάσεις με οριακές δυσκολίες, ο νόμος είναι πολύ μακριά και η εφαρμογή των μητροπολιτικών κανόνων με αυστηρότητα παρόμοια με εκείνη της μητρόπολης μοιάζει σχεδόν καρικατούρα. Είναι τόποι όπου αναπτύσσεται μια άλλη ηθική, στην οποία ακόμα και η υποκρισία παίρνει άλλη μορφή και τα κριτήρια για την αποδοχή ή μη στη μικρή τοπική κοινωνία των λευκών αλλάζουν, διευρύνονται. Σε αυτές τις οριακές συνθήκες, οι άνθρωποι κινούνται σε επίσης οριακές ψυχολογικές διαδρομές, που πολλές φορές είναι η βάση των «αποικιακών» διηγημάτων του Σόμερσετ Μομ.
Τα περισσότερα διηγήματα είναι γραμμένα τη δεκαετία του 1920 και κουβαλάνε το μακρινό απόηχο μιας αυτοκρατορίας που σε λίγα χρόνια δεν θα υπάρχει. Σε αυτά αποτυπώνεται πολύ καλά η αποικιοκρατική αλαζονεία, η οποία, βέβαια, έχει και τις διαβαθμίσεις της, καθώς οι Βρετανοί από τις αποικίες υπολείπονται των «γνήσιων»: «Η σημαία του Ηνωμένου Βασιλείου είναι επιβλητική, αλλά όταν την κραδαίνει ένας τζέντλεμαν εξ Αλεξανδρείας ή εκ Βηρυτού, ομολογώ ότι αισθάνομαι πως χάνει κάπως το κύρος της».
Το διήγημα και οι χαρακτήρες
Ως εισαγωγή στο βιβλίο παρατίθεται ένα κείμενο του Σόμερσετ Μομ στο οποίο αναπτύσσει τις απόψεις του για το διήγημα, απόψεις που θα έλεγε κανείς ότι εντάσσονται σε μια κλασική οπτική για το είδος. Εκεί ο συγγραφέας υποστηρίζει πως στο διήγημα «δεν υπάρχει χώρος για την περιγραφή και την ανάπτυξη ενός χαρακτήρα». Παρ’ όλα αυτά, στη συλλογή αυτή υπάρχουν διηγήματα όπου ο συγγραφέας αυτοδιαψεύδεται, καθώς καταφέρνει μέσα σε λίγες σελίδες να σκιαγραφήσει κάποιους χαρακτήρες εξαιρετικούς, ζωντανούς, με τις αντιφάσεις και τις αμφιθυμίες τους. Οι πρωταγωνιστές του Μομ είναι πάντα οι λευκοί και κατά κανόνα άνδρες. Οι ιθαγενείς υπάρχουν μόνο μέσα από τα μάτια των λευκών πρωταγωνιστών, είναι φασματικές σκιές που είτε αποτελούν μια αδιόρατη απειλή είτε εκφράζουν μια παιδική αγαθότητα, έως και δουλικότητα, φέρονται είτε με τυφλή υπακοή είτε με άγρια εκδικητικότητα. Νόμος και κανόνας είναι ο βρετανικός, η κοινωνία των ντόπιων δεν υπάρχει, είναι αόρατη. Οι ιθαγενείς κατά κανόνα δεν έχουν προσωπική ταυτότητα, δεν είναι εξατομικευμένοι χαρακτήρες αλλά ιδεοτυπικές συλλογικές ταυτότητες, όχι σπάνια αρνητικές: είναι φοβητσιάρηδες, σπάταλοι, αγαπούν τον τζόγο. Οι λευκοί είναι πρόσωπα ζωντανά, με ατομικό παρόν και ιστορία, οι ιθαγενείς είναι «φάρα». Και είναι πάντα παιδιά. Αν είναι υπάκουα στον πατέρα και ακολουθούν τους κανόνες του, η σχέση μεταξύ τους μπορεί να είναι αρμονική και επωφελής και για τους δύο.
Η στάση του Σόμερσετ Μομ (ενός συγγραφέα που επιμένει ότι η λογοτεχνία έχει στόχο, όχι να τοποθετείται πολιτικά, αλλά να ψυχαγωγεί τον αναγνώστη) απέναντι στην αποικία, πάντως, είναι θέμα που θα χωρούσε αρκετή συζήτηση, στην οποία σίγουρα θα συνέβαλλαν και άλλα διηγήματά του, που δεν έχουν περιληφθεί στην παρούσα συλλογή.
Βασικός ο ρόλος της πλοκής
Σε κάθε περίπτωση, ο Σόμερσετ Μομ θέλει να αφηγείται ιστορίες κι έτσι η πλοκή παίζει βασικό ρόλο στα διηγήματά του, που είναι γεμάτα εντάσεις, κορυφώσεις, ανατροπές, τραγωδίες. «Ουδέποτε υποκρίθηκα ότι ήμουν κάτι άλλο πέρα από παραμυθάς», λέει ο ίδιος.
Δεν είναι όλα τα διηγήματα του τόμου ίδιου επιπέδου. Δίπλα σε εξαιρετικά, όπως το «Μάκιντος», «Ο απομακρυσμένος σταθμός» ή «Τα χνάρια στη ζούγκλα», υπάρχουν και άλλα, μάλλον πιο αδύναμα, χωρίς όμως να συμβάλουν λιγότερο στην εικόνα της αποικίας που θέλει ο συγγραφέας να αποτυπώσει.
Ο Σόμερσετ Μομ, εκπρόσωπος μιας «παλιάς», «κλασικής» λογοτεχνίας σε μια εποχή που φούσκωνε το κύμα του μοντερνισμού, υπήρξε παρ’ όλα αυτά στον καιρό του ένας από τους πιο πετυχημένους και δημοφιλείς συγγραφείς, έχοντας γράψει έργα όπως η Ανθρώπινη δουλεία, το Στην κόψη του ξυραφιού και Το φεγγάρι και μια πεντάρα. Ο ίδιος είχε επίγνωση της επιφυλακτικότητας των κριτικών απέναντί του και έλεγε ότι «στα είκοσί μου οι κριτικοί έλεγαν πως είμαι σκληρός, στα τριάντα μου πως είμαι ανατριχιαστικός, στα σαράντα μου πως είμαι κυνικός, στα πενήντα μου πως είμαι ικανός και τώρα στα εξήντα μου λένε πως είμαι επιφανειακός».
Κώστας Αθανασίου
