Η πανδημία είναι μια ευκαιρία για αλλαγή παραδείγματος
Συνέντευξη του επικεφαλής του κινήματος των ακτημόνων της Βραζιλίας, MST, Ζοάο Πέντρο Στέντιλε στον Σέρτζιο Σάουερ
Ο οικονομολόγος και ακτιβιστής Ζοάο Πέντρο Στέντιλε, επικεφαλής του κινήματος των ακτημόνων της Βραζιλίας MST, είναι πασίγνωστος σε όσους και όσες είχαμε την τύχη να εμπλακούμε ενεργά στο αντιπαγκοσμιοποιητικό κίνημα του 2000 και στις διαδικασίες του Παγκόσμιου Κοινωνικού Φόρουμ. Σήμερα δημοσιεύουμε ένα μεγάλο μέρος συνέντευξης που έδωσε στον Σέρτζιο Σάουερ, καθηγητή Κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο της Μπραζίλια, η οποία αναρτήθηκε στο διαδίκτυο στις 7 Ιουλίου 2020 (https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/03066150.2020.1782892). Ο Στέντιλε υποστηρίζει ότι η πανδημία όχι μόνο δεν ανέστειλε τους αγώνες για την απόκτηση γης, αλλά έχει οδηγήσει στο συμπέρασμα ότι είναι αναγκαία μια αντικαπιταλιστική αλλαγή παραδείγματος, με την ενίσχυση της διατροφικής κυριαρχίας και της αγροοικολογίας. Τόσο οι διαπιστώσεις, όσο και οι προτάσεις για το μέλλον που υπάρχουν στη συνέντευξη δεν αφορούν μόνο τη δεινοπαθούσα από τον κορονοϊό και τον Μπολσονάρο Βραζιλία, αλλά όλες τις χώρες του κόσμου.
Πώς αντιμετωπίζει το MST1 και η Via Campesina Brazil2 την κοινωνική απομόνωση λόγω του κορονοϊού; Ποιες δράσεις ανέλαβε το MST για να ενισχύσει τους αγώνες για απόκτηση γης αυτή την περίοδο;
Οι αγώνες για την αγροτική μεταρρύθμιση, την κοινωνική δικαιοσύνη στην ύπαιθρο, οι αγώνες για την απόκτηση γης θα συνεχιστούν, γιατί στην κοινωνία μας υπάρχει μια μεγάλη αντίφαση: Από τη μια πλευρά υπάρχουν τα λατιφούντια, και από την άλλη οι εργάτες, οι φτωχοί χωρίς γη. Αυτό που μπορεί να αλλάξει, είναι ο τρόπος με τον οποίο αγωνιζόμαστε και αντιστεκόμαστε, δεδομένου ότι οι μάζες αναλύουν το συσχετισμό δυνάμεων και ξέρουν πότε μπορούν να προελάσουν και πότε πρέπει να αντισταθούν. Σήμερα είμαστε σε μια περίοδο αντίστασης. Ζούμε σε καιρούς που πρέπει να βελτιώσουμε την οργάνωσή μας, να «οργώσουμε τη γη, έτσι ώστε μετά να μπορέσουμε να σπείρουμε». Παρά ταύτα, η κοινωνική σύγκρουση συνεχίζεται. Σύμφωνα με στοιχεία που ανακοίνωσε στις 17 Απριλίου 2020 η Ιερατική Επιτροπή για τη Γη [Pastoral Land Commission, CPT)3, το 2019 έγιναν 1.254 κοινωνικοί αγώνες στους οποίους ενεπλάκησαν περίπου 859.000 άνθρωποι της υπαίθρου, ενώ απελευθερώθηκαν 800 εργάτες που δούλευαν σε αγροτικές εκμεταλλεύσεις σε συνθήκες δουλείας. Έγιναν 43 καταλήψεις γης με τη συμμετοχή 3.476 οικογενειών. Δυστυχώς, υπήρξαν και 32 βίαιοι θάνατοι, στους οποίους περιλαμβάνονται οι δολοφονίες ηγετών των αυτόχθονων κοινοτήτων.
Αυτός ο ταξικός αγώνας -που επιδεινώθηκε από τη νεοφασιστική κυβέρνηση και το ξέσπασμα της πανδημίας του κορονοϊού- απαιτεί νέες μορφές αντίστασης στην ύπαιθρο. Χρειάζεται να εκμεταλλευτούμε την ευκαιρία, για να βελτιώσουμε την πολιτική μας οργάνωση και να αυξήσουμε τη συνειδητοποίηση των αγροτών. Πρέπει να διαφοροποιήσουμε τους τρόπους με τους οποίους καταγγέλλουμε την καπιταλιστική εκμετάλλευση και ασκούμε κριτική στις κυβερνητικές πράξεις, ιδιαίτερα στην έλλειψη πολιτικής για τους φτωχούς. Είναι ανάγκη να καταγγείλουμε τα εγκλήματα εναντίον των ανθρώπων που οφείλονται στην έλλειψη τροφίμων, εργασίας, ή εισοδημάτων, ή στην ανευθυνότητα του δημοσίου -τους τρόπους διαχείρισης της πανδημίας, όπου δεν υπήρξε η αναγκαία φροντίδα για τους φτωχούς, που είναι πιο ευάλωτοι στον κορονοϊό. Η ανευθυνότητα και οι παραλείψεις φέρουν την ευθύνη για το θάνατο χιλιάδων Βραζιλιάνων.
Είναι ιδιαίτερα σημαντικό να βελτιώσουμε την παραγωγή υγιεινών τροφίμων μέσω της αγροοικολογίας4 και να σταθούμε αλληλέγγυοι στους φτωχούς των πόλεων που έχουν προσβληθεί από τον ιό και βρίσκονται σε συνθήκες κοινωνικής απομόνωσης, προσφέροντας τρόφιμα και αίμα. Και πρέπει να καταγγείλουμε την πολιτική -ή την έλλειψη πολιτικής- της κυβέρνησης σε σχέση με τη στήριξη του πληθυσμού των πόλεων που βρίσκεται σε ανάγκη.
Εδώ θα ήθελα να αναφέρω ότι το MST-οι τοπικές και πολιτειακές οργανώσεις του, καθώς και άλλες οργανώσεις που ανήκουν στη Via Campesina Brazil- διανέμουν καλάθια με τρόφιμα σε φτωχογειτονιές μεγάλων πόλεων, όπως το Σάο Πάολο, το Ρίο ντε Τζανέιρο, η Ρεσίφε, και το Πόρτο Αλέγκρε.
Μελετητές και διανοούμενοι σε όλο τον κόσμο διατυπώνουν την άποψη ότι «ο καπιταλισμός βρίσκεται σε κίνδυνο», με τον Σλαβόι Ζίζεκ να δηλώνει ότι «ο κορονοϊός είναι ένα χτύπημα στον καπιταλισμό σαν αυτά που δίνονται στο Κιλ Μπιλ5». Ποια είναι η εκτίμηση του MST για την πανδημία;
Η πανδημία του κορονοϊού είναι η πιο τραγική έκφραση της σημερινής φάσης του καπιταλισμού, αλλά και της κρίσης πολιτισμού. Υπάρχει ένας μεγάλος αριθμός επιστημονικών μελετών που δείχνουν ότι η εμφάνιση πολλών νέων ιών, άγνωστων στο παρελθόν, είναι συνέπεια της ανισορροπίας μεταξύ των δυνάμεων της φύσης και του μοντέλου της αγροβιομηχανικής παραγωγής ευρείας κλίμακας. Οι περισσότεροι από τους νέους ιούς μεταδόθηκαν μέσω της εκτροφής σε ευρεία κλίμακα ζώων, πτηνών, γουρουνιών, βοοειδών, κλπ. Στο ξέσπασμα κρίσεων σαν κι αυτήν που ζούμε, εμείς πρέπει να συνεχίσουμε να παλεύουμε για τη διατροφική κυριαρχία, δηλαδή σε κάθε περιοχή οι άνθρωποι να έχουν αυτονομία στην παραγωγή των τροφίμων τους. Το παγκόσμιο εμπόριο αγροτικών προϊόντων έχει αποτύχει. Αν η Κίνα σταματήσει να αγοράζει σπόρους σόγιας για δύο εβδομάδες, η βραζιλιανή αγροβιομηχανία θα καταρρεύσει, τόση είναι η εξάρτηση και ευθραυστότητα αυτού του μοντέλου. Αν μια απεργία οδηγών φορτηγών διαρκέσει περισσότερο από δύο εβδομάδες, θα υπάρξει έλλειψη κοτόπουλων στα σουπερμάρκετ στο Μπελέμ (την πρωτεύουσα της πολιτείας Παρά στον Αμαζόνιο).
Η πανδημία θα μας βοηθήσει να συζητήσουμε για θέματα όπως η διατροφική κυριαρχία, καθώς και για την ανάγκη της αγροοικολογίας, της υγιεινότερης διατροφής και της παραγωγής τροφίμων κοντά στις καταναλωτικές αγορές. Αυτό μπορεί να γίνει μόνο με την οικογενειακή αγροτική επιχείρηση. Στην κρίση, τι αξία έχει να λέμε ότι είμαστε οι μεγαλύτεροι εξαγωγείς σόγιας, καλαμποκιού, αιθανόλης, ζάχαρης και κρέατος; Μια άλλη θετική επίδραση της πανδημίας είναι η δυνατότητα που μας δίνει να εξηγήσουμε στον πληθυσμό των πόλεων ότι η αγροτική μεταρρύθμιση δεν είναι πια ένα θέμα που αφορά μόνο τους αγρότες, αλλά όλο το λαό και γι’ αυτό μπορούμε να μιλάμε για μια λαϊκή μεταρρύθμιση που αφορά τη γη. Οι αλλαγές που μπορούν να γίνουν δεν αφορούν μόνο την ιδιοκτησία της γης, αλλά ολόκληρα παραγωγικά παραδείγματα, στα οποία περιλαμβάνονται η προστασία της φύσης, αλλά και η αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής, της έλλειψης νερού στις πόλεις, καθώς και η παραγωγή υγιεινών τροφίμων. Ο λαός πρέπει να αγωνιστεί για όλα αυτά με κάθε πρόσφορο τρόπο: με τις ενώσεις γειτονιών, το φεμινιστικό κίνημα, το κίνημα νεολαίας, το κίνημα των μαύρων, τις προοδευτικές εκκλησίες, τα εργατικά συνδικάτα, τα αγροτικά κινήματα, τα κινήματα πόλης και τα πολιτικά κόμματα.
Μπορεί η πανδημία του Covid-19 να αλλάξει τις κοινωνικές, οικονομικές και πολιτικές σχέσεις στην ύπαιθρο; Και με ποιον τρόπο; Ποιες είναι οι προοπτικές αλλαγής;
Νομίζω ότι πρέπει να αρχίσουμε με τον ιδεολογικό αγώνα, με ένα διάλογο για τη φύση των αναγκαίων αλλαγών. Οι συζητήσεις και τα αιτήματα για την αγροτική μεταρρύθμιση στη Βραζιλία περιλαμβάνουν σήμερα διάφορες παραμέτρους. Στο παρελθόν, με αφετηρία προτάσεις και συγκεκριμένες εμπειρίες αγροτικών μεταρρυθμίσεων (κλασικών, ριζοσπαστικών ή ρεφορμιστικών), ο βασικός στόχος ήταν ο εκδημοκρατισμός της πρόσβασης στη γη, που είναι ένα φυσικό περιουσιακό στοιχείο των εργατικών μαζών. Υπ’ αυτήν την έννοια, ο σκοπός των μεταρρυθμίσεων ήταν να εξασφαλιστεί το δικαίωμα στη γη σ’ αυτούς που την δούλευαν. Ήταν ο μεγάλος αγώνας που απέκτησε δημοτικότητα χάρη στην επανάσταση που έγινε στο Μεξικό υπό την ηγεσία του Εμιλιάνο Ζαπάτα. Ένας δεύτερος σημαντικός στόχος ήταν να δημιουργηθεί μια μεγάλη εγχώρια καταναλωτική αγορά, η οποία θα οδηγούσε τις αγροτικές μάζες στην παραγωγή αγαθών που θα πωλούνταν εκεί. Η συνέπεια της παραγωγής αγαθών θα ήταν η ανάπτυξη των εσωτερικών παραγωγικών δυνάμεων και του βιομηχανικού καπιταλισμού.
Στην εποχή μας, τα προβλήματα που πρέπει να επιλύσει η αγροτική μεταρρύθμιση είναι διαφορετικού τύπου. Η αστική τάξη δεν ενδιαφέρεται για τον εκδημοκρατισμό του δικαιώματος στη γη, ενώ ο καπιταλισμός δεν έχει πια ανάγκη τους αγρότες. Σήμερα στην ατζέντα είναι η παραγωγή υγιεινών τροφίμων για όλη την κοινωνία . Αυτά πρέπει να παράγονται στο πλαίσιο της αγροοικολογίας, που είναι ο δρόμος για τη βιώσιμη χρήση της φύσης. Η γη, το νερό, η βιοποικιλότητα, τα μεταλλεύματα και η ενέργεια πρέπει να είναι διαθέσιμα για το κοινό καλό όλης της κοινωνίας. Έτσι, η νέα αποστολή των αγροτών είναι να γίνουν οι επιστάτες της φύσης. Υπάρχουν τρεις επικρατούσες συνθήκες -οι μεγαλοαγρότες καπιταλιστές, οι αγροβιομηχανίες και ο καπιταλισμός ως τρόπος παραγωγής- που δεν έχουν πια την ικανότητα να επιλύσουν τα προβλήματα της ανθρωπότητας.
Γι’ αυτό το λόγο, εξετάζουμε νέους τύπους αγροτικής μεταρρύθμισης στη Βραζιλία, στη Λατινική Αμερική και στις περισσότερες χώρες του νότιου ημισφαιρίου, στις οποίες δεν έχει υπάρξει μια προηγούμενη αγροτική μεταρρύθμιση. Το όνομα, η ετικέτα, δεν έχει σημασία. Το σημαντικό είναι να λύνονται τα προβλήματα και να αντιμετωπίζονται οι προκλήσεις που αναφέρθηκαν πιο πάνω. Σήμερα, η αγροτική μεταρρύθμιση δεν εξαρτάται μόνο από τους αγρότες, αλλά από το σύνολο του λαού.
Πέρα από την πανδημία, στη Βραζιλία αντιμετωπίζουμε και έναν άλλο ιό, εξίσου θανάσιμο με τον Covid-19, το νεοφασισμό, που εκπροσωπεί ο σημερινός πρόεδρος. Πώς μπορεί να αντιμετωπιστεί αυτός ο κίνδυνος; Και ποια είναι τα πιθανά σενάρια ή οι πολιτικές συνέπειες της ανοιχτά γενοκτονικής αντιμετώπισης της πανδημίας από τον Μπολσονάρο; Ποιες είναι οι δυνατότητες και ποιες οι εναλλακτικές για την αντιμετώπιση του νεοφασισμού;
Η βαθιά οικονομική κρίση που χαρακτηρίζει την παρούσα φάση του καπιταλισμού, η περιβαλλοντική κρίση στην οποία έχουμε βυθιστεί, και οι επακόλουθες κοινωνικές και πολιτικές κρίσεις έχουν δείξει ότι απαιτούνται αλλαγές στην τυπική αστική δημοκρατία και στα πρότυπα άσκησης της κυβερνητικής εξουσίας. Η αστική τάξη προσπάθησε να επιβάλει αυταρχικές, νεοφασιστικές κυβερνήσεις σε αρκετές χώρες. Όμως, σε όλες τις περιπτώσεις απέτυχε. Οι περισσότερες από αυτές τις κυβερνήσεις έχουν ήδη πέσει ή βρίσκονται σε κρίση: τελευταίες σ’ αυτή τη σειρά είναι η κυβέρνηση της Ουγγαρίας και οι κυβερνήσεις των Τραμπ και Μπολσονάρο. Οι ακραίες νεοφιλελεύθερες προτάσεις και οι νεοφασιστικές μέθοδοι διακυβέρνησης, που χρησιμοποιούν πολιτικές απειλές και θεωρίες συνομωσίας, έχουν απαξιωθεί παγκοσμίως.
Όλο και περισσότερο, κοινωνικές και πολιτικές δυνάμεις θεωρούν την κυβέρνηση Μπολσονάρο συνυπεύθυνη για την πολιτική κρίση στη Βραζιλία. Υπ’ αυτήν την έννοια, ο Μπολσονάρο είναι ένα εμπόδιο σε αλλαγές που θα μπορούσαν να σώσουν ζωές και να βελτιώσουν τις συνθήκες ζωής. Οι καπιταλιστές δεν θα τα καταφέρουν να βγουν από την κρίση, φορτώνοντας όλα τα βάρη στους φτωχούς. Η οικονομική πολιτική του κ. Γκουέντες (του ακραία νεοφιλελεύθερου βραζιλιανού υπουργού Οικονομικών) δεν απέδωσε στη Χιλή ή στις Ηνωμένες Πολιτείες, και θα είναι ακόμα λιγότερο αποτελεσματική στη Βραζιλία. Σε όλο τον κόσμο, οι τραπεζίτες και οι πολυεθνικές επιχειρήσεις κατακρίνονται ως υπαίτιοι της σημερινής κατάστασης. Χρειάζεται να περάσουν βδομάδες ή μήνες, αλλά, όπως και η ηγεμονική τους πρόταση για την κοινωνία, οι ημέρες τους είναι μετρημένες.
Ποιες είναι οι προοπτικές για την περίοδο μετά την πανδημία; Κατά την γνώμη σου, οι εναλλακτικές προτάσεις θα συμβάλουν στη δημιουργία λαϊκών αντιδράσεων; Ποιος θα είναι ο ρόλος του αγώνα για την απόκτηση γης και των αγροτικών κινημάτων;
Όπως ανέφερα ήδη, νομίζω ότι η περίοδος μετά την κρίση -όχι πια μόνο την υγειονομική κρίση, αλλά και τη σοβαρή οικονομική, κοινωνική, πολιτική και περιβαλλοντική κρίση- θα οδηγήσει σε μια νέα φάση την ιδεολογική συζήτηση σε όλο τον κόσμο. Με άλλα λόγια, η ανθρωπότητα θα αντιμετωπίσει νέα διλήμματα -πολιτιστικά διλήμματα, αυτά που απαιτούν άλλα οράματα για το μέλλον και την ευζωία όλων. Ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής δεν μπορεί πια να δώσει απάντηση στα επίκαιρα ερωτήματα. Έχει δείξει ότι όχι μόνο αποτυγχάνει να λύσει τα προβλήματα, αλλά τα χειροτερεύει.
Πιστεύω ότι το χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο και ο νεοφασισμός θα ηττηθούν ιδεολογικά. Αλλά κανείς δεν ξέρει τι θα έρθει μετά. Σίγουρα, θα υπάρξει μια ενίσχυση της ιδέας του κράτους, καθώς και των απόψεων υπέρ της εθνικής και της διατροφικής κυριαρχίας. Νομίζω ότι θα ενισχυθούν επίσης οι απόψεις για την ανάγκη της ισότητας και θα αυξηθεί η επίγνωση ότι όλα τα ανθρώπινα όντα έχουν δικαίωμα στην εργασία, σε ένα εισόδημα και στην εκπαίδευση. Βλέπουμε ότι σήμερα αυτά τα θέματα και οι αντιλήψεις επανέρχονται στην ατζέντα, ενισχύονται και υποστηρίζονται ακόμα και από τον Πάπα Φραγκίσκο, που είναι ένθερμος υποστηρικτής της εφαρμογής ενός παγκόσμιου βασικού οικογενειακού εισοδήματος.
Όμως, σίγουρα τα αιτήματα δεν θα μετασχηματιστούν σε συγκεκριμένες πολιτικές και σε κοινωνική αλλαγή αν δεν υπάρξει πίεση από τις μάζες. Πιστεύω ότι την περίοδο μετά την κρίση θα ανοίξει ένας νέος κύκλος μαζικών κινημάτων. Θα γίνουμε μάρτυρες κινημάτων της εργατικής τάξης σε όλο τον κόσμο, ιδιαίτερα στο νότιο ημισφαίριο. Στο Νότο, υπάρχει μια εργατική τάξη και μια νεολαία που, στο πλαίσιο του καπιταλισμού, υφίστανται πολύ μεγάλη εκμετάλλευση και έχουν πρόσβαση σε πολύ λίγες εναλλακτικές και δυνατότητες.
Γι’ αυτό, μετά την κρίση θα μπούμε σε ένα νέο κύκλο πολιτικής αστάθειας, οξύτερης ταξικής πάλης και αβεβαιότητας. Ο δρόμος που πρέπει να ακολουθήσουμε θα εξαρτηθεί από το συσχετισμό δυνάμεων. Σε όλες τις χώρες αυτές οι δυνάμεις είναι δύο, η κυρίαρχη καπιταλιστική τάξη και η εργατική τάξη, με την τελευταία να αποτελεί τη μεγάλη πλειοψηφία του παγκόσμιου πληθυσμού.
Πιστεύω ότι θα υπάρξει μια μακρά περίοδος αβεβαιότητας, αλλά και πολιτικού δυναμισμού.
Μετάφραση, επιμέλεια: Χάρης Γολέμης
Σημειώσεις:
- ΣτΜ: Το MST είναι ένα από τα μεγαλύτερα κινήματα της Λατινικής Αμερικής με τον αριθμό των άτυπων μελών του να εκτιμάται στο 1,5 εκατομμύριο, στις 23 από τις 26 πολιτείες της Βραζιλίας.
- ΣτΜ: Η Via Campesina [Ο δρόμος των αγροτών] είναι διεθνής οργάνωση αγροτών, η οποία αποτελείται από 182 οργανώσεις που υπάρχουν σε 81 χώρες. Η ίδια αυτοπροσδιορίζεται ως διεθνές κίνημα που συντονίζει τις αγροτικές οργανώσεις μικρών και μεσαίων παραγωγών, τους εργάτες αγροτικών εκμεταλλεύσεων, τις αγρότισσες και τις κοινότητες αυτοχθόνων της Ασίας, της Αφρικής, της Αμερικής και της Ευρώπης. Η Via Campesina προωθεί την οικογενειακή, βιώσιμη γεωργία και είναι αυτή που επινόησε τον όρο «διατροφική κυριαρχία».
- ΣτΜ: Η Ιερατική Επιτροπή για τη Γη είναι υπηρεσία της Βραζιλιάνικης Καθολικής Εκκλησίας που ασχολείται με τα προβλήματα των φτωχών στις αγροτικές περιοχές.
- ΣτΜ: Σύμφωνα με το Αγροοικολογικό Δίκτυο Ελλάδος, «ο εξελισσόμενος ορισμός της Αγροοικολογίας περιλαμβάνει την εφαρμογή οικολογικών εννοιών και αρχών για το σχεδιασμό και διαχείριση πραγματικά αειφόρων και ανθεκτικών συστημάτων τροφίμων. Επιπρόσθετα, κατανοεί και σχεδιάζει τα γεωργικά συστήματα, όχι μόνο από οικολογική, αλλά και από κοινωνικο-οικονομική άποψη, οπότε θεωρείται ως «ολιστική μελέτη της οικολογίας ολόκληρου του συστήματος τροφίμων, που περιλαμβάνει οικολογικές, οικονομικές και κοινωνικές διαστάσεις». (Για περισσότερες πληροφορίες, βλ. http://www.agroecology.gr/%CF%80%CE%BB%CE%B1%CE%AF%CF%83%CE%B9%CE%BF.html).
- ΣτΜ: Το Κιλ Μπιλ είναι ταινία του Κουέντιν Ταραντίνο, στην οποία η ηρωίδα είναι ένα πρώην μέλος ομάδας δολοφόνων που εκδικείται τους πρώην συναδέλφους της, οι οποίοι κατά τη διάρκεια του γάμου της σκότωσαν τα μέλη της οικογένειάς της και τον σύζυγό της (https://el.wikipedia.org/wiki/Kill_Bill).
