Σύμφωνα με τη Διεθνή Ένωση Γεωλογικών Επιστημών (IUGS), εδώ και περίπου 11.700 χρόνια η Γη βρίσκεται στην Ολόκαινο εποχή. Όμως, ήδη από το 2000, πολλοί επιστήμονες υποστηρίζουν ότι η ανθρώπινη δραστηριότητα έχει μεταβάλει σε τέτοιο βαθμό το φυσικό περιβάλλον και τις λειτουργίες του πλανήτη, ώστε να δικαιολογείται η αναγνώριση μιας νέας γεωλογικής εποχής, της Ανθρωπόκαινου. Παρότι η πρόταση αυτή απορρίφθηκε το 2024 από την IUGS, ο όρος έχει καθιερωθεί στον επιστημονικό και δημόσιο διάλογο. Επιπλέον, έχουν διατυπωθεί και άλλες προτάσεις για την ονομασία της εποχής μας, με στόχο την ανάδειξη των κοινωνικών και πολιτικών αιτιών της πλανητικής κρίσης.
Σε αυτό το πλαίσιο, η αυστραλή κοινωνιολόγος και θεωρητικός του οικοφεμινισμού Άριελ Σάλεχ, σε άρθρο της που δημοσιεύτηκε στις 25 Αυγούστου στο ιστολόγιο του δικτύου transform! europe, επισημαίνει ότι από αυτές τις προτάσεις απουσιάζει η διάσταση του φύλου και προτείνει τον όρο «Ανδρόκαινος». Κατά την άποψή της, η πλανητική κρίση δεν μπορεί να κατανοηθεί χωρίς να ληφθεί υπόψη ο ρόλος του πατριαρχικού-αποικιοκρατικού-καπιταλιστικού συστήματος.
Χ.Γο.
Ο όρος «Ανθρωπόκαινος», που έχει πλέον καθιερωθεί στην επιστημονική βιβλιογραφία και στον δημόσιο διάλογο για να περιγράψει μια νέα γεωλογική εποχή, κατά την οποία η ανθρώπινη δραστηριότητα έχει καταστεί καθοριστικός παράγοντας των αλλαγών στον πλανήτη, έχει δεχτεί διάφορες κριτικές.
Αρχικά, ο [χημικός] Paul Crutzen [Πολ Κρούτσεν], που συνέβαλε αποφασιστικά στη διάδοση αυτής της αντίληψης, έδωσε έμφαση στις εκπομπές ρύπων από την καύση ορυκτών καυσίμων.
Στη συνέχεια, ο [επίσης χημικός] Will Steffen [Γουίλ Στέφεν] και οι συνεργάτες του διεύρυναν αυτήν την προσέγγιση, αναδεικνύοντας τη «μεγάλη επιτάχυνση» της αποσταθεροποίησης του πλανήτη μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, παράλληλα με την εξάπλωση των καταναλωτικών προτύπων ζωής και την ανάπτυξη του διεθνούς εμπορίου και την εμφάνιση καινοτομιών υψηλής τεχνολογίας.
Από την πλευρά τους, ερευνητές των ανθρωπιστικών επιστημών, με επικεφαλής τον Noel Castree [Νόελ Κάστρι], επισήμαναν τη συνήθη τάση των επιστημόνων να «φυσικοποιούν» την Ανθρωπόκαινο, αντιμετωπίζοντας την ανθρωπότητα ως ενιαίο σύνολο. Έτσι, αγνόησαν ένα γεγονός προφανές από κοινωνιολογική άποψη: ότι οι εργάτες, οι γυναίκες και οι αυτόχθονες πληθυσμοί ούτε είχαν λόγο στη διαμόρφωση της σύγχρονης βιομηχανικής κοινωνίας ούτε ωφελήθηκαν από αυτήν.
Οι Alf Hornborg [Αλφ Χόρνμποργκ] και Andreas Malm [Αντρέας Μαλμ] πρότειναν να αντικατασταθεί ο όρος Ανθρωπόκαινος από τον όρο Κεφαλαιόκαινος, μια πρόταση με σοσιαλιστική αφετηρία. Ο Eric Swyngedouw [Έρικ Σουίνγκεντοου] πρότεινε τον όρο Ανθρωπο-Αισχρόκαινος, ενώ ο αναρχικός φιλόσοφος John Clark [Τζον Κλαρκ] τον όρο Νεκρόκαινος.
Οι ευφάνταστες ονομασίες για τη νέα πλανητική εποχή πολλαπλασιάζονται διαρκώς. Όμως, όπως δείχνει η επισκόπηση της βιβλιογραφίας από τον Franciszek Chwalczyk [Φραντσίσεκ Χβάλτσικ], απουσιάζουν οι μελέτες που εξετάζουν το ζήτημα λαμβάνοντας υπόψη τη διάσταση του φύλου. Με βάση αυτήν τη διαπίστωση, θεωρώ ότι αξίζει να εξετάσουμε σοβαρά την κριτική που ασκεί στον όρο Ανθρωπόκαινος η οικοφεμινιστική προσέγγιση αυτού του άρθρου.
Εικονογράφηση του Fritz Siebel, που δημιουργήθηκε αρχικά για το εξώφυλλο του αμερικανικού περιοδικού Collier’s (τεύχος Μαΐου 1954).
Ένα λιβιδινικό[1] ρήγμα
Οι πολιτισμοί που στηρίζονται στην ανδρική κυριαρχία αποτέλεσαν το πρώτο πρότυπο πολιτικής κυριαρχίας και εξακολουθούν μέχρι σήμερα να αποτελούν το θεμέλιο του παγκόσμιου πολιτισμού της Ανδρόκαινου. Η συνήθης πρακτική ήταν να παρουσιάζονται οι άνδρες ως οι κατεξοχήν εκπρόσωποι της ανθρωπότητας, ανώτεροι μιας φύσης που αντιμετωπίζεται ως αντικείμενο, στην οποία εντάσσονται οι γυναίκες, οι αυτόχθονες πληθυσμοί, τα παιδιά και τα ζώα.
Αυτό το αρχαϊκό «λιβιδινικό ρήγμα» μετέτρεψε τις γυναίκες στο δεύτερο φύλο και την πρώτη αποικία, αποτελώντας εκδήλωση μιας βαθιάς αποξένωσης του ανθρώπου από τη φύση και την ίδια τη ζωή. Η επόμενη φάση της διαδικασίας «ετεροποίησης» [δηλαδή, της μετατροπής του Άλλου σε κατώτερο], που χαρακτηρίζει την Ανδρόκαινο, είχε φυλετικό χαρακτήρα και επεκτάθηκε σε ολοένα περισσότερες περιοχές της φύσης, με την ιδιοποίηση και την αποικιοποίηση εδαφών και την υποδούλωση ανθρώπων.
Συνήθως, οι άνθρωποι, αλλά και οι κοινωνιολόγοι, μιλούν για τον καπιταλισμό σαν να είναι ένα sui generis και αυτοαναπαραγόμενο σύστημα. Όμως, η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη. Η αποικιοκρατική εκμετάλλευση και αρπαγή πόρων ήταν αυτή που επέτρεψε την ανάπτυξη του συγκεκριμένου οικονομικού συστήματος. Έτσι, οι πατριαρχικές-αποικιοκρατικές-καπιταλιστικές πρακτικές συγκροτούν στην πραγματικότητα ένα ενιαίο διαλεκτικό σύνολο, στο οποίο κάθε επιμέρους σύστημα προκύπτει από το προηγούμενο και ταυτόχρονα το ενισχύει.
Μέσα από αιώνες κοινωνικής αλληλεπίδρασης, οι πολιτισμικές αντιλήψεις παγιώνονται, ενώ οι συνήθειες εσωτερικεύονται και μετατρέπονται σε κανόνες. Καθημερινά, τα άτομα συντηρούν και αναπαράγουν αυτές τις παγιωμένες συνήθειες με τη δική τους σωματική και ψυχική ενέργεια. Θεσμοί όπως το έθνος-κράτος, ακόμη και η ίδια η επιστήμη, αντλούν τη δύναμή τους από αυτήν τη συλλογική αναπαραγωγή των διαχωρισμών ανάμεσα στην ανθρωπότητα και τη φύση, το αρσενικό και το θηλυκό, τον λευκό και τον μαύρο. Η γλώσσα του δικαίου, της οικονομίας, ακόμη και της φιλοσοφίας, θεωρείται αυτονόητη, σαν μια «δεύτερη φύση». Με αυτόν τον τρόπο, οι αντιλήψεις που στηρίζουν την πατριαρχική κυριαρχία νομιμοποιούνται και εδραιώνονται στη συλλογική συνείδηση.
Η ψευδής λογική του δυϊσμού
Η Ανδρόκαινος είναι ένα δυναμικό, ιστορικά διαμορφωμένο σύστημα πατριαρχικών-αποικιοκρατικών-καπιταλιστικών προνομίων και κανόνων εξουσίας. Στη διάρκεια χιλιετιών, αυτό το σύστημα εξαπλώθηκε σε ολόκληρο τον κόσμο, ξεκινώντας από τοπικούς πολιτισμούς και θρησκευτικές τελετουργίες, περνώντας μέσα από φυλετικές εισβολές και αυτοκρατορικές περιπέτειες, για να φτάσει στη σύγχρονη καπιταλιστική φάση πριν από περίπου 500 χρόνια.
Αυτή η σε μεγάλο βαθμό ευρωκεντρική ιστορική πορεία ενισχύθηκε από τις αβρααμικές θρησκείες –τον Ιουδαϊσμό, τον Χριστιανισμό και το Ισλάμ–, την κλασική ελληνική λογική, την επιστημονική επανάσταση του 17ου αιώνα, τη θεωρία του Τόμας Χομπς για το κράτος, και τον εξελικτισμό του 19ου αιώνα. Το ενδιαφέρον μου, όμως, επικεντρώνεται στις σημερινές προσπάθειες των οικολογικών, φεμινιστικών, αποαποικιακών και σοσιαλιστικών κινημάτων βάσης να απελευθερωθούν από κοινωνικούς και πολιτικούς θεσμούς που στρέφονται ενάντια στη ζωή.
Ενώ οι ερευνητές που υιοθετούν τη συμβατική προσέγγιση της Ανθρωπόκαινου μελετούν τις γεωφυσικές μεταβολές, οι άνθρωποι βιώνουν μια διαφορετική μορφή χρόνου, ένα ζωντανό μεταβολισμό «υλικά ενσαρκωμένων» ενεργειών ‒ λιβιδινικών και ασυνείδητων, που εκφράζουν προθέσεις και αξιολογικές κρίσεις. Στην πραγματικότητα, οι αλλαγές που συντελούνται σε ολόκληρη τη Γη, τις οποίες οι επιστήμονες εντάσσουν στον «βαθύ γεωλογικό χρόνο» έχουν την πραγματική υλική τους πηγή σε ένα «βαθύ συναισθηματικό χρόνο».
Αυτή η ενσωματωμένη ιστορική διαδικασία εκδηλώνεται καθημερινά μέσα από τους ψευδείς δυϊσμούς που παρουσιάζονται ως καθολικές αλήθειες της ανωτερότητας της ανθρωπότητας έναντι της φύσης, του υποκειμένου έναντι του αντικειμένου, του πνεύματος έναντι του σώματος κ.ο.κ. Όμως, αυτοί οι τρόποι σκέψης είναι προσυνειδησιακοί και συγκαλύπτονται από αιώνες άρνησης και αποσιώπησης, τόσο σε θεσμικό όσο και σε προσωπικό επίπεδο. Ακόμη και στη νεωτερικότητα, που υποτίθεται ότι χαρακτηρίζεται από ορθολογισμό, αυτή η ψευδής δυαδική λογική συμβάλλει στη διατήρηση του πλέγματος των πατριαρχικών, αποικιοκρατικών και καπιταλιστικών εξουσιών.
Ενώ η αναπαραγωγική λογική των ζωντανών οργανισμών στη φύση βασίζεται στις μεταξύ τους σχέσεις και αλληλεξαρτήσεις, η λογική της ανδρόκαινου είναι μονοδιάστατη. Στην κυριαρχία αυτής της γραμμικής αντίληψης του κόσμου αναφέρεται ο αργεντινός θεωρητικός της αποαποικιοποίησης Walter Mignolo [Βάλτερ Μινιόλο], όταν γράφει: «Η γραμμική αντίληψη του κόσμου είναι η ιστορία του τρόπου με τον οποίο η Ευρώπη χαρτογράφησε τον κόσμο προς ίδιον όφελος και άφησε πίσω της μια κατασκευασμένη εικόνα της πραγματικότητας, που μετατράπηκε σε οντολογία: τη διαίρεση του κόσμου σε Ανατολή και Δύση, Βορρά και Νότο ή σε Πρώτο, Δεύτερο και Τρίτο Κόσμο».
Παγκόσμια μήτρα χρέους
Στο πλαίσιο του πατριαρχικού-αποικιοκρατικού-καπιταλιστικού συστήματος, η εξουσία οικειοποιείται όλες τις ζωογόνες ενέργειες που υπάρχουν στη φύση, προκειμένου να διατηρηθούν οι ιεραρχικές σχέσεις εξουσίας που χαρακτηρίζουν την Ανδρόκαινο. Το αποτέλεσμα είναι η πλανητική ιεραρχία του εξορυκτισμού. Αυτή η συστηματική οικειοποίηση δημιουργεί διαφορετικές μορφές χρέους, ανάλογα με εκείνους που υφίστανται τις συνέπειές της:
• Στους εργάτες και τους δούλους, στους άνδρες και τις γυναίκες, στους λευκούς και τους μαύρους οφείλεται η αποπληρωμή ενός «κοινωνικού χρέους», που έχει προκύψει από τη συστηματική υποαμοιβή της εργασίας τους από τους καπιταλιστές εργοδότες.
• Στους αυτόχθονες συλλέκτες άγριας τροφής, τους μικροκαλλιεργητές αγρότες και τους εκτοπισμένους πρόσφυγες οφείλεται η αποπληρωμή ενός «χρέους διαβίωσης», που προκύπτει από την ιδιοποίηση [από τις δυνάμεις του πατριαρχικού-αποικιοκρατικού-καπιταλιστικού συστήματος] της γης και των δεξιοτήτων τους, στο πλαίσιο της σύγχρονης μορφής αποικιοκρατίας που είναι γνωστή ως «ανάπτυξη».
• Στις γυναίκες οφείλεται η αποπληρωμή ενός «σωματοποιημένου χρέους», που προκύπτει από τις καθημερινές υπηρεσίες που προσφέρουν χωρίς αμοιβή, όπως η οικιακή φροντίδα, η σεξουαλική ικανοποίηση ή/και η αναπαραγωγή, καθώς και, στις μέρες μας, η τεχνολογικά χειραγωγούμενη παρένθετη κύηση.
• Στους νέους και τις νέες οφείλεται ένα «διαγενεακό χρέος», που έχει συσσωρευτεί εις βάρος τους από το παγκόσμιο οικονομικό σύστημα, το οποίο μεταφέρει στο μέλλον ένα μεγάλο μέρος του κόστους της πατριαρχικής-αποικιοκρατικής-καπιταλιστικής κυριαρχίας. Η σεξουαλική εκμετάλλευση των παιδιών αποτελεί μια ακόμη μορφή κλοπής σε βάρος των επόμενων γενεών
• Στα ζώα και τα φυτά οφείλεται η αποπληρωμή ενός «χρέους», που προκύπτει από την αφαίρεση της ζωής τους για την εξασφάλιση τροφής, ένδυσης, μεταφορών και βιομηχανικής παραγωγής, καθώς και από το κυνήγι ως μορφή διασκέδασης.
Το σύστημα των ροών που συντελούν στη διαρκή ανανέωση της ζωής μεταξύ του διαστήματος και της Γης αποδιοργανώνεται από την αδιαφορία της Ανδρόκαινου για τον μεταβολισμό της φύσης, προκαλώντας διαδοχικά κύματα εντροπικής αποσύνθεσης και δημιουργώντας ένα τεράστιο οικολογικό, ή μάλλον πλανητικό, χρέος.
Ο εξορυκτισμός που χαρακτηρίζει την παγκόσμια μήτρα χρέους έχει ταυτόχρονα ηθική, οικονομική, θερμοδυναμική και γενετική διάσταση και αποτελεί ένα σοβαρό επιχείρημα για την ανάγκη να υπάρξει μια πολιτική των κοινωνικών κινημάτων που θα υπερβαίνει τις μεταξύ τους διαχωριστικές γραμμές. Όμως, όπως έχουν σήμερα τα πράγματα, κάθε μορφή υλικού χρέους κινητοποιεί ένα μόνο κοινωνικό κίνημα – είτε πρόκειται για το εργατικό κίνημα, το γυναικείο κίνημα, τα κινήματα των αυτοχθόνων ή της νεολαίας. Και, στο καθεστώς της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης, τα κινήματα αυτά υποκύπτουν εύκολα στην ικανότητα των κυρίαρχων δυνάμεων να εφαρμόζουν την τακτική του «διαίρει και βασίλευε», εμποδίζοντας την αναγκαία διαθεματικότητα των κοινωνικών αγώνων.
Κάθε τόμος της τριλογίας μου, με γενικό τίτλο The Androcene and its Others [Η Ανδρόκαινος και οι άλλοι], πραγματεύεται μια διαφορετική διάσταση αυτού του διλήμματος. Ο πρώτος, με τίτλο DeColonize EcoModernism! [Να αποαποικιοποιήσουμε τον οικομοντερνισμό!] έχει ήδη εκδοθεί, ενώ θα ακολουθήσουν οι τόμοι EnGender EcoSocialism! [Να εντάξουμε τη διάσταση του φύλου στον οικοσοσιαλισμό!] και ReGround EcoFeminism! [Να επαναθεμελιώσουμε τον οικοφεμινισμό!]. Τα κεφάλαια αυτών των βιβλίων έχουν ως αφετηρία τους καθημερινούς πολιτικούς αγώνες και εξετάζουν κριτικά τη διεπιστημονική βιβλιογραφία που έχουν αναπτύξει πανεπιστημιακοί ερευνητές [και ερευνήτριες].
Μια κοινωνιολογία της γνώσης
Στο τρίτομο έργο μου The Androcene and its Others [Η Ανδρόκαινος και οι άλλοι]προτείνω μια οικολογική φεμινιστική κοινωνιολογία της γνώσης, αναδεικνύοντας πόσο στενά συνυφασμένες είναι η θεσμική και η ακαδημαϊκή εξουσία, γεγονός που αντανακλά τη συνεχιζόμενη ισχύ του πατριαρχικού-αποικιοκρατικού-καπιταλιστικού συστήματος. Για να δανειστούμε έναν όρο του Μισέλ Φουκώ, η γενεαλογία του περιβαλλοντισμού μπορεί κάλλιστα να εμπεριέχει παραδοχές που οδηγούν σε λανθασμένες κατευθύνσεις.
Από την άλλη πλευρά, η συνδυαστική σκέψη μάς επιτρέπει να κατανοήσουμε τον μεγάλο αριθμό των πατριαρχικών-αποικιοκρατικών-καπιταλιστικών πρακτικών ως ένα ενιαίο παγκόσμιο σύστημα. Κάθε πολιτικό επίπεδο αυτού του συστήματος προέκυψε από το προηγούμενο, από την πατριαρχία στην αποικιοκρατία και από αυτήν στον καπιταλισμό, αλλά και τα τρία επίπεδα αλληλεπιδρούν μεταξύ τους σε μια σχέση εκλεκτικής συγγένειας, όπως θα έλεγε και ο Μαξ Βέμπερ.
Η θέση του Καρλ Μαρξ ότι η αποξένωση του ανθρώπου από τη φύση οφείλεται στην καπιταλιστική οικονομία και στη ρήξη της με τις οργανικές συνθήκες της ζωής ισχύει μόνο εν μέρει. Οι μορφές αποξένωσης που απορρέουν από τον πανάρχαιο διαχωρισμό ανθρωπότητας-φύσης και τους δυϊσμούς που αυτός συνεπάγεται έχουν πολύ βαθύτερες ρίζες, ενώ οι υλικές τους συνέπειες δεν είναι λιγότερο σημαντικές από εκείνες που προκαλεί η καπιταλιστική εκμετάλλευση.
Σε αντίθεση με την Αριστερά που δίνει έμφαση στις «σχέσεις παραγωγής», η οικοφεμινιστική ανάλυση τονίζει την ανάγκη να εξετάζονται οι «σχέσεις αναπαραγωγής», οι οποίες αποτελούν τη ζωτική υλική βάση της σύγχρονης παγκοσμιοποίησης. Η αποκατάσταση της ζωής στη Γη θα απαιτήσει πολύ περισσότερα από διεθνείς συνόδους κορυφής που προωθούν κοινωνικοοικονομικές και τεχνικές λύσεις.
Η διαλεκτική των εσωτερικών σχέσεων
Οι ανδροκεντρικές εννοιολογικές κατηγορίες, όπως ο δυϊσμός χρόνου και χώρου, δεν αποτελούν a priori αλήθειες. Οι «συλλογικές αναπαραστάσεις», κατά την ορολογία του Emile Durkheim [Εμίλ Ντιρκέμ], δηλαδή οι τρόποι με τους οποίους οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται τον κόσμο τους, διαφέρουν από τόπο σε τόπο και εδραιώνονται μέσω της επανάληψης, ενώ με την πάροδο του χρόνου συντελείται η πραγμοποίησή τους [δηλαδή, η αντιμετώπισή τους ως φυσικών και αυτονόητων πραγματικοτήτων]. Αργότερα, οι θεωρητικοί της κοινωνικής κατασκευής της πραγματικότητας Peter Berger [Πίτερ Μπέργκερ] και Thomas Luckmann [Τόμας Λούκμαν] ανέπτυξαν μια φαινομενολογική προσέγγιση, που εξηγεί πώς οι συνηθισμένες καθημερινές αλληλεπιδράσεις διαμορφώνουν και εδραιώνουν αυτό που θεωρείται κοινός νους.
Αλλά οι θεωρητικοί της πολιτικής οικολογίας, ακόμη και οι κοινωνιολόγοι, δεν είναι πάντοτε εξοικειωμένοι με τις προσυνειδητές διεργασίες στις οποίες στηρίζονται οι αναλύσεις τους. Επομένως, οι σημερινοί ακτιβιστές, για να αντιπαλέψουν τις πατριαρχικές-αποικιοκρατικές-καπιταλιστικές σχέσεις της Ανδρόκαινου ως μια διαλεκτική ενότητα πρέπει να τηρούν μια κριτική απόσταση, ανάλογη με εκείνη που ο Karl Mannheim [Καρλ Μανχάιμ], στο πρώιμο έργο του για την κοινωνιολογία της γνώσης, θεωρούσε χαρακτηριστικό γνώρισμα των «ελεύθερα αιωρούμενων διανοουμένων» [δηλαδή, των διανοουμένων που δεν ταυτίζονται απόλυτα με μια συγκεκριμένη κοινωνική τάξη ή ιδεολογία].
Οι λιβιδινικές ρίζες του ανδροκεντρικού imperium είναι ήδη εμφανείς στους αρχαίους συμβολισμούς των απειλητικών μητρικών μορφών – για παράδειγμα, στους μύθους της Μήδειας ή της θεάς Κάλι, για να μην αναφερθώ στην ίδια την απείθαρχη μητέρα φύση. Όπως παρατηρεί ο μελετητής του πολιτισμού Μαρκ Φέρλονγκ:
«Στα βάθη του ψυχισμού αυτά τα σκοτεινά μοτίβα επιβιώνουν ως κατάλοιπα, ως ενσωματωμένες εικόνες […] Μπροστά στην κλιματική κατάρρευση, η αστική ψυχολογία και η νεοφιλελεύθερη ιδεολογία θα υποστηρίξουν από κοινού ότι το άτομο πρέπει να στρατιωτικοποιηθεί – ότι τα προσωπικά του όρια πρέπει να ενισχυθούν, τα συναισθήματά του να κατασταλούν, η συμπεριφορά του να αποκτήσει στρατηγικό προσανατολισμό […] Ο μισογυνισμός δεν μπορεί να κατανοήσει ότι όλα τα έμβια όντα υπάρχουν σε σχέσεις αλληλεξάρτησης. Τίποτα δεν στέκεται όρθιο ούτε καταρρέει από μόνο του […] Η αναγνώριση της κλιματικής κατάρρευσης δεν αφορά μόνο την ποσότητα και την κατανομή των πληροφοριών. Πρέπει επίσης να κατανοήσουμε ότι πρόκειται για μια σύνθετη ψυχική κατάσταση».
Η κουλτούρα της αποσύνδεσης
Από την εποχή του Πλάτωνα, η ευρωκεντρική σκέψη εξοπλίστηκε με καθολικές και διαχρονικές έννοιες, που προανήγγειλαν τη σημερινή εμμονή με την ποσοτικοποίηση αφηρημένων εννοιών. Σήμερα, η ανάπτυξη των νέων ψηφιακών τεχνολογιών στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό στην καρτεσιανή αντίληψη ενός αντικειμενοποιημένου εξωτερικού κόσμου, που διέπεται από μαθηματικούς νόμους.
Όμως, μια κουλτούρα που διαχωρίζει την ανθρωπότητα από τη φύση λειτουργεί στη βάση της αποσύνδεσης, καλλιεργώντας μια διχασμένη συνείδηση που στηρίζεται σε αυθαίρετους δυϊσμούς για να ερμηνεύσει τον κόσμο. Όπως τονίζουν οι Andrea Saltelli [Αντρέα Σαλτέλι] και Monica Di Fiore [Μόνικα Ντι Φιόρε], η σημερινή επιστημονική μοντελοποίηση τείνει πολύ εύκολα να συγκαλύπτει τη διαπλοκή της ψυχολογικής εκλογίκευσης με τις τεχνικές πραγματικότητες.
Από την άλλη πλευρά, πρόσφατες μελέτες στις ανθρωπιστικές επιστήμες έχουν δώσει προτεραιότητα σε στατικά, ολιστικά συγχρονικά μοντέλα που βασίζονται στην ανάλυση του λόγου, αφήνοντας έτσι ένα κενό στην εξήγηση του τρόπου με τον οποίο η κοινωνική ζωή συγκροτείται υλικά και αποκτά ενσώματη υπόσταση μέσα στον χρόνο. Μια επαρκής κοινωνιολογία της γνώσης οφείλει να στηρίζεται στην εμπειρική μελέτη των βιωμάτων των ανθρώπων, λαμβάνοντας υπόψη τόσο τα συνειδητά κίνητρα όσο και εκείνα που λειτουργούν σε προσυνειδητό επίπεδο. Εδώ ακριβώς η κινηματική δράση μπορεί να συμβάλει στην εμβάθυνση της θεωρίας και αντίστροφα.
Πράγματι, τις τελευταίες δεκαετίες έχει αναπτυχθεί σε παγκόσμια κλίμακα μια λαϊκή αντίσταση στην πατριαρχική-αποικιοκρατική-καπιταλιστική κυριαρχία. Πρόκειται για μια πολιτική πρακτική που συνδέει τους αγώνες των γυναικών, των ιθαγενικών λαών, των εργαζομένων και της νεολαίας. Ωστόσο, η προσπάθεια συγκρότησής της σε ένα «κίνημα των κινημάτων» εξακολουθεί να συναντά δυσκολίες.
Ως μια διαθεματική πολιτική που θεμελιώνεται στη βιωμένη εμπειρία και σε έναν «ενσώματο υλισμό», μόνο ένα κίνημα των κινημάτων μπορεί να αποκαταστήσει τους κοινούς δεσμούς των λαών μεταξύ τους και με τη Γη. Αλλά, για να θυμηθούμε τα λόγια του Φέρλονγκ, «η αποκατάσταση της ολότητας προϋποθέτει να πάψει η ανθρωπογενής κοσμοαντίληψη να κατέχει κεντρική θέση».
Νέες πολιτικές υποκειμενικότητες
Ο διαχωρισμός ανθρωπότητας-φύσης αποτέλεσε τη βάση για τη διαμόρφωση των εννοιολογικών κατασκευών της σύγχρονης οικονομικής επιστήμης, του δικαίου, της επιστήμης ‒ αλλά και μεγάλου μέρους της περιβαλλοντικής σκέψης. Συχνά συναντάται ακόμη και σε κριτικές πολιτικές προσεγγίσεις, όπως ο φιλελεύθερος φεμινισμός ή ο σοσιαλισμός.
Όμως, η σοσιαλιστική ανάλυση δεν αρκεί, η αποαποικιακότητα δεν αρκεί, ο φεμινισμός δεν αρκεί. Από μόνη της, καθεμία από αυτές τις αναλύσεις υπηρετεί μια μορφή πολιτικής των ταυτοτήτων –της τάξης, της φυλής, του φύλου– η οποία απλώς ενισχύει τη φιλελεύθερη καπιταλιστική ιδεολογία, με την ανταγωνιστική, εγωκεντρική ηθική της.
Για να αναπτυχθεί μια ενιαία προσέγγιση που θα συνδέει την πολιτική των εργατικών, των ιθαγενικών, των γυναικείων και των οικολογικών κινημάτων, θα πρέπει οι πανεπιστημιακοί να πάψουν να κατακερματίζουν τη γνώση σε χωριστά επιστημονικά πεδία, κάθε ένα από τα οποία αναπαράγει τις καθιερωμένες αντιλήψεις και πρακτικές (business as usual): τις πολιτισμικές σπουδές για την κατανόηση των πατριαρχικών σχέσεων, την ανθρωπολογία για την κατανόηση των αποικιοκρατικών σχέσεων και την οικονομική επιστήμη για την κατανόηση των καπιταλιστικών σχέσεων.
Δεδομένου ότι η πατριαρχική-αποικιοκρατική-καπιταλιστική Ανδρόκαινος λειτουργεί ως μια ενιαία πραγματικότητα, μια συνεπής υλιστική ανάλυση θα μπορούσε να αναδείξει το γεγονός ότι «οι άνθρωποι είναι η φύση σε ενσώματη μορφή», ανοίγοντας έτσι τον δρόμο για να αποκτήσουν φωνή νέες πολιτικές υποκειμενικότητες.
Προοπτικές οικολογικής και κοινωνικής αναγέννησης
Στο καθεστώς της πατριαρχικής-αποικιοκρατικής-καπιταλιστικής νεωτερικότητας, οι γυναίκες, οι αγρότες και οι ιθαγενικοί πληθυσμοί εισέρχονται στην πολιτική από μια ζώνη μη ύπαρξης – μια terra nullius [γη που δεν ανήκει σε κανέναν]. Σωματικοποιημένες μεταφορές, όπως «οι εξορύξεις σε παρθένες γαίες» ή «η αρπακτικότητα του κεφαλαίου», δεν είναι τυχαίες. Αποτελούν συμπτώματα του ασυνείδητου της Ανδρόκαινου.
Η αποαποικιακή σκέψη των αγροτικών και αυτόχθονων κοινοτήτων συνδέεται αβίαστα με το παγκόσμιο κύμα ενός οικοφεμινισμού που εκφράζει την εμπειρία των γυναικών στο σημείο συνάντησης της εργασίας με τις διεργασίες της φύσης. Αυτές οι «σχέσεις αναπαραγωγής» μπορεί να είναι οικολογικές, βιολογικές, ψυχολογικές, κοινωνικές και πολιτισμικές.
Σε αντίθεση με τις σχέσεις παραγωγής, που στηρίζονται σε μια εργαλειακή, γραμμική λογική, οι σχέσεις αναπαραγωγής χαρακτηρίζονται από ευαισθησία απέναντι στις διαρκώς μεταβαλλόμενες σχέσεις και αλληλεξαρτήσεις μέσα στη φύση, μέρος της οποίας αποτελούν και οι άνθρωποι ως ενσώματες εκφράσεις της.
Ας θυμηθούμε ότι, ιστορικά, η κυριαρχία των ανδρών επί των γυναικών ήταν το πρώτο πρότυπο κοινωνικής κυριαρχίας. Η ηγεμονική λογική της καθιέρωσε τους άνδρες ως τους κατεξοχήν εκπροσώπους της ανθρωπότητας, ενώ οι γυναίκες και, αργότερα, οι αποικιοκρατούμενοι λαοί ορίστηκαν ως μέρος της φύσης – για να μετατραπούν τελικά σε «φυσικούς πόρους».
Ο κολομβιανός ανθρωπολόγος Arturo Escobar [Αρτούρο Εσκομπάρ] αναδεικνύει τις διαφορετικές διαστάσεις αυτής της πολιτικής όταν γράφει:
«Στο ένα άκρο συναντάμε μητριστικές αντιλήψεις [δηλαδή, αυτές που βασίζονται στη φροντίδα, τη συνεργασία και την αμοιβαιότητα], οράματα συντροφικής συμβίωσης και διαμόρφωσης του μέλλοντος και, γενικότερα, αντιλήψεις που αναδεικνύουν την αλληλεξάρτηση όλων των μορφών ζωής και προτάσσουν τη δημιουργία και την αναδημιουργία κόσμων βασισμένων σε οριζόντιες σχέσεις με όλες τις μορφές ζωής, θεωρώντας τον άνθρωπο αναπόσπαστο μέρος του φυσικού κόσμου. Στο άλλο άκρο του φάσματος βρίσκεται το όνειρο των σημερινών φανταχτερών «πατέρων» της τεχνολογίας για ένα μεταανθρώπινο κόσμο, δημιουργημένο εξ ολοκλήρου από τον «άνθρωπο».
Μια εγκάρσια πολιτική
Εδώ και δεκαετίες, διάφοροι λαοί αγωνίζονται να προστατεύσουν τους τρόπους ζωής τους απέναντι στις πιέσεις για «οικουμενικοποίηση» των αξιών τους σύμφωνα με ανδροκεντρικά πρότυπα. Το «κίνημα των κινημάτων» ενισχύει αυτήν την αντίσταση, μέσα από τη διεύρυνση της απήχησης των δικτύων των ακτιβιστών και την ενεργό συμμετοχή στρατευμένων διανοουμένων. Αξιοσημείωτες πρωτοβουλίες για την προστασία της βιοπολιτισμικής ποικιλομορφίας συναντάμε στους Ζαπατίστας του Μεξικού, στις κοινότητες αυτοκυβέρνησης και αυτονομίας swaraj της Ινδίας, στο αφρικανικό δίκτυο WoMin, στις γυναίκες της Ροζάβα στη Συρία, στους υποστηρικτές της οικολογικής προσέγγισης που επιδιώκει την οργάνωση της κοινωνικής ζωής με βάση τα τοπικά οικοσυστήματα στις Ηνωμένες Πολιτείες και στους πολιτισμούς των Αβορίγινων της Αυστραλίας, οι οποίοι είναι βαθιά συνδεδεμένοι με τον τόπο τους. Πρέπει, επίσης, να προσθέσουμε και την Παγκόσμια Πορεία Γυναικών.
Διάφορες άλλες οικοκεντρικές υποκειμενικότητες παρουσιάζονται στο βιβλίο Pluriverse: A Post-Development Dictionary [Πολυσύμπαν: Ένα λεξικό της μετα-ανάπτυξης]. Πρόκειται για μια συλλογή δοκιμίων που έχουν γράψει συγγραφείς από όλον τον κόσμο, που περιγράφουν πώς ορισμένοι πολιτισμοί έχουν μάθει να καλύπτουν τις καθημερινές τους ανάγκες χωρίς να προκαλούν το καταστροφικό «μεταβολικό ρήγμα» ανάμεσα στην ανθρωπότητα και τη φύση – ένα ρήγμα που σήμερα βαθαίνει δραματικά εξ αιτίας της νέας μορφής καπιταλιστικής συσσώρευσης που βασίζεται στην ψηφιοποίηση.
Ο Εσκομπάρ περιγράφει το αναπόφευκτο αποτέλεσμα ενός παγκόσμιου πατριαρχικού-αποικιοκρατικού-καπιταλιστικού συστήματος, το πρώτο βήμα του οποίου ήταν η άρνηση του μητρικού σώματος. Το ίδιο ισχύει για τους λαούς που διεκδικούν εκ νέου τα παραδοσιακά εδάφη τους. Αυτοί δεν μιλούν σήμερα για επιστροφή στην πατρίδα, με την έννοια της γης των πατέρων, αλλά υιοθετούν τον όρο rematriation [επιστροφή στη μητρική γη].
Οι λαοί όλου του κόσμου, ενώνοντας σήμερα τις δυνάμεις τους για να οικοδομήσουν ένα μέλλον που θα σέβεται και θα προστατεύει τη ζωή, συνειδητοποιούν ότι το σώμα, ο τόπος και ο πλανήτης αποτελούν μια ενότητα. Η αντίληψη ότι ο εαυτός μας αποτελεί υλικά αναπόσπαστο μέρος του φυσικού κόσμου είναι απαραίτητη για την αναγέννηση του πλανήτη.
Μετάφραση-Επιμέλεια: Χάρης Γολέμης
Σημειώσεις:
1. ΣτΕ: Το «λιβιδινικό» (libidinal) είναι το επίθετο που αντιστοιχεί στο ουσιαστικό λιβιδώ (libido), το οποίο στην ψυχανάλυση δηλώνει την ψυχική ενέργεια που συνδέεται με την επιθυμία και τη σεξουαλικότητα, συχνά σε ασυνείδητο επίπεδο.
