Σαν σήμερα, στις 16 Μαΐου 1966, ο Μάο Τσετούνγκ εγκαινίασε επίσημα τη λεγόμενη «Μεγάλη Προλεταριακή Πολιτιστική Επανάσταση», ένα από τα σημαντικότερα και πιο ταραχώδη κοινωνικοπολιτικά φαινόμενα του 20ού αιώνα. Η δεκαετία που ακολούθησε σημάδεψε βαθιά την κινεζική κοινωνία, αφήνοντας πίσω της πολιτικές εκκαθαρίσεις, κοινωνικό χάος και πολιτιστική καταστροφή.
Τα Αίτια
Η Πολιτιστική Επανάσταση δεν εμφανίστηκε ξαφνικά. Ήταν αποτέλεσμα της βαθιάς κρίσης που είχε προκαλέσει στο εσωτερικό της Κίνας η αποτυχία του «Μεγάλου Άλματος προς τα Εμπρός», της οικονομικής πολιτικής που είχε εφαρμόσει ο Μάο στα τέλη της δεκαετίας του ’50. Οι λιμοί, η οικονομική κατάρρευση και τα εκατομμύρια θύματα είχαν κλονίσει το κύρος του ακόμη και μέσα στο ίδιο το Κομμουνιστικό Κόμμα.
Μέσα σε αυτό το κλίμα, ο Μάο επιχείρησε να ανακτήσει την απόλυτη πολιτική κυριαρχία παρουσιάζοντας τον εαυτό του ως υπερασπιστή της επανάστασης απέναντι σε όσους θεωρούσε «ρεβιζιονιστές» και «αστικά στοιχεία» που είχαν διεισδύσει στο κόμμα, στο κράτος και στην κοινωνία.
Το ιδεολογικό υπόβαθρο της Πολιτιστικής Επανάστασης στηρίχθηκε στην πεποίθηση ότι ακόμη και σε ένα σοσιαλιστικό κράτος υπήρχε ο κίνδυνος επιστροφής του καπιταλισμού. Ο Μάο κάλεσε τη νεολαία να εξεγερθεί ενάντια σε κάθε μορφή «παλαιού πολιτισμού», παραδοσιακής σκέψης ή δυτικής επιρροής. Έτσι δημιουργήθηκαν οι Ερυθροφρουροί, οργανωμένες ομάδες κυρίως μαθητών και φοιτητών, που εξαπέλυσαν κύμα βίας και διώξεων σε ολόκληρη τη χώρα. Διανοούμενοι, εκπαιδευτικοί, καλλιτέχνες, κρατικοί αξιωματούχοι αλλά και απλοί πολίτες διαπομπεύονταν δημόσια, βασανίζονταν ή εξορίζονταν ως «αντεπαναστάτες».
Παράλληλα, η Κίνα βυθίστηκε σε μια άνευ προηγουμένου πολιτιστική καταστροφή. Βιβλία κάηκαν, ιστορικά μνημεία και ναοί λεηλατήθηκαν, ενώ αντικείμενα που συμβόλιζαν τη δυτική κουλτούρα θεωρούνταν εχθρικά προς την επανάσταση. Ακόμη και κοσμήματα ή ενδυμασίες δυτικού τύπου μπορούσαν να οδηγήσουν έναν πολίτη στη δημόσια διαπόμπευση. Συγγραφείς διεθνούς κύρους όπως ο Λέων Τολστόι και ο Ουίλιαμ Σαίξπηρ απαγορεύθηκαν ως εκπρόσωποι «παρακμιακού αστικού πολιτισμού».
Αντίπαλες ομάδες Ερυθροφρουρών συγκρούονταν στους δρόμους, εργοστάσια και πανεπιστήμια παρέλυσαν, ενώ εκατομμύρια άνθρωποι στάλθηκαν στην ύπαιθρο για «αναμόρφωση μέσω εργασίας».
Καθοριστικό ρόλο στην πιο ακραία φάση της Πολιτιστικής Επανάστασης μετά το θάνατο του Μαο διαδραμάτισε η λεγόμενη «Συμμορία των Τεσσάρων», πολιτική ομάδα στην οποία κυριαρχούσε η χήρα του Μάο, Τσιανγκ Τσινγκ.
Ο επίλογος
Η Πολιτιστική Επανάσταση άρχισε να εξαντλείται σταδιακά μέσα στη δεκαετία του ’70, όμως το οριστικό της τέλος ήρθε μετά τον θάνατο του Μάο Τσετούνγκ το 1976. Λίγο αργότερα, η «Συμμορία των Τεσσάρων» συνελήφθη και εκκαθαρίστηκε πολιτικά. Τη νέα εποχή εγκαινίασε ο Ντενγκ Σιαοπίνγκ, ο οποίος εγκατέλειψε μεγάλο μέρος της ιδεολογικής γραμμής του Μάο και προχώρησε σε εκτεταμένες οικονομικές μεταρρυθμίσεις. Υπό την ηγεσία του, η Κίνα ακολούθησε μια νέα πορεία οικονομικού ανοίγματος και κρατικά ελεγχόμενης καπιταλιστικής ανάπτυξης, διαμορφώνοντας σταδιακά το μοντέλο που χαρακτηρίζει τη χώρα μέχρι σήμερα.
Μισό αιώνα αργότερα, η Πολιτιστική Επανάσταση παραμένει ένα από τα πιο τραυματικά και αμφιλεγόμενα κεφάλαια της σύγχρονης κινεζικής ιστορίας.
