Με ένα μπάνιο στα παγωμένα νερά της Επάνω Σκάλας στη Μυτιλήνη γιόρτασαν το βράδυ της Πέμπτης 15 Ιανουαρίου οι διασώστες και οι εθελοντές την απαλλαγή τους από όλες τις κατηγορίες. Λίγο νωρίτερα, το Τριμελές Εφετείο Κακουργημάτων Βορείου Αιγαίου είχε κηρύξει αθώους και τους 24 κατηγορούμενους/ες για τη δράση τους στις ακτές της Λέσβου κατά την περίοδο των μεγάλων προσφυγικών αφίξεων. Κι έβαλε τέλος σε μια υπόθεση που για σχεδόν οκτώ χρόνια βάρυνε τις ζωές τους, και μας έκανε να αναρωτιόμαστε: από πότε και γιατί η ανθρωπιστική δράση μετατράπηκε σε αντικείμενο ποινικής δίωξης.
Οι κατηγορούμενοι –εθελοντές και εργαζόμενοι ανθρωπιστικών οργανώσεων– είχαν βρεθεί αντιμέτωποι/ες με βαριές κακουργηματικές κατηγορίες: συγκρότηση και ένταξη σε εγκληματική οργάνωση, διευκόλυνση παράνομης εισόδου υπηκόων τρίτων χωρών και νομιμοποίηση εσόδων από εγκληματική δραστηριότητα. Το δικαστήριο, ωστόσο, έκρινε ότι οι κατηγορίες αποδόθηκαν συλλήβδην, χωρίς εξατομίκευση, ακόμη και για χρονικά διαστήματα κατά τα οποία ορισμένοι δεν βρίσκονταν καν στην Ελλάδα. Παρ’ όλα αυτά, είχαν εκδοθεί εντάλματα σύλληψης για όλους, χωρίς διάκριση ρόλων ή πράξεων.
Ιδιαίτερη σημασία είχε η… αυτονόητη κρίση του δικαστηρίου ότι μια ομάδα επικοινωνίας στο WhatsApp δεν μπορεί να θεωρηθεί εγκληματική οργάνωση. Ένα εργαλείο καθημερινού συντονισμού στο πεδίο, που εκείνα τα χρόνια χρησιμοποιούνταν ευρέως από εθελοντές, οργανώσεις και διεθνείς φορείς πρώτης υποδοχής, ακόμα και από την ΥΑ του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες μετατράπηκε εκ των υστέρων σε ποινικό… τεκμήριο.
Το δικαστήριο, με πρόταση εισαγγελέα απέρριψε επίσης τις κατηγορίες περί διευκόλυνσης παράνομης εισόδου, επισημαίνοντας ότι η αναμονή στις ακτές για τη διάσωση ανθρώπων δεν συνιστά διευκόλυνση. Όπως σημειώθηκε από την έδρα, ουδείς από τους κατηγορούμενους επιχείρησε να αποτρέψει τον έλεγχο των ελληνικών Αρχών ή να επικοινωνήσει με κυκλώματα διακινητών. Ακόμη και στις περιπτώσεις όπου δεν υπήρξε άμεση ειδοποίηση, υπογραμμίστηκε ότι οι εθελοντές δεν είχαν νομική υποχρέωση φύλαξης συνόρων ή αποτροπής.
Η απόφαση συνοδεύτηκε με την άρση των κατασχέσεων, την επιστροφή των εγγυήσεων για τη Σάρα Μαρντίνι, τον Σον Μπάιντερ, τον Νάσο Καρακίτσο και τη Μαρίνα Αλέξου, αλλά δεν έκλεισε αυτόματα τις πληγές μιας μακράς δικαστικής περιπέτειας. «Χρειάστηκαν 2.897 ημέρες για να αποδοθεί δικαιοσύνη», δήλωσε ο βασικός συνήγορος υπεράσπισης Ζαχαρίας Κεσσές, κάνοντας λόγο για «χαρμολύπη» και για μια υπόθεση που δεν θα έπρεπε ποτέ να έχει χρονίσει.
Δεν θα ξεχάσουμε την απολογία της σύριας προσφύγισσας, Σάρας Μαρντίνι, που η ιστορία της να διασώσει με την αδερφή της τους συνεπιβαίνοντες στη βάρκα τον Σεπτέμβριο του 2015 προσεγγίζοντας την ακτή της Λέσβου, έγινε ταινία: «Παραλίγο να πεθάνω στη θάλασσα, γι’ αυτό επέστρεψα για να βοηθήσω τους ανθρώπους. Δεν έχω καμία σχέση με τους διακινητές και με αυτή την υπόθεση των 8 ετών, έχασα τη ζωή μου».
Ούτε τη δήλωση του Σον μετά την απαλλαγή τους: «Χαίρομαι πολύ που δεν θα περάσω 20 χρόνια σε ελληνική φυλακή. Την ίδια ώρα, όμως, είμαι θυμωμένος που χρειάστηκαν τόσα χρόνια για να επιβεβαιωθεί το αυτονόητο. Η έρευνα και η διάσωση δεν είναι παράδοξη, είναι νομική απαίτηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Μετά από τόσα χρόνια διώξεων, όλο και λιγότεροι άνθρωποι επιλέγουν να γίνουν εθελοντές».
Η συγκεκριμένη υπόθεση δεν ήταν η πρώτη, ούτε η μοναδική. Το 2023, οι ίδιοι εθελοντές είχαν αθωωθεί σε ξεχωριστή δίκη που αφορούσε κατηγορίες περί κατασκοπείας, στη δεύτερη απόπειρα ποινικής τους εμπλοκής από τις ελληνικές Αρχές. Η νέα αθώωση θεωρείται πλέον σταθμός στη συζήτηση για τα όρια μεταξύ ανθρωπιστικής δράσης και ποινικής ευθύνης, όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά και σε ευρωπαϊκό επίπεδο.
Παράλληλα, πρόκειται για τη δεύτερη φορά μέσα σε λίγα χρόνια που μια δικογραφία, η οποία προβλήθηκε αρχικά με πηχυαίους τίτλους περί «παράνομων κυκλωμάτων διακίνησης», κατέληξε σε πλήρη δικαστική κατάρρευση. Τον Μάιο του 2018, το Μονομελές Εφετείο Κακουργημάτων Βορείου Αιγαίου είχε κηρύξει αθώους τρεις ισπανούς πυροσβέστες–διασώστες, μέλη της PROEM-AID, καθώς και δύο Δανούς, μέλη της Team Humanity, που κατηγορούνταν για απόπειρα παράνομης μεταφοράς μεταναστών.
Το ερώτημα που επανέρχεται, μετά και αυτή την απόφαση, δεν αφορά μόνο τη δικαστική έκβαση. Αφορά το τι απέμεινε μετά από χρόνια διώξεων: χαμένος χρόνος, ακυρωμένα σχέδια, αποθάρρυνση της εθελοντικής διάσωσης και μια χώρα εκτεθειμένη διεθνώς.
Φωτογραφία: Eurokinissi
