Σαν σήμερα, στις 22 Ιουνίου 1941, η ναζιστική Γερμανία εξαπέλυσε την Επιχείρηση Μπαρμπαρόσα, για την εισβολή στην Σοβιετική Ένωση. Επρόκειτο για τη μεγαλύτερη στρατιωτική επιχείρηση που είχε γνωρίσει έως τότε η ανθρωπότητα και το καθοριστικότερο σημείο καμπής του Β παγκοσμίου Πολέμου. Περισσότεροι από 3,3 εκατομμύρια στρατιώτες, περίπου 4.400 τεθωρακισμένα και σχεδόν 4.000 αεροσκάφη αναπτύχθηκαν σε ένα μέτωπο σχεδόν 2.900 χιλιομέτρων, από τη Βαλτική έως τη Μαύρη Θάλασσα. Ο σκοπός ήταν ξεκάθαρος: η συντριβή της Σοβιετικής Ένωσης μέσα σε λίγους μήνες.
Οι στρατηγικοί στόχοι του Χίτλερ
Η επιχείρηση δεν είχε μόνο στρατιωτικό χαρακτήρα αλλά και βαθιά ιδεολογικό και οικονομικό.
Ο Χίτλερ επιδίωκε:
- την κατάκτηση του λεγόμενου Lebensraum (ζωτικού χώρου) στην Ανατολή,
- την εξόντωση του σοβιετικού καθεστώτος και του «μπολσεβικισμού»,
- την κατάληψη των τεράστιων αγροτικών και βιομηχανικών πόρων της Σοβιετικής Ένωσης,
- και τη διασφάλιση πρώτων υλών, πετρελαίου και σιτηρών ώστε η Γερμανία να μπορέσει να συνεχίσει τον πόλεμο εναντίον της Μεγάλης Βρετανίας
Ο τελικός επιχειρησιακός στόχος ήταν η προέλαση μέχρι τη λεγόμενη γραμμή Α-Α (Αρχάγγελος- Αστραχαν).
Το γερμανικό σχέδιο προέλασης
Η Βέρμαχτ χωρίστηκε σε τρεις τεράστιες ομάδες στρατιών:
- Ομάδα Στρατιών Βορρά: με στόχο το Λενινγκραντ
- Ομάδα Στρατιών Κέντρου: με κύριο στόχο τη Μόσχα .
- Ομάδα Στρατιών Νότου: με αποστολή την κατάληψη της Ουκρανίας, του Ντονμπάς και της Κριμαίας.
Το σχέδιο βασιζόταν στη λογική του Blitzkrieg: του κεραυνοβόλου πολέμου ταχύτητα, περικύκλωση και ολοκληρωτική διάλυση του αντιπάλου πριν αυτός προλάβει να ανασυνταχθεί.
Ο Κόκκινος Στρατός απροετοίμαστος
Παρά το τεράστιο μέγεθος του σοβιετικού στρατού και της σοβιετικής αεροπορίας—της μεγαλύτερης στον κόσμο εκείνη την περίοδο η Σοβιετική Ένωση βρέθηκε απροετοίμαστη.Οι σταλινικές εκκαθαρίσεις της δεκαετίας του 1930 είχαν αποδεκατίσει την ανώτερη στρατιωτική ηγεσία. Από τους 16 διοικητές στρατιών, οι 15 είχαν απομακρυνθεί ή εκτελεστεί, όπως και η πλειοψηφία των διοικητών σωμάτων και μεραρχιών.Ο ίδιος ο Ιωσήφ Στάλιν δεν πίστευε ότι ο Χίτλερ θα επιτεθεί πριν λήξει ο πόλεμος με τη Βρετανία, αγνοώντας επανειλημμένες προειδοποιήσεις του Ουίνστων Τσώρτσιλ και της σοβιετικής κατασκοπίας. Έτσι, μεγάλο μέρος των σοβιετικών δυνάμεων βρέθηκε εκτεθειμένο, χωρίς πλήρη ανάπτυξη μάχης.
Η γερμανική θύελλα
Οι πρώτοι μήνες της εισβολής ήταν καταστροφικοί για τους Σοβιετικούς. Στο Μινσκ και το Σμολένσκ τεράστιες σοβιετικές δυνάμεις περικυκλώθηκαν. Στην μάχη του Κίεβο , οι Γερμανοί πέτυχαν τη μεγαλύτερη περικύκλωση στην παγκόσμια ιστορία του πολέμου, με πάνω από 450.000–600.000 Σοβιετικούς στρατιώτες να αιχμαλωτίζονται ή να εξουδετερώνονται. Μέχρι το φθινόπωρο του 1941, η Βέρμαχτ είχε φτάσει βαθιά στο σοβιετικό έδαφος και όλα έδειχναν πως η κατάρρευση της ΕΣΣΔ ήταν κοντά. Αλλά αυτό δεν συνέβη ποτέ.
Η αποτυχία μπροστά στη Μόσχα
Παρά τις συντριπτικές επιτυχίες των πρώτων μηνών, μέχρι τον Οκτώβριο του 1941 είχε γίνει σαφές πως η γερμανική στρατηγική του κεραυνοβόλου πολέμου είχε αρχίσει να εξαντλείται. Η Ομάδα Στρατιών Κέντρου, αφού είχε καταστρέψει μεγάλες σοβιετικές δυνάμεις στο Μινσκ και στο Σμολένσκ, εξαπέλυσε την Επιχείρηση Τυφώνας (Operation Typhoon), την τελική επίθεση για την κατάληψη της Μόσχας.
Αρχικά, η προέλαση ήταν εντυπωσιακή. Στις περικυκλώσεις του Βιαζμά και του Μπριάνσκ, εκατοντάδες χιλιάδες Σοβιετικοί αιχμαλωτίστηκαν και ο δρόμος προς τη σοβιετική πρωτεύουσα έμοιαζε ανοιχτός. Σε αρκετά σημεία, οι εμπροσθοφυλακές της Wehrmacht έφτασαν σε απόσταση μικρότερη των 30 χιλιομέτρων από τη Μόσχα. Οι Γερμανοί αξιωματικοί πίστευαν πως η τελική νίκη ήταν πλέον θέμα ημερών. Όμως κάπου εκεί άρχισε η κατάρρευση του σχεδίου.
Η γερμανική προέλαση είχε ήδη καθυστερήσει σημαντικά από την απόφαση του Χίτλερ να εκτρέψει κρίσιμες τεθωρακισμένες μονάδες προς την Ουκρανία για την περικύκλωση του Κιέβου, στερώντας πολύτιμο χρόνο από την κύρια επίθεση κατά της Μόσχας. Αυτό αποδείχθηκε στρατηγικά μοιραίο: όταν η επίθεση ξανάρχισε, ο χρόνος είχε χαθεί. Με την έναρξη της rasputitsa ,της φθινοπωρινής περιόδου λάσπης, οι δρόμοι μετατράπηκαν σε βούρκο, ακινητοποιώντας οχήματα και εφοδιοπομπές. Καύσιμα, πυρομαχικά και τρόφιμα δεν έφταναν πλέον με την απαιτούμενη ταχύτητα στο μέτωπο.
Την ίδια στιγμή, η Σοβιετική Ένωση είχε προλάβει να μεταφέρει τεράστιο μέρος της βιομηχανίας της ανατολικά των Ουραλίων, διασφαλίζοντας τη συνέχεια της πολεμικής παραγωγής. Παράλληλα, χάρη στις πληροφορίες του σοβιετικού κατασκόπου Richard Sorge ότι η Ιαπωνία δεν θα επιτεθεί από την Άπω Ανατολή, ο Στάλιν μετέφερε φρέσκες και άριστα εκπαιδευμένες σιβηρικές μεραρχίες στη Μόσχα.
Όταν ο βαρύς χειμώνας έπεσε τον Νοέμβριο και τον Δεκέμβριο, με θερμοκρασίες που σε ορισμένες περιπτώσεις έφτασαν κάτω από -30°C, οι γερμανικές δυνάμεις βρέθηκαν χωρίς επαρκή χειμερινό εξοπλισμό. Κινητήρες πάγωναν, λιπαντικά στερεοποιούνταν και ο οπλισμός δυσλειτουργούσε.Στις 5 Δεκεμβρίου 1941, υπό την καθοδήγηση του Στρατηγού Γκεόργκι Ζούκοφ, ο Κόκκινος Στρατός εξαπέλυσε τη μεγάλη αντεπίθεση έξω από τη Μόσχα. Οι εξαντλημένες γερμανικές μονάδες αναγκάστηκαν να υποχωρήσουν για πρώτη φορά σε τόσο μεγάλη κλίμακα.
Η μάχη της Μόσχας είχε τεράστια σημασία αφού κατέρριψε τον μύθο του αήττητου γερμανικού στρατού, απέδειξε ότι η Σοβιετική Ένωση δεν θα κατέρρεε και μετέτρεψε τον πόλεμο στην Ανατολή σε μια μακρόχρονη σύγκρουση φθοράς ακριβώς το είδος πολέμου που η Γερμανία δεν μπορούσε να αντέξει.Από εκείνο το σημείο και έπειτα, η Επιχείρηση Μπαρμπαρόσα είχε ουσιαστικά αποτύχει. Ο στόχος της καταστροφής της Σοβιετικής Ένωσης μέσα σε έναν χρόνο είχε χαθεί οριστικά και μαζί του είχε χαθεί και η στρατηγική πρωτοβουλία που μέχρι τότε κρατούσε ο Χίτλερ
Οι πέντε βασικοί λόγοι της αποτυχίας
1. Υποτίμηση της σοβιετικής ισχύος
Οι Γερμανοί υποτίμησαν δραματικά τη σοβιετική βιομηχανική και στρατιωτική δυνατότητα. Η εμφάνιση αρμάτων όπως τα T-34 και KV-1 προκάλεσε σοκ, καθώς υπερείχαν ποιοτικά των περισσότερων γερμανικών αρμάτων.
2. Η λαϊκή αντίσταση
Η αντίσταση του σοβιετικού λαού υπήρξε καθοριστική. Στα μετόπισθεν αναπτύχθηκε τεράστιο αντάρτικο κίνημα, το οποίο χτυπούσε συνεχώς γραμμές ανεφοδιασμού, επικοινωνίες και μεταφορές, δεσμεύοντας σημαντικές γερμανικές δυνάμεις.
3. Η Στρατηγική ακαμψία του Χίτλερ
Οι συνεχείς παρεμβάσεις του Χίτλερ στις στρατιωτικές επιχειρήσεις αποδείχθηκε καταστροφική. Η απόφασή του να διασπάσει την κύρια προσπάθεια της Ομάδας Στρατιών Κέντρου, εκτρέποντας τεθωρακισμένες δυνάμεις προς το Κίεβο και τον Νότο αντί να επιμείνει άμεσα στην κατάληψη της Μόσχας, κόστισε πολύτιμο χρόνο. Παράλληλα, η εμμονή του στην απαγόρευση τακτικών υποχωρήσεων και στην απόλυτη κατοχή εδάφους περιόρισε την επιχειρησιακή ευελιξία της Βέρμαχτ και αύξησε τις απώλειες .
4. Η νέα σοβιετική στρατιωτική ηγεσία
Στρατηγοί όπως ο Γκεόργκι Ζούκοφ, ο Κονσταντίν Ροκοσόφσκυ και ο Ιβάν Κόνιεφ κατάφεραν να αναδιοργανώσουν την σοβιετική άμυνα, να σταθεροποιήσουν το μέτωπο και να μετατρέψουν την άμυνα σε αντεπίθεση.
5. Ο χειμώνας και η γερμανική επιμελητεία
Ο βαρύς χειμώνας του 1941 επιβράδυνε τις επιχειρήσεις, αλλά το βασικότερο πρόβλημα ήταν η γερμανική υλικοτεχνική ανεπάρκεια. Η Βέρμαχτ δεν ήταν πλήρως μηχανοκίνητη· μεγάλο μέρος του ανεφοδιασμού βασιζόταν ακόμη σε άλογα, κάτι που αποδείχθηκε καταστροφικό στις τεράστιες αποστάσεις της Ρωσίας.
Η ιστορική σημασία
Η Επιχείρηση Μπαρμπαρόσα υπήρξε το μεγαλύτερο στρατηγικό λάθος του Χίτλερ . Μέχρι τον Ιούνιο του 1941, η ναζιστική Γερμανία είχε επιβάλει την κυριαρχία της σχεδόν σε ολόκληρη την ηπειρωτική Ευρώπη. Με την εισβολή όμως στη Σοβιετική Ένωση, άνοιξε ένα μέτωπο αχανές, ανεξάντλητο σε ανθρώπινους και υλικούς πόρους, το οποίο δεν μπορούσε να υποτάξει με τις μεθόδους του κεραυνοβόλου πολέμου.
Η αποτυχία κατάληψης της Μόσχας τον χειμώνα του 1941 σήμανε την οριστική κατάρρευση του γερμανικού σχεδίου για έναν σύντομο κεραυνοβόλο πόλεμο. Από εκείνη τη στιγμή, η Γερμανία εγκλωβίστηκε σε έναν πόλεμο φθοράς απέναντι σε μια δύναμη που μπορούσε να αναπληρώνει αδιάκοπα ανθρώπους, όπλα και βιομηχανική παραγωγή.
Η Μπαρμπαρόσα άνοιξε τον δρόμο για τις αποφασιστικές σοβιετικές νίκες στο Σταλινγκραντ και το Κουρσκ, που κατέστρεψαν οριστικά την επιθετική ικανότητα της Βέρμαχτ και μετέφεραν οριστικά τη στρατηγική πρωτοβουλία στον Κόκκινο Στρατό. Από εκεί και έπειτα, η πορεία ήταν μονόδρομος: από τη Μόσχα στο Βερολίνο.
