Το «Νέο Κράτος» (Estado Novo) ,η μακροβιότερη δικτατορία του 20ού αιώνα στην Ευρώπη
Ο Αντόνιο ντι Ολιβέιρα Σαλαζάρ εγκαθίδρυσε το καθεστώς του Estado Novo το 1926. Δεν ήταν ακριβώς «χούντα» στρατιωτικής μορφής με την κλασική έννοια, αλλά ένα σκληρά αυταρχικό, μονοκομματικό καθεστώς που συνδύαζε πολιτική καταστολή, λογοκρισία και ισχυρό αστυνομικό έλεγχο μέσω της μυστικής αστυνομίας. Ωστόσο, είχε αποστασιοποιηθεί από τον φασισμό και τον ναζισμό, πράγμα που πιθανώς εξηγεί την ουδέτερη στάση που κράτησε στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Το καθεστώς του Estado Novo υπήρξε από τα πιο μακρόβια αυταρχικά καθεστώτα στην Ευρώπη, επιβιώνοντας από τον Μεσοπόλεμο μέχρι τη δεκαετία του 1970. Μετά την αποχώρηση του Σαλαζάρ το 1968 (λόγω ασθένειας), την εξουσία ανέλαβε ο Marcello Caetano, χωρίς όμως να υπάρξει ουσιαστικός εκδημοκρατισμός.
Η Πορτογαλία εκείνης της περιόδου ήταν μια σκιά της άλλοτε κραταιάς αποικιακής της ισχύος. Η άλλοτε τεράστια αυτοκρατορία της (με αποικίες σε Αφρική, Ασία) είχε συρρικνωθεί δραματικά. Παρέμεναν ακόμη ορισμένες αποικίες:
- Αγκόλα
- Μοζαμβίκη
- Μακαου( Κίνα)
- Γουινέα Μπισάου
- Γκοα (Ινδία)
Η εμμονή στη διατήρηση αυτών των αποικιών θα αποδεικνυόταν καθοριστική για την πτώση του καθεστώτος.
Οι αποικιακοί πόλεμοι και η φθορά του καθεστώτος
Από τις αρχές της δεκαετίας του 1960, η Πορτογαλία βρέθηκε μπλεγμένη σε σκληρούς αποικιακούς πολέμους στην Αφρική. Οι αντάρτικες κινήσεις ανεξαρτησίας σε Αγκόλα, Μοζαμβίκη και Γουινέα-Μπισάου πολεμούσαν για αυτοδιάθεση, ενώ η Λισαβόνα επέμενε στρατιωτικά στη διατήρηση της αυτοκρατορίας.
Το 1961, η Πορτογαλία υπέστη μια ιδιαίτερα ταπεινωτική στρατιωτική και πολιτική ήττα στην Ασία, όταν η Ινδία προχώρησε σε στρατιωτική επιχείρηση και κατέλαβε τις τελευταίες πορτογαλικές κτήσεις στην Ινδία. Η επιχείρηση αυτή τερμάτισε ουσιαστικά αιώνες πορτογαλικής παρουσίας στην περιοχή. Για το καθεστώς Σαλαζάρ, η απώλεια της Γκόα αποτέλεσε σοβαρό πλήγμα κύρους και μια ξεκάθαρη ένδειξη ότι η αυτοκρατορία δεν μπορούσε πλέον να διατηρηθεί με στρατιωτικά μέσα.
Οι αποικιακοί πόλεμοι συνολικά :
- διήρκεσαν πάνω από μια δεκαετία
- απορρόφησαν τεράστιους οικονομικούς και ανθρώπινους πόρους
- εξάντλησαν τον στρατό και την κοινωνία
- απομόνωσαν διεθνώς την Πορτογαλία
Η εικόνα μιας χώρας που προσπαθούσε να κρατήσει ένα αποικιακό παρελθόν σε έναν κόσμο αποαποικιοποίησης έγινε ολοένα και πιο ασφυκτική.
Το κίνημα μέσα στον στρατό
Η ανατροπή δεν ξεκίνησε από κόμματα ή εξωτερική πίεση, αλλά από το εσωτερικό των ενόπλων δυνάμεων. Δημιουργήθηκε το Movimento das Forças Armadas (MFA), ένα δίκτυο κυρίως κατώτερων και μεσαίων αξιωματικών (λοχαγών και ταγματάρχων). Το κίνημα αυτό:
- αποτελούνταν από στρατιωτικούς με δημοκρατικές ή αριστερές ευαισθησίες
- περιελάμβανε και κομμουνιστές και σοσιαλιστές
- είχε ως βασικό στόχο τον τερματισμό της δικτατορίας και των αποικιακών πολέμων
Ήταν μια σπάνια περίπτωση όπου η «ρωγμή» στο καθεστώς ήρθε από τους ίδιους τους μηχανισμούς του κράτους.
Η 25η Απριλίου 1974: η εξέγερση
Τα ξημερώματα της 25ης Απριλίου 1974, οι δυνάμεις του MFA ξεκίνησαν συντονισμένες κινήσεις στη Λισαβόνα.
Κομβικό σημείο υπήρξε η χρήση ραδιοφωνικών σημάτων για την ενεργοποίηση του σχεδίου, με το τραγούδι “Grândola, Vila Morena” να λειτουργεί ως κρυπτογραφημένο μήνυμα για την έναρξη της επιχείρησης.
Οι στρατιωτικές μονάδες κατέλαβαν στρατηγικά σημεία της πρωτεύουσας σχεδόν χωρίς αιματοχυσία. Το πιο εντυπωσιακό στοιχείο ήταν ότι:
- ο στρατός δεν στράφηκε εναντίον του λαού
- μεγάλο μέρος της κοινωνίας υποστήριξε αμέσως το κίνημα
- η αντίσταση του καθεστώτος ήταν περιορισμένη και αποσπασματική
Η εικόνα που έμεινε στην ιστορία ήταν τα γαρύφαλλα που τοποθετήθηκαν στις κάννες των όπλων των στρατιωτών — σύμβολο ειρηνικής ανατροπής.
Έτσι προέκυψε η Carnation Revolution.
Η κατάρρευση του καθεστώτος και η μετάβαση
Το καθεστώς του Caetano κατέρρευσε μέσα σε λίγες ώρες. Η εξουσία παραδόθηκε χωρίς γενικευμένο εμφύλιο ή μαζική αιματοχυσία, κάτι εξαιρετικά σπάνιο για επανάσταση.
Ακολούθησε μια περίοδος πολιτικής μετάβασης, που οδήγησε:
- στο τέλος του Estado Novo
- στη νομιμοποίηση πολιτικών κομμάτων
- στην αποαποικιοποίηση των τελευταίων αφρικανικών κτήσεων
- στη σταδιακή εδραίωση δημοκρατικού πολιτεύματος στην Πορτογαλία
Η σημασία της Επανάστασης των Γαρυφάλλων σήμερα
Η Επανάσταση των Γαρυφάλλων παραμένει ένα από τα πιο ισχυρά παραδείγματα ειρηνικής πολιτικής ανατροπής στρατιωτικής δικτατορίας. Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο δεν ήταν μόνο ότι ανέτρεψε μια μακρόχρονη δικτατορία χωρίς γενικευμένη αιματοχυσία, αλλά ότι πρωτοστάτησε ο ίδιος ο στρατός όχι ως εργαλείο καταστολής, αλλά ως φορέας ρήξης και κοινωνικής αλλαγής .Συνεπώς ακόμα και τα πιο ισχυρά αυταρχικά καθεστώτα μπορούν να καταρρεύσουν όταν οι ίδιοι οι μηχανισμοί εξουσίας οπως ο στρατός αρνηθούν να τα στηρίξουν και στραφούν εναντίον τους.
Σήμερα, η 25η Απριλίου στην Πορτογαλία γιορτάζεται ως ημέρα ελευθερίας και δημοκρατίας, υπενθυμίζοντας ότι οι ιστορικές αλλαγές συχνά ξεκινούν από απρόσμενα σημεία — ακόμη και από μέσα από το ίδιο το σύστημα που ανατρέπεται.
