17 Ιουλίου 1936 – 17 Ιουλίου 2026
Στις 17 Ιουλίου 1936, πριν από ενενήντα χρόνια, εκδηλώθηκε το πραξικόπημα των στρατηγών Φρανθίσκο Φράνκο, Εμίλιο Μόλα και Χοσέ Σανχούρχο εναντίον της νόμιμα εκλεγμένης κυβέρνησης της Β΄ Ισπανικής Δημοκρατίας. Το πραξικόπημα, αν και είχε σχεδιαστεί προσεκτικά από συντηρητικούς κύκλους του στρατεύματος με τη στήριξη μεγαλογαιοκτημόνων, βιομηχάνων και της Καθολικής Εκκλησίας, δεν κατόρθωσε να καταλάβει άμεσα την εξουσία. Αντίθετα, η αντίσταση που πρόβαλαν εργάτες, συνδικάτα, πολιτοφυλακές και τμήματα του στρατού πιστά στη Δημοκρατία μετέτρεψε την αποτυχημένη ανταρσία σε έναν από τους σημαντικότερους εμφυλίους πολέμους της σύγχρονης ευρωπαϊκής ιστορίας.
Ο Ισπανικός Εμφύλιος αποτέλεσε τη βίαιη κορύφωση δεκαετιών κοινωνικών, πολιτικών και οικονομικών αντιθέσεων που διαπερνούσαν την ισπανική κοινωνία. Από τη μία πλευρά βρίσκονταν οι υπερασπιστές της παραδοσιακής Ισπανίας – η μοναρχική και στρατιωτική ελίτ, οι γαιοκτήμονες, η Εκκλησία και οι εθνικιστικές οργανώσεις. Από την άλλη, οι δημοκρατικοί, οι σοσιαλιστές, οι κομμουνιστές, οι αναρχικοί και τα εργατικά κινήματα που επιδίωκαν βαθιές κοινωνικές μεταρρυθμίσεις και εκδημοκρατισμό του κράτους.
Η εκλογική νίκη του Λαϊκού Μετώπου τον Φεβρουάριο του 1936 επιτάχυνε τις εξελίξεις. Η νέα κυβέρνηση επιχείρησε να περιορίσει την πολιτική ισχύ της Εκκλησίας, να εκδημοκρατίσει τον στρατό και να προωθήσει κοινωνικές μεταρρυθμίσεις. Ωστόσο, οι μεταρρυθμίσεις αυτές προκάλεσαν την οξύτατη αντίδραση των συντηρητικών δυνάμεων, ενώ παράλληλα δεν κατάφεραν να ικανοποιήσουν πλήρως τις προσδοκίες των πιο ριζοσπαστικών κοινωνικών στρωμάτων. Η χώρα βυθίστηκε σε έναν φαύλο κύκλο πολιτικής βίας, απεργιών, συγκρούσεων και αλληλοδολοφονιών που κατέστησε την εμφύλια σύγκρουση σχεδόν αναπόφευκτη.
Όταν το πραξικόπημα εκδηλώθηκε στις 17 Ιουλίου, οι στασιαστές κατόρθωσαν να επικρατήσουν γρήγορα στο Ισπανικό Μαρόκο και σε σημαντικά τμήματα της ενδοχώρας. Ωστόσο, σε μεγάλες πόλεις όπως η Μαδρίτη, η Βαρκελώνη και το Μπιλμπάο συνάντησαν σθεναρή αντίσταση. Η Ισπανία χωρίστηκε στα δύο και η σύγκρουση έλαβε σύντομα διεθνείς διαστάσεις. Η ναζιστική Γερμανία και η φασιστική Ιταλία παρείχαν αμέσως αεροσκάφη, άρματα μάχης, πυροβολικό και στρατεύματα στον Φράνκο.
Η σύγκρουση που ακολούθησε υπήρξε εξαιρετικά σκληρή. Οι Δημοκρατικοί κατάφεραν να αποκρούσουν τις πρώτες επιθέσεις εναντίον της Μαδρίτης και να επιτύχουν ορισμένες σημαντικές νίκες. Ωστόσο, όσο ο πόλεμος παρατεινόταν, οι αδυναμίες του δημοκρατικού στρατοπέδου γίνονταν ολοένα και πιο εμφανείς. Παρά τον ηρωισμό των μαχητών τους, οι Δημοκρατικοί δεν διέθεταν ενιαία διοίκηση ούτε κοινό πολιτικό όραμα. Στο εσωτερικό τους συνυπήρχαν σοσιαλιστές, κομμουνιστές, αναρχικοί, τροτσκιστές και φιλελεύθεροι δημοκρατικοί, συχνά με αντικρουόμενους στόχους. Για όλους αυτούς η υπεράσπιση της Ισπανικής Δημοκρατίας δεν αποτελούσε απλώς έναν εθνικό αγώνα, αλλά την πρώτη μεγάλη μάχη εναντίον του φασισμού που εξαπλωνόταν στην Ευρώπη.
Σύμβολο αυτού του διεθνιστικού χαρακτήρα υπήρξαν οι περίφημες Διεθνείς Ταξιαρχίες. Από το 1936 έως το 1938 περισσότεροι από 35.000 εθελοντές από πενήντα και πλέον χώρες έφτασαν στην Ισπανία για να πολεμήσουν στο πλευρό της Δημοκρατίας. Εργάτες, διανοούμενοι, φοιτητές, συνδικαλιστές και βετεράνοι του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου εγκατέλειψαν τις πατρίδες τους για να υπερασπιστούν μια χώρα που συχνά δεν είχαν επισκεφθεί ποτέ. Ανάμεσά τους βρέθηκαν και εκατοντάδες Έλληνες εθελοντές, οι οποίοι πολέμησαν σε μερικές από τις πιο σκληρές μάχες του πολέμου. Οι Διεθνείς Ταξιαρχίες μετατράπηκαν σε παγκόσμιο σύμβολο αντιφασιστικής αλληλεγγύης και αυτοθυσίας, αφήνοντας ανεξίτηλο αποτύπωμα στη συλλογική μνήμη του 20ού αιώνα.
Εξίσου ιδιαίτερος υπήρξε ο ρόλος των αναρχικών της CNT (Confederación Nacional del Trabajo) και της FAI. Η Ισπανία διέθετε το ισχυρότερο αναρχικό κίνημα στην Ευρώπη και μετά την αποτυχία του πραξικοπήματος σε πολλές περιοχές, ιδιαίτερα στην Καταλονία και την Αραγονία, οι αναρχικοί προχώρησαν σε ένα πρωτοφανές κοινωνικό πείραμα. Εργοστάσια, αγροκτήματα, μεταφορές και υπηρεσίες πέρασαν υπό εργατικό έλεγχο, ενώ δημιουργήθηκαν κολεκτίβες που επιδίωκαν να εφαρμόσουν στην πράξη τα ιδανικά της κοινωνικής αυτοδιαχείρισης. Για πρώτη φορά στην ιστορία, εκατομμύρια άνθρωποι συμμετείχαν σε ένα εκτεταμένο πείραμα ελευθεριακού σοσιαλισμού εν μέσω πολέμου. Ωστόσο, οι πολιτικές διαφορές ανάμεσα στους αναρχικούς, τους σοσιαλιστές και τους κομμουνιστές θα αποτελούσαν αργότερα μία από τις βασικές αιτίες διάσπασης του δημοκρατικού στρατοπέδου.
Εμβληματική μορφή της Δημοκρατίας αναδείχθηκε η Ντολόρες Ιμπάρρουρι, γνωστή σε όλο τον κόσμο ως «Λα Πασιονάρια». Ηγετικό στέλεχος του Κομμουνιστικού Κόμματος Ισπανίας, εξελίχθηκε στη σημαντικότερη ίσως φωνή αντίστασης απέναντι στους στασιαστές. Το σύνθημά της, «¡No Pasarán!» («Δεν θα περάσουν!»), κατά την άμυνα της Μαδρίτης το 1936, έγινε το διασημότερο αντιφασιστικό σύνθημα του 20ού αιώνα. Με τους φλογερούς λόγους της ενέπνευσε χιλιάδες μαχητές και πολίτες να συνεχίσουν τον αγώνα ακόμη και στις πιο δύσκολες στιγμές του πολέμου. Η μορφή της ταυτίστηκε με την αντίσταση της Δημοκρατικής Ισπανίας και παρέμεινε σημείο αναφοράς για το διεθνές αντιφασιστικό κίνημα για δεκαετίες.
Η ήττα της Ισπανικής Δημοκρατίας δεν ήταν αναπόφευκτη. Στα πρώτα στάδια του πολέμου οι Δημοκρατικοί δεν υστερούσαν ούτε σε μαχητικότητα ούτε σε οπλισμό, ενώ διέθεταν την υποστήριξη μεγάλου μέρους του αστικού πληθυσμού και της εργατικής τάξης. Εκείνο που αποδείχθηκε μοιραίο ήταν η αδυναμία συγκρότησης ενός ενιαίου πολιτικού και στρατιωτικού κέντρου. Αναρχικοί, σοσιαλιστές, κομμουνιστές, τροτσκιστές και φιλελεύθεροι δημοκρατικοί πολέμησαν με απαράμιλλο ηρωισμό τον κοινό εχθρό, αλλά δεν κατόρθωσαν πάντοτε να ξεπεράσουν τις μεταξύ τους αντιθέσεις. Αντίθετα, το στρατόπεδο του Φράνκο, παρά τις δικές του εσωτερικές διαφορές, διέθετε ενιαία διοίκηση, σαφή στρατηγικό στόχο και αδιάλειπτη γερμανοϊταλική υποστήριξη.
Ενενήντα χρόνια μετά, ο Ισπανικός Εμφύλιος εξακολουθεί να συγκινεί. Στην Ισπανία του 1936 συγκρούστηκαν για πρώτη φορά σε τόσο μεγάλη κλίμακα ο φασισμός, η δημοκρατία και τα επαναστατικά εργατικά κινήματα, προαναγγέλλοντας τη θύελλα που δύο χρόνια αργότερα θα βύθιζε ολόκληρο τον κόσμο στον β παγκόσμιο πόλεμο. Από τα χαρακώματα της Μαδρίτης μέχρι τα ερείπια της Γκερνίκα, η Ισπανία υπήρξε ο προάγγελος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Και αν ο Φράνκο κέρδισε τον πόλεμο, η μνήμη των Διεθνών Ταξιαρχιών, των αναρχικών κολεκτίβων, της Πασιονάρια και των χιλιάδων ανώνυμων αγωνιστών που ύψωσαν το «¡No Pasarán!» εξακολουθεί να συμβολίζει, ενενήντα χρόνια αργότερα, τον αγώνα για ελευθερία, δημοκρατία και κοινωνική δικαιοσύνη.
