Ζυλ Μπαρμπέ ντ’ Ωρεβιγύ «Οι διαβολικές», μετάφραση: Δέσποινα Μαντοπούλου, εκδόσεις: Bookstars-Γιωγγαράς, 2026
Οι «μοιραίες γυναίκες» έμελλε –ήδη από τα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ου αιώνα– να γίνουν μια εμμονή στη λογοτεχνία, στις εικαστικές τέχνες, στο θέατρο και, φυσικά, στον κινηματογράφο που θα τις αποθεώσει δημιουργώντας σκοτεινές ερωτικές μυθοπλασίες μαγικής αισθητικής λεπτότητας.
Αλλά, η φιγούρα της femme fatale, της «μοιραίας γυναίκας», αποτελεί ένα από τα πιο ανθεκτικά και γοητευτικά αρχέτυπα στην παγκόσμια λογοτεχνία. Αν και ο όρος καθιερώθηκε τον 19ο αιώνα, η ιδέα μιας γυναίκας που χρησιμοποιεί την ομορφιά, την ευφυΐα και τη γοητεία της για να πετύχει τον στόχο της, οδηγώντας τους άνδρες στην καταστροφή, έχει βαθιές ιστορικές και ψυχολογικές ρίζες. Πάντως, η ιστορική της διαδρομή εντοπίζεται ήδη από τις απαρχές της αφήγησης, μέσα από τη μυθολογία και τα θρησκευτικά κείμενα, όπου η «μοιραία γυναίκα» λειτουργεί ως μια σχεδόν υπερφυσική, καταστροφική δύναμη.
Παλιά ιστορία
Στο βιβλίο της Γένεσης στην Παλαιά Διαθήκη, η Εύα ενσαρκώνει την πρωταρχική θηλυκή απειλή, συνδέοντας τη γυναίκα με τον πειρασμό, την παρακοή και την πτώση του ανθρώπου από τον Παράδεισο. Αντίστοιχα, στην ελληνική αρχαιότητα, η «Οδύσσεια» του Ομήρου μάς παραδίδει δύο εμβληματικές μορφές: τη μάγισσα Κίρκη, η οποία αφαιρεί την ανθρώπινη ιδιότητα των ανδρών μεταμορφώνοντάς τους σε χοίρους, και τις Σειρήνες, που χρησιμοποιούν το μαγνητικό τους τραγούδι για να παρασύρουν τους ναυτικούς στον θάνατο. Στην αρχαία τραγωδία, η «Μήδεια» του Ευριπίδη μετεξελίσσει το αρχέτυπο, καθώς η πληγωμένη γυναικεία φύση μετατρέπεται σε μια ανεξέλεγκτη δύναμη που καταστρέφει τον οίκο του Ιάσωνα.
Κατά τον Μεσαίωνα και την Αναγέννηση, η μοιραία γυναίκα προσαρμόζεται στα νέα χριστιανικά και πολιτικά δεδομένα. Στη μυθιστορία «Ο θάνατος του Αρθούρου» (1485) του Τόμας Μάλορι, η μάγισσα Μοργκάνα χρησιμοποιεί τις σκοτεινές τέχνες και τη γοητεία της για να υπονομεύσει το βασίλειο του Κάμελοτ και τον βασιλιά Αρθούρο. Στην αναγεννησιακή σκηνή, ο Ουίλιαμ Σαίξπηρ προσδίδει στο αρχέτυπο πολιτικές και ψυχολογικές διαστάσεις. Στο έργο «Αντώνιος και Κλεοπάτρα» (1607), για παράδειγμα, η βασίλισσα της Αιγύπτου παρουσιάζεται ως μια σαγηνευτική γυναίκα που αποδυναμώνει τη λογική και το στρατιωτικό καθήκον του Μάρκου Αντώνιου, οδηγώντας τον στην καταστροφή.
Η «χρυσή εποχή», ωστόσο, της femme fatale σημειώνεται κατά τον 19ο αιώνα, ως απάντηση της πατριαρχικής κοινωνίας στα πρώτα φεμινιστικά σκιρτήματα. Στη γοτθική λογοτεχνία, η νουβέλα «Καρμίλα» (1872) του Σέρινταν Λε Φανού αντιλαμβάνεται τη θηλυκή γοητεία ως πρόκληση για την πουριτανική τάξη. Με την άνοδο του Ρεαλισμού, η «απειλή» θα εμφανιστεί στην καθημερινότητα: στο μυθιστόρημα «Νανά» (1880) του Εμίλ Ζολά, η ομώνυμη ηρωίδα είναι μια εταίρα των παρισινών δρόμων που η σεξουαλικότητά της καταστρέφει οικονομικά και ηθικά την ανώτερη γαλλική τάξη. Και, ακόμη, το κίνημα του Συμβολισμού έχει να προτάξει τη «Σαλώμη» (1891) του Όσκαρ Ουάιλντ, όπου η βιβλική πριγκίπισσα, ψυχρή και υπολογιστική, συνδέει άρρηκτα την ερωτική επιθυμία με τον αποκεφαλισμό και τον θάνατο.
Αντίσταση στην υποκρισία
Στο πλαίσιο αυτό, «Οι διαβολικές» του Ζυλ Μπαρμπέ ντ’ Ωρεβιγύ (Jules Barbey d’Aurevilly) είναι μία από τις πιο προκλητικές και ατμοσφαιρικές συλλογές διηγημάτων του 19ου αιώνα. Το έργο, δημοσιευμένο το 1874, περιλαμβάνει έξι ιστορίες που κινούνται ανάμεσα στο γοτθικό στοιχείο και τον ρεαλισμό, εξερευνώντας τη σκοτεινή πλευρά του ανθρώπινου ψυχισμού, κυρίως μέσα από γυναικείες μορφές που αψηφούν –με κάθε τρόπο– τις κοινωνικές συμβάσεις. Κάθε διήγημα αποκαλύπτει μια ιστορία πάθους, εγκλήματος ή ηθικής εκτροπής, συχνά μέσα από αφηγήσεις που μοιάζουν με εξομολογήσεις ή κουτσομπολιά της αριστοκρατικής κοινωνίας.
Στο «Ο πιο όμορφος έρωτας του Δον Ζουάν», για παράδειγμα, ο συγγραφέας ανατρέπει τον μύθο του διάσημου γυναικοκατακτητή, με το διήγημα να λειτουργεί ειρωνικά, υπονομεύοντας την ανδρική υπεροχή και αναδεικνύοντας τη δύναμη της γυναικείας παρουσίας. Στο «Η εκδίκηση μιας γυναίκας», πάλι, μια αριστοκράτισσα επιλέγει έναν σοκαριστικό τρόπο να εκδικηθεί τον σύζυγό της, χρησιμοποιώντας το ίδιο της το σώμα ως όπλο. Άλλα διηγήματα, όπως το «Σε ένα δείπνο άθεων» και «Η ευτυχία μέσα στο έγκλημα», εξετάζουν τη διαφθορά και την ψυχολογική ένταση που συνοδεύουν πράξεις βίας και ανηθικότητας, προκαλώντας τον αναγνώστη να αναρωτηθεί για τα όρια της ηθικής και της ενοχής.
Σε κάθε περίπτωση, οι γυναίκες στις «Διαβολικές» δεν εμφανίζονται ως μονοσήμαντα κακές ή υστερόβουλες, αλλά είναι σύνθετες προσωπικότητες που ενσαρκώνουν την αντίσταση απέναντι σε μια κοινωνία γεμάτη υποκρισία. Ο δε χαρακτηρισμός «διαβολικές» αντανακλά περισσότερο τον φόβο της κοινωνίας απέναντι σε αυτές τις γυναίκες, παρά μια αντικειμενική ηθική κρίση.
Από αυτή την άποψη, το έργο του Μπαρμπέ ντ’Ωρεβιγύ μπορεί να διαβαστεί και ως μια πρώιμη, έστω ακούσια, καταγραφή της γυναικείας χειραφέτησης που άρχισε να διαμορφώνεται στη νεότερη Ευρώπη. Και αυτό γιατί οι ηρωίδες του αρνούνται να περιοριστούν στον παθητικό ρόλο που τους επιφυλάσσει η πατριαρχική τάξη. Επιθυμούν, αποφασίζουν, εκδικούνται, διεκδικούν και καθορίζουν οι ίδιες την πορεία της ζωής τους, ακόμη και όταν το τίμημα είναι κοινωνικά ή ηθικά δυσβάσταχτο. Η ίδια η ανησυχία που προκαλούν, αποκαλύπτει πόσο απειλητική φαινόταν τότε κάθε μορφή γυναικείας αυτονόμησης και προσωπικής ελευθερίας.
Το δε ύφος του συγγραφέα είναι ιδιαίτερα εκλεπτυσμένο, με τις ιστορίες του να μοιάζουν με σκοτεινά παραμύθια, όπου η αμαρτία και η τιμωρία συνυπάρχουν, χωρίς όμως να αποδίδεται απαραίτητα δικαιοσύνη. Στην ουσία, «Οι Διαβολικές» ως ενιαίο έργο συνιστούν μια οξυδερκή ανάλυση της επιθυμίας, της εξουσίας και της ηθικής, ενώ ταυτόχρονα αποτελούν μια τολμηρή ματιά στις ερωτικές σχέσεις και την κοινωνική καταπίεση.
Η «μοιραία γυναίκα» –όπως αναδύεται από τις ιστορίες αυτές– γίνεται μια πραγματικά ελεύθερη μοντέρνα γυναίκα που εκτός από την εμφάνιση, επιστρατεύει το μυαλό, την ευφυΐα και τη στρατηγική της για να επιβιώσει και να κυριαρχήσει σε έναν σκληρό, ανδροκρατούμενο κόσμο. Δεν δέχεται σε καμία περίπτωση τον ρόλο του θύματος, αλλά παίρνει δυναμικά τον έλεγχο της μοίρας και της αφήγησης στα χέρια της. Κατά τα άλλα, το έργο του Μπαρμπέ ντ’ Ωρεβιγύ δεν ξεχωρίζει μόνο για το προκλητικό του περιεχόμενο, αλλά κυρίως για τις λογοτεχνικές και υφολογικές του αρετές, οι οποίες το καθιστούν ένα κομψοτέχνημα της γαλλικής πεζογραφίας του 19ου αιώνα. Αντί να περιγράψει άμεσα το κακό ή το έγκλημα, προτιμά να το υποβάλει στον αναγνώστη μέσα από ατμοσφαιρικές λεπτομέρειες και υπαινιγμούς. Όσο για τον υπόγειο αισθησιασμό του βιβλίου, συνδέεται με τον κίνδυνο, το μυστικό και το απαγορευμένο, δημιουργώντας μια ηλεκτρισμένη ατμόσφαιρα όπου το ανείπωτο μοιάζει πολύ πιο γοητευτικό από το προφανές…
