Robert T. Tally Jr,Εισαγωγή στον Φρέντρικ Τζέιμσον, μετάφραση – επίμετρο Πάνος Σταθάτος, εκδόσεις: Οposito, 2026
Πολιτισμική κριτική και μαρξισμός σε δύσκολα χρόνια
Ο Ρόμπερτ Τάλι Τζούνιορ, μαθητής του κορυφαίου πολιτισμικού κριτικού και θεωρητικού της λογοτεχνίας Φρέντρικ Τζέιμσον (1934-2024), ανέλαβε πριν από λίγα χρόνια (2014) τη δύσκολη αποστολή να παρουσιάσει συμπυκνωμένα το τεράστιο έργο του. Η διαλεκτική σκέψη του Αμερικανού στοχαστή κράτησε ζωντανό τον μαρξισμό στα χρόνια της παγκοσμιοποίησης και του μεταμοντερνισμού. Ο μαρξισμός του, ως «αξεπέραστος ορίζοντας» (Σαρτρ), ανανεωνόταν και μετασχηματιζόταν διαρκώς καθώς η σκέψη του στρεφόταν με φρεσκάδα στην ανάλυση σύγχρονων πολιτισμικών και κοινωνικών φαινομένων. Από κλασικά λογοτεχνικά έργα, αστυνομικά μυθιστορήματα και ταινίες τρόμου ή επιστημονικής φαντασίας μέχρι αρχιτεκτονικές μορφές και τηλεοπτικές σειρές.
Ο Τάλι παρακολουθεί τη συναρπαστική διαδρομή της σκέψης του Τζέιμσον βιβλίο προς βιβλίο. Ακολουθώντας ένα σχήμα περιοδολόγησης, διακρίνει φάσεις εξέλιξης που παρουσιάζουν αξιοσημείωτη συνοχή: την πρώτη (1961-1972), στην οποία o Τζέιμσον «μετέφρασε» την παράδοση της ευρωπαϊκής μαρξιστικής κριτικής (Αντόρνο, Μπένγιαμιν, Λούκατς) στην αντίπερα όχθη του Ατλαντικού· τη δεύτερη (1972-1990), με κέντρο το εμβληματικό Πολιτικό ασυνείδητο (1981), όπου πρότεινε μια πρωτότυπη μαρξιστική ερμηνευτική της λογοτεχνίας ενσωματώνοντας την ψυχανάλυση, τη σημειωτική και τη φαινομενολογία· την τρίτη (1990-1998), που ορίζεται από την παρέμβασή του στη συζήτηση για τον μεταμοντερνισμό, τον οποίο επίσης οικειοποιήθηκε κριτικά· την τέταρτη (1998-2007), της κριτικής αμφιθυμίας του προς τον μοντερνισμό· και την τελευταία (2008-2014), όπου επανέρχεται εμβαθύνοντας στην έννοια της διαλεκτικής κριτικής και στην πολιτική χρησιμότητα της ουτοπίας ως φαντασιακή δυνατότητα για εναλλακτικές κοινωνικές μορφές.
Ο μεταφραστής Πάνος Σταθάτος συμπληρώνει την ελληνική έκδοση με ένα κατατοπιστικό επίμετρο για τον «ύστερο Τζέιμσον». Δεδομένου ότι το σπουδαίο έργο του πέρασε, δυστυχώς, σχεδόν απαρατήρητο από την ελληνική αριστερή και ακαδημαϊκή διανόηση, η χρηστικότατη αυτή έκδοση θέτει τις βάσεις για την ανακίνηση του ενδιαφέροντος.
Jean-Luc Nancy, Θρυμματισμένη Αγάπη, επιστ. επιμέλεια – εισαγωγή – μετάφραση Μιχάλης Μπαρτσίδης, μετάφραση επιμέτρου Αννίτα Χατζίκου, εκδόσεις: Σαιξπηρικόν, 2026
Η αγάπη ως προϋπόθεση του νέου κοινωνικού δεσμού
Έχει κάτι να πει σήμερα ο λόγος περί αγάπης; Από το πλατωνικό Συμπόσιο και τον Φαίδρο μέχρι τις τομές του χριστιανισμού και της νεωτερικότητας η θεματική της αγάπης και του έρωτα απασχόλησε εκτενώς τη φιλοσοφία. Στη σύγχρονη εποχή η φθαρμένη από την πολυχρησία έννοια επανέρχεται. Στο μικρό αυτό βιβλίο (πρωτοεκδόθηκε το 1986) ο Γάλλος φιλόσοφος Ζαν-Λικ Νανσί (1940-2021) απαντά στο φιλοσοφικό ερώτημα της αγάπης με γοητευτικό τρόπο, ανοίγοντας διάλογο με ένα πλήθος φιλοσοφικών και λογοτεχνικών πηγών, χωρίς να υποτιμά τα βιώματα. Η αγάπη δεν είναι απλώς ένα συναίσθημα, αλλά σχεσιακή και οντολογική εμπειρία που διαρρηγνύει την αυτάρκεια του υποκειμένου. Ο Νανσί ιχνηλατεί το πολιτικό με απροσδόκητο τρόπο. Μας προσκαλεί να ξανασκεφτούμε τον έρωτα-αγάπη ως αξιακό υλικό μιας νέας πολιτικής ηθικής της συνύπαρξης που, χωρίς να εξαλείφει τις διαφορές, επανεπινοεί τον κοινωνικό δεσμό. Για τον Νανσί, η αγάπη είναι γενναιόδωρη σκέψη και έγνοια για τις άπειρες διαλυμένες ενικότητες. Ίσως έτσι μπορούμε να την ερμηνεύσουμε και ως έναν έμμεσο τρόπο αμφισβήτησης του κυρίαρχου ατομικισμού, της αυτάρκειας των υποκειμένων και των λογής ολοκληρωτισμών.
Η εισαγωγή του Μιχάλη Μπαρτσίδη πλαισιώνει και φέρνει στη σύγχρονη εποχή των χαλαρών δεσμών τη σκέψη του Νανσί διερευνώντας τις προϋποθέσεις για μια πολιτική της αγάπης. Πλοηγεί τον αναγνώστη τοποθετώντας την έννοια στο συνολικό έργο του φιλοσόφου και στην προβληματική του περί (διαλυμένης) κοινότητας. Το επίμετρο που συμπληρώνει την ελληνική έκδοση είναι δώρο-έκπληξη. Περιλαμβάνει τη συζήτηση γύρω από την αγάπη ανάμεσα στον Νανσί και μαθητές/μαθήτριες δημοτικού, στο Μοντρέιγ το 2008, στο πλαίσιο της σειράς «Μικρών Διαλόγων» με στόχο την εξοικείωση των παιδιών με τη φιλοσοφική σκέψη. Οι ερωτήσεις ευθύβολες και οι απαντήσεις εξόχως παιδαγωγικές και εκλαϊκευτικές, αλλά χωρίς εκπτώσεις.
Παναγιώτης Αλεξόπουλος, Γιώργος Κοκκινάκης, Μελίνα Μερκούρη, Γιάννης Παπαθεοδώρου, Ματίνα Παρασκευά, Ανολοκλήρωτη θητεία – Η διδασκαλία του Δημ. Χατζή στο Πανεπιστήμιο Πατρών (1975-1976),Εκδόσεις Πανεπιστημίου Πατρών, 2026
Μια ψηφίδα πολιτισμικής ιστορίας
Ένα θαυμάσιο βιβλιαράκι με γεύση αρχείου. Το συνεργατικό τομίδιο με θέμα τη σύντομη και ανολοκλήρωτη θητεία του Δημήτρη Χατζή (1913-1981) ως «ειδικού επιστήμονα» στην Πολυτεχνική Σχολή του Πανεπιστημίου Πατρών (1975-76) συγκεντρώνει τεκμήρια, μαρτυρίες και μελέτες γύρω από την περιπέτεια του συγγραφέα. Ο αριστερός Χατζής, καταδικασμένος από στρατοδικείο σε θάνατο στα χρόνια του Εμφυλίου, έζησε για χρόνια ως πολιτικός πρόσφυγας. Σπούδασε βυζαντινή και μεταβυζαντινή ιστορία και λογοτεχνία, έγινε διδάκτορας στο Πανεπιστήμιο Χούμπολτ και επαναπατρίστηκε στην Ελλάδα το 1975. Τον ίδιο χρόνο τού ανατέθηκε η διδασκαλία δύο μαθημάτων ιστορίας της λογοτεχνίας. Η απήχηση στους φοιτητές ήταν εντυπωσιακή, όπως θερμή ήταν και η υποδοχή της πόλης. Όμως έντονες υπήρξαν και οι αντιδράσεις συντηρητικών κύκλων που εκφράστηκαν στον τοπικό και αθηναϊκό Τύπο, με αποτέλεσμα την ακύρωση της πρόσληψης από το Υπουργείο Παιδείας. Οι συγγραφείς του τόμου, φιλόλογοι, ψυχίατροι και ο αποβιώσας τότε κοσμήτορας, ανασυστήνουν ένα συναρπαστικό επεισόδιο των αντιφατικών μεταβάσεων της Μεταπολίτευσης.
Το εναρκτήριο μάθημα του Χατζή δημοσιεύεται ολόκληρο και αναλύεται διεξοδικά από τον Γιάννη Παπαθεοδώρου, που το συνδέει με τις ευρύτερες διανοητικές αναζητήσεις του στην πρώιμη Μεταπολίτευση. Κεντρικό του επιχείρημα είναι ότι ο συγγραφέας επιχειρεί να νοηματοδοτήσει την ταυτότητα του Νέου Ελληνισμού με άξονα την ιστορία της λογοτεχνίας. Η καινοτόμα πρωτοβουλία διδασκαλίας της λογοτεχνίας στο Πολυτεχνείο επαναφέρει τη συζήτηση για τη χρησιμότητα που θα είχε σήμερα μια τέτοια επιλογή όχι μόνο για την επιβίωση των ανθρωπιστικών σπουδών αλλά και για την αναζωογόνηση των προγραμμάτων σπουδών των θετικών επιστημών.
Το βιβλίο είναι ένα εμπνευσμένο δείγμα των δυνατοτήτων να κάνουμε πολιτισμική ιστορία και ιστορία των θεσμών μέσα από τον συνδυασμό αρχειακών τεκμηρίων και φαινομενικά άψυχων διοικητικών εγγράφων. Μια αξιέπαινη πρωτοβουλία με τη σφραγίδα του Εργαστηρίου Αρχειακών Τεκμηρίων και Τύπου του Πανεπιστημίου Πατρών.
Μήτσος Μπιλάλης, Επιδημία παρελθόντος – Δημόσια ιστορία στην εποχή των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης,εκδόσεις: Νήσος, 2026
Ψηφιακές περιπέτειες του ιστορείν
Η μελέτη του Μήτσου Μπιλάλη, που διδάσκει θεωρία και τεχνολογία της ιστορικής πληροφορίας στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, για τη δημόσια ιστορία στην εποχή των μέσων κοινωνικής δικτύωσης είναι ερεθιστικά επίκαιρη. Στο πάντα ολισθηρό πεδίο της ερμηνείας του παρόντος και του διεκδικούμενου παρελθόντος ο συγγραφέας διερευνά όψεις της σύγχρονης ιστορικής κουλτούρας εκεί που οι ψηφιακές τεχνολογίες και τα κοινωνικά δίκτυα αναδιαμορφώνουν και επανανοηματοδοτούν τους όρους πρόσληψης της Ιστορίας. Στην ανάλυσή του η έννοια της επιδημίας αποσπάται από το απειλητικό, ιατρικό και υπολογιστικό (ιός) της περιεχόμενο και, εντασσόμενη στο πεδίο της κριτικής επιδημιολογίας αξιοποιείται ως εργαλείο-κλειδί για την κατανόηση των διασπορικών και αλγοριθμικών κοινωνικών δικτυώσεων της νέας ψηφιακότητας. Πώς οι χρήστες του διαδικτύου διεκδικούν, καταναλώνουν και οικειοποιούνται το παρελθόν και την Ιστορία; Πώς διακινούνται ιστορικές πληροφορίες και εικόνες του παρελθόντος και «τρεντάρουν» ως viral αναρτήσεις στη δημόσια ψηφιακή σφαίρα; Και πώς μεταμορφώνονται, ακόμα και με ελάχιστα ιστορικά ίχνη ή υπολείμματα, το οικοσύστημα άρθρωσης λόγων για το παρελθόν και η ίδια η ψηφιακή αίσθηση του χώρου και του χρόνου;
Η μέθοδος και τα παραδείγματα που χρησιμοποιεί ο μελετητής (Αμφίπολη, Συμφωνία των Πρεσπών, επίδικα της αρχαίας και νεότερης ιστορίας, βιντεοκλίπ του τραγουδιού «Η Katyusha του ΚΚΕ» και ο influencer Κύπριος ευρωβουλευτής Φειδίας) θέτουν τις βάσεις για το πεδίο μελέτης της ψηφιακής δημόσιας ιστορίας και μας προκαλούν να σκεφτούμε αναστοχαστικά και χωρίς καταγγελτισμό τις νέες περιπέτειες του ιστορείν, τη «γλίτσα της ιστορίας» και την ψηφιακή «αναταραχή αρχείου» στην αρένα της νέας ηλεκτρονικής αφηγηματικότητας.
