Δημήτρης Δ. Αρβανιτάκης, Ιόνιος Ρεπουμπλικανισμός. Τα κείμενα του 1797-1798 και το νέο πολιτικό λεξιλόγιο των Ελλήνων, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2026
Η λέξη, ας το γνωρίζουμε, είναι ζωντανό ον.
[…]
Η λέξη, ο όρος, η μορφή – κανείς δεν ξέρει από πού έρχεται,
πρόσωπο του αόρατου, όψη του αγνώστου·
ποιος τη δημιούργησε; ποιος τη σφυρηλάτησε; ξεπήδησε από τη σκιά […]
V. Hugo, Contemplations, «Suite», 1856 (μτφρ. δική μας)
Πώς γεννιούνται οι λέξεις;
Κατευθείαν στα βαθιά πέσαμε – αν μη τι άλλο, δεν είναι και το ευκολότερο ερώτημα. Για τον Βικτόρ Ουγκό πάντως ξεπηδούν από τη σκιά. «Εύλογα» θα σχολίαζε κανείς, αφού οι Ενατενίσεις είναι μια συλλογή βαθιά σημαδεμένη από την απώλεια της κόρης του, της δεκαεννιάχρονης Λεοπολντίν, το 1843. Το προσωπικό βίωμα, ο αναστοχασμός, η απώλεια και ο χρόνος, όλα στοιχεία συστατικά της ανθρώπινης συνθήκης, συνυφαίνονται στην ποιητική αυτή σύνθεση του Ουγκό σε μια οντολογική αναζήτηση των ορίων της γλώσσας. Συμβαίνει συχνά όμως, όχι πάντα, η ιστορία να εκκινεί από τις ίδιες λέξεις με την ποίηση – ο χρόνος και οι λέξεις πρώτα από όλα. Ενίοτε δε να αναλαμβάνει και τους ίδιους υψηλούς στόχους. Η παραδοχή άλλωστε ότι «η λέξη είναι ζωντανό ον» είναι, στην αφαίρεσή της, και βαθιά ιστορική.
Με άλλα λόγια, για να φτάσουμε σιγά σιγά στο προκείμενο, οι λέξεις (ιστορικά, κοινωνικά, ανθρωπολογικά, πολιτισμικά) αποκτούν νέες σημασίες, συνδέονται με διαφορετικές εμπειρίες και προσδοκίες. Κάποτε μάλιστα μια λέξη προηγείται του κόσμου που επιδιώκει να περιγράψει – ή, ακριβέστερα, καθιστά νοητό έναν κόσμο που δεν έχει υπάρξει ακόμα. Ο έλεγχος αυτής της διαδικασίας δεν επιμερίζεται, ασφαλώς, στην παρακολούθηση μιας ευθύγραμμης διαδοχής σημαινόντων. Οι νέες χρήσεις, το γνωρίζουμε καλά, συναντούν παλαιότερες αντιλήψεις, συνομιλούν μαζί τους και συχνά συνυπάρχουν σε ένταση με αυτές. «Όρια και σημασίες […] μεταβάλλονται με τη διαδικασία των συγκρητισμών» σημείωνε ο Σπύρος Ασδραχάς.
Αυτή ακριβώς τη συνάντηση ανάμεσα στις λέξεις και στην ιστορία εξετάζει ο Δημήτρης Αρβανιτάκης στο βιβλίο του Ιόνιος Ρεπουμπλικανισμός – Τα κείμενα του 1797-1798 και το νέο πολιτικό λεξιλόγιο των Ελλήνων,που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης. Συνέχεια της μελέτης Η αγωγή του πολίτη. Η γαλλική παρουσία στο Ιόνιο (1797-1799) και το έθνος των Ελλήνων, που κυκλοφόρησε το 2020,το νέο βιβλίο επιστρέφει στη «γαλλική στιγμή» του 1797, όταν η κατάλυση της βενετικής κυριαρχίας και η άφιξη των Γάλλων του Διευθυντηρίου σηματοδότησαν μια τομή στην ιστορία του Ιονίου. Η αφετηριακή παραδοχή του Αρβανιτάκη είναι εύλογη: η (απόπειρα) εισαγωγής νέων πολιτικών θεσμών, η γλώσσα (όχι όμως απαραίτητα και η αντίστοιχη πολιτική πρακτική) της δημοκρατίας, η επίκληση, με δυο λόγια, της ανατροπής των παραδοσιακών σχέσεων εξουσίας αμφισβητούσε τις καθιερωμένες κοινωνικές και πολιτικές ισορροπίες στα Επτάνησα.
Για τον συγγραφέα, ωστόσο, η, καθόλου συμβατική, σημασία του 1797 υπερβαίνει τα όρια της ιόνιας ταυτότητας και της «εγκιβωτισμένης» τοπικής πατρίδας κατά νήσο. Το ανάπτυγμα της ανάλυσής του εκβάλλει συνειδητά προς ένα ευρύτερο, τρίτο, επίπεδο, στο οποίο το 1797 αναγνωρίζεται ως «οριακό σημείο ποιοτικής διαφοροποίησης» του ιστορικού χρόνου, αποκτώντας, στην ερμηνευτική του πρόταση, καθοριστική σημασία για τη διαμόρφωση μιας νεωτερικής πολιτικής συνείδησης στο σύνολο των ελληνικών κόσμων – ο πληθυντικός εδώ έχει τη σημασία του.
Η επιλογή αυτή δεν είναι ουδέτερη· θέτει, αντιθέτως, ένα ευρύτερο πρόβλημα ιστορικής ερμηνείας: πώς μια πολιτική ανατροπή, εντοπισμένη στον χώρο και στον χρόνο, μπορεί να αποκτήσει σημασία για ιστορικές διαδικασίες που υπερβαίνουν τη συγκυρία και τα γεωγραφικά της όρια; Για να απαντήσει, ο Αρβανιτάκης αξιοποιεί τη διάκριση που προτείνει ο Τζόναθαν Ίσραελ ανάμεσα στη διανοητική και στην πολιτική επανάσταση, επιμένοντας στη μακρά διάρκεια των διανοητικών μεταβολών που προηγούνται του πολιτικού γεγονότος. Το 1797 δεν εμφανίζεται έτσι ως αιφνίδια γέννηση μιας νέας πολιτικής συνείδησης, αλλά ως μια στιγμή κατά την οποία προϋπάρχουσες διαδικασίες αποκτούν διαφορετική δυναμική. Σε αυτό το σημείο βρίσκεται και μια από τις πιο ενδιαφέρουσες παραδοχές του εγχειρήματος: η αναγνώριση μιας αποφασιστικής τομής δεν συνεπάγεται την υπαγωγή των επιμέρους ιστορικών εμπειριών σε έναν κοινό χρόνο.
Οι προκλήσεις του νέου πολιτικού λεξιλογίου
Σε αυτό το πλαίσιο, τα κείμενα του 1797-1798, αρκετά από τα οποία παρέμεναν ελάχιστα γνωστά, αποκτούν ιδιαίτερη σημασία. Η «ρεπούμπλικα» –ο χαρακτηριστικός ιταλισμός που διατηρεί ο Αρβανιτάκης– αποτελεί παράδειγμα των προκλήσεων που συνόδευαν τη μεταφορά του νέου πολιτικού λεξιλογίου στην ελληνική γλώσσα. Ο συγγραφέας αναζητά τους τρόπους με τους οποίους οι νέες έννοιες επιχειρήθηκε να ενταχθούν στον πολιτικό και κοινωνικό κόσμο της Επτανήσου, έναν κόσμο διαμορφωμένο από τη μακρά εμπειρία της βενετικής κυριαρχίας, τις κοινωνικές ιεραρχίες και τις ιδιαίτερες πολιτισμικές του παραδόσεις. Ποιο περιεχόμενο (εμείς θα λέγαμε, ποια περιεχόμενα) αποκτούσαν πλέον η δημοκρατία, η ελευθερία, η ισότητα, η πατρίδα; Επρόκειτο στην πραγματικότητα για ένα εγχείρημα πολιτικής αγωγής: μέσα από το νέο λεξιλόγιο επιχειρούνταν η διαμόρφωση ενός πολιτικού και ηθικού κώδικα, μιας διαφορετικής αντίληψης για τη νομιμοποίηση της εξουσίας, τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις, την ίδια, τελικά, την οργάνωση της κοινωνίας.
Η ανατροπή του παλαιού καθεστώτος δεν συνεπαγόταν, βέβαια, την εξαφάνιση των αντιλήψεων που το είχαν στηρίξει, όπως και το τέλος της γαλλικής παρουσίας δεν σήμαινε την εξάλειψη των νέων πολιτικών ιδεών. Οι διαφορετικές αυτές πολιτικές γλώσσες εξακολουθούσαν να συνυπάρχουν και να ανταγωνίζονται στο εσωτερικό της επτανησιακής κοινωνίας, κάθε άλλο όμως παρά με τους ίδιους όρους κοινωνικής αποδοχής και πολιτικής ισχύος. Οι κατοπινές πολιτειακές εξελίξεις, άλλωστε, επρόκειτο να αναδείξουν την απόσταση ανάμεσα στις επαναστατικές επαγγελίες και στους πραγματικούς συσχετισμούς εξουσίας. Ο ίδιος ο Αρβανιτάκης αναγνωρίζει ότι μια πληρέστερη προσέγγιση θα απαιτούσε και τη μελέτη των κειμένων που αντιτάχθηκαν στον ρεπουμπλικανισμό. Η παρατήρηση αυτή υπενθυμίζει ότι η ιστορία ενός πολιτικού λεξιλογίου δεν εξαντλείται στη διάδοσή του – οι αντιστάσεις που συνάντησε αποτελούν εξίσου μέρος της.
Όπως άλλωστε και οι μετασχηματισμοί του. Σε αυτό ακριβώς το σημείο, η διεύρυνση της οπτικής συμβάλλει αποφασιστικά στην αποκρυστάλλωση του ιστοριογραφικού επιχειρήματος. Σαν μέσα από έναν ευρυγώνιο φακό, η ανάλυση του Αρβανιτάκη θα στραφεί στον πολιτικό λόγο που διαμορφώνεται στους «παράλληλους», υπό οθωμανική κυριαρχία, ελληνικούς κόσμους. Το ζητούμενο δεν είναι απλώς η απήχηση ενός πολιτικού λεξιλογίου αλλά η αναγνώριση διαφορετικών, όχι κατ’ ανάγκην σύγχρονων, εκδοχών ανανέωσης της πολιτικής σκέψης, οι οποίες συγκροτούν, κατά τον ίδιο, ένα πεδίο «συνεκτικό, αν και όχι ομοειδές», «σημειακό μάλλον παρά συνεχές».
Το ερώτημα της γεωγραφίας του έθνους
Στην ίδια προβληματική εντάσσεται και ένα από τα κεντρικά ερωτήματα του βιβλίου, εκείνο της γεωγραφίας του έθνους. Πώς οι επιμέρους τοπικές πατρίδες μπορούσαν να αποτελέσουν μέρος μιας ευρύτερης εθνικής κοινότητας και με ποιους όρους η ιστορική τους εμπειρία μπορούσε να ενταχθεί σε μια νέα αφήγηση του συλλογικού παρελθόντος; Το ερώτημα αν το Ιόνιο θα μπορούσε να αποτελέσει το «Πιεμόντε του ελληνικού κόσμου», που θέτει ο ίδιος ο Αρβανιτάκης, συνδέει την προβληματική της πολιτικής γλώσσας με εκείνη της ιστορικής συγκρότησης του έθνους. Η απάντηση, σε αντίθεση με το ερώτημα, είναι κάθε άλλο παρά σχηματική και, ανοιχτή στην ενδεχομενικότητα, λαμβάνει υπόψη τον ιστορικό ορίζοντα των ίδιων των ανθρώπων του 1797: σημειώνει ο συγγραφέας (και ο/η επαρκής αναγνώστης/στρια θα αναγνωρίσει εδώ ένα από τα λαϊτμοτίφ της σκέψης του), «η γέννηση των ιδεών ήταν, όπως είναι πάντα, ένα ταξίδι προς το μέλλον που δεν υπήρχε ακόμα, υπήρχε μόνο το παρελθόν και το παρόν με τις δεσμεύσεις και με τις δυνατότητές τους» (σ. 46).
Η γαλλική παρουσία στο Ιόνιο υπήρξε σύντομη, η δε τύχη του ρεπουμπλικανικού εγχειρήματος σημαδεύτηκε τόσο από τις προσδοκίες που γέννησε όσο και από τη διάψευσή τους. Οι πολιτικές έννοιες που επιστρατεύθηκαν το 1797 δεν ακολούθησαν αναγκαστικά την τύχη των θεσμών που τις επικαλέστηκαν ούτε η σημασία τους μπορεί να αποτιμηθεί αποκλειστικά με κριτήριο την κοινωνική αποδοχή του πολιτικού προγράμματος που υπηρετούσαν. Σε αυτή ακριβώς τη διάκριση βρίσκεται ένα από τα ουσιαστικότερα ενδιαφέροντα της μελέτης του Αρβανιτάκη: στην ανάδειξη μιας ιστορικής εμπειρίας που δεν εξαντλείται σε όσα πραγματοποιήθηκαν ούτε δικαιώνεται από την εθνική κατάληξη που εκ των υστέρων της αποδίδουμε.
