Γιώργος Σιακαντάρης «Τι δημοκρατίες θα υπάρχουν το 2050; Μεταδημοκρατία, μεταπολιτική, μετακόμματα», εκδόσεις Αλεξάνδρεια, 2024
Τι συνέπειες για τις σύγχρονες (μετά)δημοκρατίες είχε η ευχή πολλών (ακρο)κεντρώων για την κατάργηση της διάκρισης Αριστερά-Δεξιά και την κυριαρχία ενός τεχνοκρατικού ορθολογικού κέντρου; Πόσο επιζήμια για τη δημοκρατία είναι η ολοένα αυξανόμενη δύναμη υπερεθνικών «ανεξάρτητων» οργανισμών και η αυτονόμηση της οικονομίας από την πολιτική, τι μπορεί να ανακόψει την πορεία του πλήρους μαρασμού της δεύτερης; Πόσο κρίσιμος ο ρόλος της «συναίνεσης της Ουάσιγκτον» και της υιοθέτησης από την πλειονότητα των πολιτικών κομμάτων της νεοφιλελεύθερης εμπνεύσεως ΤΙΝΑ (There Is No Alternative) στη διόγκωση των κοινωνικών ανισοτήτων στο σύγχρονο «καπιταλισμό καζίνο»; Πόσο εφικτή είναι μια απάντηση απέναντι στις διογκωμένες παθογένειες μέσω της συνάρθρωσης δημοκρατικών και ρεπουμπλικανικών στοιχείων, και με την Αριστερά και τη σοσιαλδημοκρατία -απαγκιστρωμένες από αυταπάτες του παρελθόντος- να επιστρέψουν κοντά στις ανησυχίες των πληττόμενων από τη σημερινή νεοφιλελεύθερη συνθήκη λαϊκών και μεσαίων στρωμάτων;
Το βιβλίο του Γιώργου Σιακαντάρη δημιουργεί όλα αυτά τα ερωτήματα και φιλοδοξεί να απαντήσει με μια ορισμένη πρωτοτυπία και ενδιαφέρουσα οπτική. Καταρχάς, αναλύει ιστορικά πώς από τη δεκαετία του 1990 οι διαφορές ανάμεσα σε αριστερά και δεξιά κόμματα έγιναν δυσδιάκριτες, καταλήγοντας σε μια «άσκηση πολυδάπανων εκστρατειών «πώλησης ίδιων προϊόντων με διαφορετική συσκευασία και όνομα». Η συναίνεση της σοσιαλδημοκρατίας στη νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση οδήγησε στη λεγόμενη μεταδημοκρατία, όπου «όλοι είναι το ίδιο». Από τα τέλη του 20ού αιώνα η οικονομία κυριαρχεί επί της πολιτικής. Από ένα σημείο και πέρα, «η πολιτική πλέον δεν μπορούσε ούτε νομικά να επέμβει στην οικονομία», λέει ο συγγραφέας.
Σε αυτή τη συνθήκη σημαντικό ρόλο παίζει η «τεχνοκρατικοποίηση της πολιτικής», η φαντασίωση πως για όλα τα προβλήματα υπάρχει μια αντικειμενική τεχνοκρατική και ταξικά ουδέτερη λύση, που την ξέρουν οι ειδικοί τους οποίους ο λαός πρέπει να εμπιστευτεί. Μια θέση βαθιά αντιδημοκρατική στην ουσία της. Αυτό συνδέεται με το γεγονός πως πλέον ο νεοφιλελευθερισμός έχει ένα νέο δόγμα, από το «λιγότερο κράτος» απαιτεί «λιγότερη πολιτική» και περισσότερη διαχείριση, λιγότερες ιδέες και περισσότερα επικοινωνιακά σόου. Ένα παιχνίδι υψηλά αμειβόμενων επικοινωνιολόγων και ισχυρών επιρρηματικών συμφερόντων. Γεγονός που μας οδηγεί στην έννοια του «μετακόμματος».
Μετακόμμα είναι «το κόμμα της ρευστής, της στιγμιαίας κοινωνίας, της μεταδημοκρατίας». Ο συγγραφέας ξεκινάει πάλι ιστορικά την ανάλυσή του με το πώς τα σημερινά μετακόμματα κατέληξαν από μαζικά ιδεολογικά κόμματα, με στενές σχέσεις με την κοινωνία, αρχικά σε πολυσυλλεκτικά και, ύστερα, σε κόμματα καρτέλ, με επαγγελματίες πολίτικούς και διοικητικά στελέχη. Για να καταλήξουν σε κόμματα σουπερμάρκετ και «μετακόμματα» της αδιαμεσολάβητης σχέσης μεταξύ ηγέτη και «φίλων» (όχι μελών). Στο μετακόμμα, στο όνομα της δημοκρατίας καταργείται η εσωκομματική δημοκρατία, αφού ψηφίζει για πρόεδρο όποιος θέλει, οι ιδέες απουσιάζουν και πρόγραμμα είναι το βιογραφικό του ηγέτη-Βοναπάρτη. Ο συγγραφέας μάς λέει πως το φαινόμενο αυτό δεν είναι ελληνικό και πως είναι αποτέλεσμα της μειωμένης απήχησης των κομμάτων και συμμετοχής των πολιτών στα κοινά. Αντ’ αυτού μας προτείνει ενίσχυση της εσωκομματικής δημοκρατίας και πολυσυλλεκτικότητα.
Οι αυξανόμενες κοινωνικές ανισότητες πλούτου και ευκαιριών δημιουργούν σε όλο και μεγαλύτερη μερίδα του πληθυσμού συναισθήματα θυμού και ανασφάλειας, με τους «χαμένους» της παγκοσμιοποίησης να μην εμπιστεύονται πλέον τους πολιτικούς θεσμούς και να ψάχνουν τρόπο αντίδρασης. Η νατιβιστική ρατσιστική (ακρο)δεξιά φωνάζει παρών ώστε να οικειοποιηθεί αυτές τις ματαιωμένες προσδοκίες και επιθυμίες των ανθρώπων και να τις στρέψει σε αντιδραστικές κατευθύνσεις. Η απάντηση σε αυτή τη συνθήκη, μας λέει ο Σιακαντάρης, δεν πρέπει να είναι ηθικολογική ή μεταφυσική, αλλά αμιγώς πολιτική.
Ένα από τα αντίδοτα που προτείνει είναι η συνάρθρωση τριών εννοιών: ρεπουμπλικανισμός, φιλελευθερισμός και δημοκρατία. Δίνει ιδιαίτερη έμφαση στον ρεπουμπλικανισμό, του οποίου βασικά στοιχεία είναι η απουσία κοινωνικής εξάρτησης, η συμμετοχή των πολιτών στις κοινές υποθέσεις και η προαγωγή μιας πλουραλιστικής αντίληψης περί συλλογικού αγαθού. Επιπλέον, μας υπενθυμίζει πως «εκτός της μοναξιάς υπάρχει και ο καπιταλισμός», προτείνοντας προοδευτική φορολογία στο μεγάλο κεφάλαιο και αναδιανομή του πλούτου. Στόχος, η σύναψη ενός νέου κοινωνικού συμβολαίου, με συμβολαιογράφους μια νέα Αριστερά και μια σοσιαλδημοκρατία μετά τη σοσιαλδημοκρατία, τις οποίες καλεί να απεμπλακούν από αυταπάτες του παρελθόντος και να μπουν σε ευρύτερες συζητήσεις. Τέλος, έννοιες όπως ισότητα, ελευθερία και κοινωνική δικαιοσύνη θα πρέπει να παίξουν καθοριστικό ρόλο και πάλι, αντικαθιστώντας έννοιες όπως αξιοκρατία κ.λπ.
Αντί επιλόγου κρίνω σκόπιμο να σταθώ σε ένα σημείο του βιβλίου που χρήζει ιδιαίτερα κριτικής ματιάς. Αυτό είναι ο τρόπος με τον οποίο ο συγγραφέας μεταχειρίζεται τον όρο λαϊκισμός. Η πλειονότητα των αναφορών στον λαϊκισμό στο βιβλίο είναι αρνητικά φορτισμένη, ταυτίζοντάς τον συνήθως με την ακροδεξιά ή με κάποια διεφθαρμένη εκδοχή του. Συνήθως στην ίδια πρόταση θα υπάρχουν δίπλα στον λαϊκισμό λέξεις όπως νατιβισμός, εθνικισμός ή πελατειακές σχέσεις και δημαγωγία. Υποστηρίζει πως όταν αυξάνονται οι παθογένειες και το έλλειμα εμπιστοσύνης προς την (αντιπροσωπευτική) δημοκρατία, φουντώνει ο λαϊκισμός. Σωστό, ωστόσο δεν αποτελεί ο ίδιος παθογένεια, αλλά σύμπτωμα μιας αυξανόμενης δυσπιστίας και απογοήτευσης προς το πολιτικό σύστημα που ο κόσμος αισθάνεται πως δεν τον ακούει.
Ο λαϊκισμός αναδύεται όταν η λαϊκή κυριαρχία υποχωρεί και πληθώρα ανικανοποίητων αιτημάτων συναρθρώνονται για να διεκδικήσουν την εκπλήρωσή τους, χαράσσοντας ένα σύνορο μεταξύ αυτών («λαός», «μη προνομιούχοι») και της εξουσίας («ελίτ», «προνομιούχοι»). Τώρα η συνάρθρωση αυτών μπορεί να γίνει είτε σε προοδευτική κατεύθυνση είτε σε πιο εθνικιστική κατεύθυνση. Εκεί έγκειται και η διαφορά, που αναφέρει και ο ίδιος ο συγγραφέας, μεταξύ αριστερού συμπεριληπτικού λαϊκισμού (inclusionary) και δεξιού αποκλειστικού λαϊκισμού (exclusionary). Ενώ αναγνωρίζει κάποια από τα προτερήματα του αριστερού συμπεριληπτικού λαϊκισμού, αποδίδει συγχρόνως στον λαϊκισμό κάποια a priori αντιδημοκρατικά στοιχεία, χωρίς επαρκή αιτιολόγηση. Τέλος, δεν ισχύει πως είναι ασύμβατος με το δημοκρατικό και ρεπουμπλικανικό ιδεώδες, καθώς ο λαϊκισμός δεν αποτελεί ένα ομοιογενές πρόγραμμά θέσεων και οργάνωσης της κοινωνίας, αλλά, όπως προαναφέρθηκε, τρόπος έκφρασης των λαϊκών αιτημάτων, κάτι απολύτως συμβατό με την προσπάθεια οικοδόμησης μιας Ρεπουμπλικανικής Δημοκρατικής Πολιτείας.
