Οι κλιματικές ευαισθησίες και οι μεταλλάξεις της ενεργειακής πολιτικής της κυβέρνησης συνάντησαν τη φιλοπυρηνική πολιτική του γάλλου προέδρου Μακρόν, σε επίσκεψη στην Αθήνα την περασμένη εβδομάδα. Και οι δυο ηγέτες, Μητσοτάκης -Μακρόν, σε αναζήτηση γεωπολιτικού ρόλου, εμπορευματοποιούν ό,τι προσφέρεται για την εξαγορά πολιτικού κύρους και νομιμοποίησης. Αντικείμενο της συναλλαγής οι πολεμικοί εξοπλισμοί και η ενέργεια, όπως φρεγάτες, αεροπλάνα, μικροί πυρηνικοί σταθμοί. Δομικά υλικά για τη διαμόρφωση εν δυνάμει κρίσεων με ολέθριες καταστροφές.
Τις πολεμικές κρίσεις χειρίζονται ανεκπαίδευτοι σκηνοθέτες (Τραμπ – Νετανιάχου), τις ενεργειακές, μάγοι, των οποίων η επιστημονική γνώση υποκαθίσταται από την προσπάθεια δημιουργίας εντυπωσιασμού, που οι έννοιες της ενεργειακής επάρκειας, ασφάλειας, περιβαλλοντικών κίνδυνων και γεωπολιτικής εξάρτησης βρίσκονται σε σύγχυση.
Η κάθε κρίση εγκυμονεί τη σπορά για την επόμενη. Η αποφυγή της υπέρβασης εκείνων των ορίων, που την περιορίζουν και τη συγκρατούν, συνιστά επίπονη άσκηση διαχείρισης κάθε προβλέψιμης πιθανότητας συνένωσης ανθρώπινων και τεχνικών παραγόντων. Σε αυτή την συνθήκη, προσπαθεί να ισορροπήσει το ισοζυγιο «προστασίας και ασφάλειας», εξαντλώντας τις αντοχές-αντιστάσεις των ορίων.
Κρίσεις στιγμιαίες, παρατεταμένες, προκύπτουσες, διασποράς, αλλά και αμφίπλευρες (double use) παράγουν «ατυχήματα», «δυστυχήματα», και ασύμμετρα «ωφελήματα» κάθε μορφής.
Σε αυτό το πλαίσιο βρίσκουν θέση οι εξοπλισμένες με «εκρηκτικό μηχανισμό διαρκείας», κρίσεις: η πολεμική, η κλιματική, η ενεργειακή, η περιβαλλοντική κλπ. Κρίσεις μεταθετικές, ετεροχρονισμένες. Κρίσεις και για όσους θα έρθουν…
Τα πυρηνικά «ατυχήματα» όπως αυτό στο Τσερνόμπιλ, πριν 40 χρόνια και όσα κυοφορούνται ταξινομούνται σε αυτή την κατηγορία.
Πριν 40 χρόνια, στον αντιδραστήρα νούμερο 4
Κατά τη διάρκεια μιας δοκιμής ασφαλείας στον αντιδραστήρα νούμερο 4 του πυρηνικού σταθμού στο Τσερνόμπιλ RBMK, μια σειρά ανθρώπινων και τεχνικών παραγόντων, οδήγησε σε ανεξέλεγκτη αύξηση της ισχύος. Το αποτέλεσμα ήταν μια έκρηξη που ακολουθήθηκε από πυρκαγιά στον πυρήνα και την απελευθέρωση στην ατμόσφαιρα ενός τοξικού νέφους από ραδιενεργό υλικό.
Ανατινάχθηκε το χαλύβδινο κάλυμμα του αντιδραστήρα, απελευθερώνοντας περισσότερες από 100 διαφορετικές ραδιενεργές ουσίες, συμπεριλαμβανομένου του ιωδίου-131, το οποίο επικεντρώνεται στον θυρεοειδή, το καίσιο-37 και το στρόντιο-90, τα οποία επικάθονται στους μύες και τα οστά. Το ιώδιο χάνει τη ραδιενέργεια του σε σχετικά σύντομο χρονικό διάστημα, εβδομάδες, τα άλλα δύο μειώνονται κατά το ήμισυ κάθε 30 χρόνια, και επομένως χρειάζεται πολύ περισσότερος χρόνος, μερικούς αιώνες, για να χάσουν την επικινδυνότητά τους. Ο αντιδραστήρας τη στιγμή της έκρηξης περιείχε 1.900 kg ουρανίου-235 και 760 kg πλουτωνίου-239. Η ραδιενέργεια του ουρανίου μειώνεται κατά 50% μετά από εκατοντάδες εκατομμύρια χρόνια, ενώ του πλουτωνίου μετά από περίπου 25.000 χρόνια.
Για να αποφευχθεί η διασπορά των συντριμμιών που περιείχαν ουράνιο και πλουτώνιο, εκφορτώθηκαν από ψηλά, με ελικόπτερα, τόνοι άμμου, βορίου, μόλυβδου και αργίλου, για να απορροφήσουν νετρόνια και να σβήσουν την φωτιά. Αργότερα για τον περιορισμό του ραδιενεργού υλικού κατασκευάστηκε μια κάψουλα από σκυρόδεμα και χάλυβα.
Μια πυρηνική καταστροφή με τις επιπτώσεις να επεκτείνονται σε βάθος χρόνου (από εκατοντάδες έως εκατομμύρια χρόνια) δεν είναι ποτέ μια τοπική καταστροφή: επενεργεί όχι μόνο σε όσους ζουν σήμερα, αλλά και σε όσους θα ζήσουν στο μέλλον.
Μελέτη που δημοσιεύτηκε στο έγκυρο επιστημονικό περιοδικό Bulletin of the Atomic Scientists αναφέρει ότι μπορούμε να περιμένουμε ένα πυρηνικό ατύχημα κάθε 3.704 χρόνια λειτουργίας ενός αντιδραστήρα. Λαμβάνοντας υπόψη όλους τους αντιδραστήρες στον πλανήτη, αυτό αναλογεί σε ένα ατύχημα κάθε 25 χρόνια!
Οι αρθρωτοί πυρηνικοί αντιδραστήρες
Πρέπει να εθελοτυφλεί και να μισεί τους συνανθρώπους όποιος, πάρα τα όσα εξακολουθεί να μας διδάσκει η καταστροφή του Τσερνόμπιλ, αποφασίσει να ξεκινήσει σε μια χώρα την εγκατάσταση μικρών αρθρωτών πυρηνικών σταθμών SMR, όπως σκοπεύει να κάνει η κυβέρνηση. Παραβλέποντας ότι δεν είναι οικονομικά πρόσφορο ενώ ταυτόχρονα δημιουργεί μια νέα εξάρτηση για την προμήθεια φυσικού και εμπλουτισμένου ουρανίου, ενόσω υπάρχουν αξιόπιστες και φθηνότερες εναλλακτικές λύσεις, όπως οι ΑΠΕ με αποθήκευση και γεωθερμική ενέργεια νέας γενιάς που θα καθιστούσαν τη χώρα εντελώς ανεξάρτητη.
Σε μια σημαντική μελέτη που δημοσιεύτηκε στα Πρακτικά της Εθνικής Ακαδημίας Επιστημών (PNAS)[1], με τίτλο «Πυρηνικά απόβλητα από μικρούς αρθρωτούς αντιδραστήρες», επιστήμονες του Στάνφορντ και του Πανεπιστήμιου της Βρετανικής Κολομβίας ανέλυσαν τη διαχείριση και τη διάθεση των πυρηνικών αποβλήτων που παράγονται από SMR.
Οι ανάδοχοι-μέντορες της πυρηνικής τεχνολογίας ισχυρίζονται ότι οι προηγμένοι αντιδραστήρες θα παράγουν λιγότερα αναλωμένα πυρηνικά καύσιμα (SNF- highly radioactive spent nuclear fuel), λιγότερα απόβλητα υψηλής ραδιενέργειας (HLW- High-Level Waste Reactors) από τον PWR (Αντιδραστήρας Νερού υπό Πίεση) τον εμπορικότερο σήμερα τύπο αντιδραστήρα πεπιεσμένου νερού. Τα ευρήματα της μελέτης καταδεικνύουν ότι οι αντιδραστήρες SMR, σε σύγκριση με τους κλασικούς PWR, παράγουν περισσοτέρους, ισοδύναμους, όγκους πυρηνικών αποβλήτων.
Η ψευδαίσθηση της αναβίωσης πυρηνικών αντιδραστήρων
Το κόστος, ανά εγκατεστημένο kW, έχει συνεχή αυξητική πορεία στους πυρηνικούς σταθμούς. Οι ΑΠΕ με τα συστήματα αποθήκευσης, αντίθετα, μειώνουν δραματικά το κόστος παραγωγής KW.
Παρά την έντονη και παρατεταμένη επικοινωνιακή εκστρατεία των SMR, καμία εγκατάσταση δεν βρίσκεται σε λειτουργία στις δυτικές χώρες, ούτε καν ως βιομηχανικό πρωτότυπο. Και, αν το ζήτημα του κόστους και του χρόνου κατασκευής, είναι το κύριο πρόβλημα των γαλλικών και αμερικανικών αντιδραστήρων γενιάς III+, η εστίαση σε μικρότερες εκδόσεις (αρθρωτοί), δεν έχει καμία πιθανότητα να παράγει ανταγωνιστική ηλεκτρική ενέργεια. (Βλέπε γράφημα LCOE).
Πυρηνικά και ΑΠΕ
Η αλλαγή ταχύτητας στο μέτωπο της μείωσης των εκπομπών CO2 πυροδοτήθηκε στις αρχές του αιώνα, με τη βελτίωση της ενεργειακής απόδοσης και τη μείωση του κόστους ορισμένων τεχνολογιών ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, ξεκινώντας από την αιολική και την ηλιακή.
Η ανάπτυξη της ηλιακής ενέργειας είναι εκρηκτική: την εποχή της Συμφωνίας του Παρισιού το 2015 παρείχε το 1% της παγκόσμιας ηλεκτρικής ενέργειας, ενώ το 2024 κάλυπτε το 6,9% της παγκόσμιας ζήτησης (2.129 TWh). Το πρώτο εξάμηνο του 2025, παρέχει το 8,8% της ηλεκτρικής ενέργειας του πλανήτη.
Αυτή η ταχεία ανάπτυξη σήμαινε ότι, σε πολύ μικρότερο χρονικό διάστημα από το αναμενόμενο, τα επίπεδα παραγωγής ήταν κοντά στις εκτιμήσεις που έγιναν αμέσως μετά τη Συμφωνία του Παρισιού. Εκείνη την εποχή, τα σενάρια είχαν υποτιμήσει την ταχύτητα της πτώσης του κόστους, την πολιτική δυναμική και την εξάπλωση της παραγωγής εξοπλισμού εγκαταστάσεων ΑΠΕ.
Η καθαρή ενέργεια (clean energy) είναι, τώρα, σε θέση να συμπορευτεί με την αύξηση της ζήτησης ενέργειας, μειώνοντας δραστικά τη χρήση των ορυκτών καυσίμων μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα.
Αντίθετα, η πυρηνική ενέργεια έχει δει το μερίδιό της στην παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας, να μειώνεται στο 10%, συγκριτικά με το 17,6% της παγκόσμιας παραγωγής, πριν από περίπου τριάντα χρόνια. Η αύξηση στο κόστος, οι κοινωνικές αντιδράσεις, η τεχνολογική εξάρτηση, οι περιβαλλοντικοί κίνδυνοι έχουν επιβραδύνει την εξέλιξη αυτής της τεχνολογίας.
Ο χρόνος κατασκευής και το προβλεπόμενο κόστος των SMR δεν συνιστούν αποδοτική επιχειρησιακή επένδυση. Μελέτη του Πολυτεχνείου του Μιλάνου (2025) εκτιμά ότι, για να τεθεί σε λειτουργία ένας αντιδραστήρας SMR, χρειάζονται τουλάχιστον δέκα χρόνια, ενώ η επένδυση NuScale[2] στις Ηνωμένες Πολιτείες ακυρώθηκε, γιατί το εκτιμώμενο κόστος κατασκευής εκτινάχτηκε από τα 5.8 δισ. δολάρια σε περισσότερα από 9 δισ.
Έτσι γινόμαστε μάρτυρες μιας μεσσιανικής προσδοκίας για τους SMR, καίτοι κανείς δεν έχει αποδείξει, πώς από αυτές τις (φουτουριστικές) μονάδες μειωμένου μεγέθους αντιδραστήρων, μπορεί να επιφέρει μείωση στο κόστος της ηλεκτρικής ενέργειας.
Συμπερασματικά, ενώ οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας αναπτύσσονται ραγδαία, περιορίζοντας τη χρήση των ορυκτών καυσίμων, αυτή των μικρών αντιδραστήρων είναι πιθανό να παραμείνει αντικατοπτρισμός. Αντίθετα, θα εμποδίσουν την ταχύτητα της μετάβασης με τη δημιουργία σύγχυσης στην κοινή γνώμη και με την αφαίρεση πόρων από την ενεργειακή αποδοτικότητα και τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας.
Φωτο: Jelte Sikkema / Flickr
Σημειώσεις:
1. https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.2111833119
2. NuScale SMR plant στις ΗΠΑ εγκαταλείφθηκε τον November του 2023.
