Του Σωτήρη Ρούσσου
Η ήττα του «Ισλαμικού Κράτους» αποτέλεσε το σημείο καμπής στο συριακό εμφύλιο, από έναν περιφερειακό πόλεμο για τον έλεγχο της Συρίας στην παγίωση ζωνών επιρροής. Από τους εκατοντάδες πολέμαρχους και τις δεκάδες οργανώσεις, οι περισσότερες τζιχαντιστικές, περάσαμε στον πρώτο μετα-αποικιακό και μεταπολεμικό διαμελισμό χώρας σε ζώνες επιρροής των μεγάλων Δυνάμεων. Διακρίνουμε ότι η ρωσική ζώνη εκτείνεται σε όλες τις περιοχές που ελέγχει το καθεστώς Άσαντ, δηλαδή τη Δαμασκό, τα μεσογειακά παράλια και τα μεγάλα αστικά κέντρα καθώς και τις οδικές αρτηρίες. Στρατηγικός εταίρος της Ρωσίας στη ζώνη αυτή είναι βεβαίως το Ιράν, αλλά προς το παρόν σε δεύτερο και πιο διακριτικό ρόλο. Η αμερικανική ζώνη ελέγχει τις βορειοανατολικές περιοχές, ανατολικά του ποταμού Ευφράτη, κατά κύριο λόγο κουρδικές. Υπάρχουν κάποιοι θύλακες που ελέγχονται από δυνάμεις τζιχαντιστικών οργανώσεων, όπως στην ανατολική Γούτα, λίγα χιλιόμετρα ανατολικά της Δαμασκού. Τέλος, η περιοχή του Αφρίν που ελέγχεται από τους Κούρδους και διεκδικείται από την Τουρκία για τη δημιουργία ενός «αναχώματος» που θα ματαιώσει την ανάπτυξη ενός κουρδικού ομόσπονδου/αυτόνομου καντονιού στα σύνορα του τουρκικού Κουρδιστάν.
Ρωσία: Προστασία του status quo στη Συρία
Κάθε ζώνη επιρροής εξυπηρετεί διαφορετικά συμφέροντα. Για την Ρωσία, η διατήρηση της ζώνης αυτής είναι εξαιρετικά σημαντική. Πρώτον, την επαναφέρει σε μάλλον μόνιμη βάση στην Ανατολική Μεσόγειο, την οποία θεωρεί γεωπολιτική «γειτονιά» της. Η Ρωσία έχει επιδοθεί, εδώ και μια δεκαετία περίπου, σε μια προσπάθεια ελέγχου της άμεσης και της ευρύτερης περιμέτρου. Αυτή η περίμετρος περιλαμβάνει την Ουκρανία, την Βαλτική, τον Καύκασο, την Κεντρική Ασία και την Ανατολική Μεσόγειο. Δεύτερον, ενισχύει το γόητρο και το κύρος της στο διεθνή συσχετισμό ισχύος. Η Ουκρανία και κυρίως η Συρία απέδειξαν ότι σε αυτή την περιοχή αν κάποια δύναμη αγνοήσει την Ρωσία, θα έχει διαπράξει ένα μάλλον ανόητο σφάλμα που θα κοστίσει ακριβά.
Η Ρωσία δεν θα επιτρέψει σε κανέναν να αποσταθεροποιήσει το status quo που έχει επιτύχει αυτήν τη στιγμή στην Συρία. Η κατάρριψη του ισραηλινού υπερσύγχρονου αεροσκάφους, μετά από επιδρομή στην Συρία, έστειλε το μήνυμα στο Τελ Αβίβ ότι η Μόσχα δεν θα επιτρέψει έναν «επιλεκτικό» πόλεμο του Ισραήλ εναντίον του Ιράν στη Συρία και τον Λίβανο. Αν το Ισραήλ επιθυμεί έναν πόλεμο με το Ιράν, η Ρωσία δεν θα λάβει το μέρος κανενός αλλά δεν θα επιτρέψει επιθέσεις που αμφισβητούν το status quo ή απειλούν να βλάψουν τη στρατηγική συνεργασία Ρωσίας-Ιράν για τη Συρία. Από την άλλη πλευρά όμως, δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι μετά τη σταθεροποίηση του καθεστώτος Άσαντ, η Ρωσία θα επιτρέψει τη διατήρηση του άξονα Ιράν-Συρία-Χεζμπολλά, ιδίως μάλιστα αν αυτός ο άξονας στρέφεται κατά του Ισραήλ, με το οποίο υπάρχει σύγκλιση απόψεων σε άλλα θέματα περιφερειακής ασφάλειας. Είναι μάλιστα χαρακτηριστικό ότι μετά την κατάρριψη του ισραηλινού αεροσκάφους, η ισραηλινή κυβέρνηση δεν προσέτρεξε στην στρατηγική της σύμμαχο στην Ουάσιγκτον αλλά προτίμησε την απευθείας συνεννόηση με την ρωσική ηγεσία.
Ο στρατηγικός στόχος της Ουάσιγκτον
Η αμερικανική ζώνη επιρροής ταυτίζεται σε μεγάλο βαθμό με τις κουρδικές αυτοδιοικούμενες περιοχές και οι αμερικανικές δυνάμεις συνεργάζονται στενά με τα κουρδικά ένοπλα σώματα. Διακηρυγμένος στόχος των ΗΠΑ στην περιοχή αυτή είναι η τελειωτική νίκη και εξολόθρευση του «Ισλαμικού Κράτους» και δευτερευόντως, όπως φαίνεται, η εξασφάλιση ότι η «επόμενη μέρα» στη Συρία δεν θα βρει τον Άσαντ στην εξουσία. Ο στρατηγικός στόχος της Ουάσιγκτον ταυτίζεται με εκείνον του Ισραήλ και της Σαουδικής Αραβίας. Είναι η εξουδετέρωση του άξονα Ιράν-Συρία-Χεζμπολλά και τελικά η πλήρης αποδυνάμωση της Τεχεράνης στον περιφερειακό συσχετισμό δυνάμεων. Προς το παρόν, αυτή η αμερικανική παρέμβαση δεν αρκεί για να αποσταθεροποιήσει τον Άσαντ και οι Κούρδοι δεν έχουν κανέναν λόγο, ούτε όμως και δυνάμεις, να εκστρατεύσουν εναντίον της συμμαχίας Ρωσίας-Ιράν-Χεζμπολλά για να διευκολύνουν τους συμμάχους τους. Οι συνεχιζόμενοι βομβαρδισμοί κατοικημένων περιοχών και αμάχων στην Ανατολική Γούτα δημιουργούν ακόμη μεγαλύτερη πίεση για αμερικανική παρέμβαση, η οποία είναι αδύνατη με τον σημερινό συσχετισμό δυνάμεων. Μια απόφαση για σημαντικές ενισχύσεις στρατού ξηράς μπορεί να έχει επιπτώσεις που θα ξεπερνούν κατά πολύ την Μέση Ανατολή.
Η Ουάσιγκτον πρέπει επίσης να επιλύσει τα προβλήματα με τη σύμμαχό της Τουρκία. Μια ανοικτή αντιπαράθεση ΗΠΑ και Τουρκίας δεν είναι δυνατή, με δεδομένη τη γεωστρατηγική αξία της τελευταίας. Συνεπώς, βρισκόμαστε σε μια μάλλον παράδοξη κατάσταση: η Ουάσιγκτον να συνεχίζει να χρηματοδοτεί και να εξοπλίζει τις κουρδικές δυνάμεις που συγκρούονται με την σύμμαχό της στο ΝΑΤΟ. Ενδεικτική πάντως της αποφυγής αντιπαράθεσης είναι η συμφωνία Άγκυρας-Ουάσιγκτον για τη δημιουργία ζώνης ασφαλείας γύρω από το Μανμπίζ, στα ανατολικά του Ευφράτη, καθώς και το πράσινο φως που έχουν δώσει οι Αμερικανοί στην τουρκική επιχείρηση στο Αφρίν. Σε αντάλλαγμα, ο Ερντογάν παρεμβαίνει για την αποχώρηση των τζιχαντιστών από την ανατολική Γούτα απαλλάσσοντας τους Αμερικανούς από το «καθήκον» να τους προστατέψουν από τον Άσαντ.
Νευρικότητα στην τουρκική πολιτική
Η Τουρκία έχει τη δυνατότητα να νικήσει στρατιωτικά στο Αφρίν αλλά κάτι τέτοιο θα σημάνει μια μακρά παραμονή σε μια ζώνη ασφαλείας και στρατιωτική, κοινωνική και οικονομική αιμορραγία για την Άγκυρα. Ας θυμηθούμε την τύχη που είχε η ζώνη ασφαλείας του Ισραήλ στον νότιο Λίβανο. Το πρόβλημα είναι ότι και στις δύο περιπτώσεις η τουρκική πολιτική θα διακρίνεται από νευρικότητα και αυτή θα αντανακλάται με την σειρά της σε Αιγαίο και Κύπρο.
Διαμελισμός σε ζώνες επιρροής
Εν κατακλείδι, σχεδόν έναν αιώνα μετά τις αποικιακές συμφωνίες των Sykes-Picot, οι μεγάλες Δυνάμεις επανέρχονται στο διαμελισμό της Συρίας σε ζώνες επιρροής. Το τζιχαντιστικό υπόδειγμα του «Ισλαμικού Κράτους» διέλυσε το, ούτως ή άλλως σε κρίση, σύγχρονο αραβικό κράτος και την έννοια της κρατικής κυριαρχίας, από τον Λίβανο ως το Ιράκ. Η επάνοδος στις ζώνες επιρροής αποτελεί μια συντριπτική ήττα και της διεθνούς κοινωνίας και των στοιχειωδών κανόνων της, όπως διαμορφώθηκαν στον ΟΗΕ. Φαίνεται πως αυτοί δεν αντιστοιχούν πια στις ανάγκες των διεθνών πολιτικών και οικονομικών ιεραρχιών. Απέναντι σε αυτές τις εξελίξεις, καθένας αντιδρά σύμφωνα με το μέγεθος της ωμής ισχύος του και για αυτό και η απουσία των ευρωπαϊκών Δυνάμεων δεν είναι δυσεξήγητη. Επίσης, δεν είναι δυσεξήγητες οι «μαθησιακές δυσκολίες» της σύγχρονης Αριστεράς. Παλιά εργαλεία, κυρίως όμως ένας αριστερός νεο-οριενταλισμός δίνουν εξήγηση. Αλλά αυτή είναι μια μεγάλη συζήτηση, που δυστυχώς δεν έχει ανοίξει ακόμη.
* Ο Σ. Ρούσσος είναι αναπληρωτής καθηγητής στο πανεπιστήμιο Πελοποννήσου και υπεύθυνος του Κέντρου Μεσογειακών, Μεσανατολικών και Ισλαμικών Σπουδών, www.cemmis.edu.gr
