Νίκος Κουραχάνης «Η βιομηχανία του ανθρωπισμού | ΜΚΟ και Κοινωνική Πολιτική στην Ελλάδα», εκδόσεις Τόπος, 2025
Το βιβλίο διεισδύει στα άδυτα της λειτουργίας του σημερινού Κοινωνικού Κράτους μέσα στον ελληνικό νεοφιλελευθερισμό αναδεικνύοντας τον υπολειμματικό του χαρακτήρα και τον χαρακτήρα έκτακτης ανάγκης, όπως εκφράζεται πλέον συστηματικά μέσα από τον ρόλο των ΜΚΟ. Ο ρόλος των ανθρωπιστικών Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων εμφανίζεται όχι μόνο ως κεντρικός πρωταγωνιστής του Κράτους «Ευημερίας», αλλά έχει μετασχηματίσει το συνολικό χαρακτήρα της κοινωνικής πολιτικής, από κοινωνική πολιτική που εκπονείται από το κεντρικό κράτος σε κοινωνική πολιτική που μετακυλίεται σε αποδιαρθρωμένες οργανώσεις της καπιταλιστικής οικονομίας.
Τούτο σημαίνει ότι τα μεγάλα κοινωνικά προβλήματα, όπως αυτά της φτώχειας, του αποκλεισμού, της αστεγίας, των προσφύγων και μεταναστών, της κάθε μορφής βίας, κ.λπ. αναμένουν την αντιμετώπισή τους από υποδεέστερες και αμφίβολες χρηματοδοτήσεις, απόλυτα εξαρτημένες είτε από κονδύλια της Ευρωπαϊκής Ενωσης είτε από το κράτος είτε από ιδιώτες χορηγούς. Ταυτόχρονα, η αποκλειστική επιβάρυνση των Οργανισμών αυτών με τόσο σοβαρά προβλήματα μέσα από επισφαλή και ασταθή μέσα χρηματοδότησης και υποδομών τις έχει μετατρέψει σε εστίες πολιτικής τους εργαλειοποίησης από το ίδιο το κράτος που τις συντηρεί. Η οποιαδήποτε απορρύθμιση, έλλειψη, αποτυχία διαχείρισης των σοβαρών κοινωνικών προβλημάτων που προκαλούνται από την απουσία της κρατικής παρέμβασης, η οποία με τη σειρά της συχνά υπακούει σε μια κομματική ατζέντα, χρεώνεται στις ΜΚΟ και δημιουργεί ένα περιβάλλον απουσίας εμπιστοσύνης και απαξίωσής τους.
Συνέπεια του παραπάνω μετασχηματισμού της κοινωνικής πολιτικής είναι η συγκαλυμμένη εμπορευματοποίησή της, με αποτέλεσμα τη σοβαρή συρρίκνωση των κοινωνικών υπηρεσιών αλλά και των πληθυσμών που έχουν πρόσβαση σε αυτές. Από την οικονομική κρίση και έπειτα, με την ανάπτυξη διογκωμένης πολυκρίσης, οι μαζικές φτωχοποιήσεις καθιστούν πηγή αποκλειστικής επιβίωσης την πρόσβαση στην κοινωνική βοήθεια. Αντ’ αυτού, οι φιλανθρωπικές οργανώσεις του καπιταλισμού προωθούν μια «συστημική ενσωμάτωση», δηλαδή μια τεχνοκρατική ενσωμάτωση, η οποία παραμένει συνήθως κενή περιεχομένου ως προς την πραγματική κοινωνική συμμετοχή είτε γιατί είναι απαγορευτική ως προς τις προϋποθέσεις πρόσβασης στην παροχή είτε γιατί εγκλωβίζει τα άτομα σε θέσεις κοινωνικού αποκλεισμού, μακριά από την αγορά εργασίας και την καθημερινότητα. Έτσι, ο αποκαλούμενος νεοφιλελεύθερος προνοιακός πλουραλισμός, αντί να περνάει μέσα από την ενδυνάμωση του κοινωνικού κράτους και των δημόσιων θεσμών του, δημιουργεί ένα στενό υπολειμματικό προνοιακό καθεστώς παροχής ισχνών επιδομάτων αναξιοπρεπούς διαβίωσης.
Σε ό,τι αφορά τις συνθήκες εργασίας στις ίδιες τις ΜΚΟ πρυτανεύει η εθελοντική, μη αμειβόμενη, αποδιαρθρωμένη ή ακραία ευέλικτη απασχόληση που δημιουργεί συνθήκες απο-ηθικοποίησης της λειτουργίας τους και ακυρώνει τον ρόλο του κοινωνικού κράτους στην Ελλάδα συνολικά. Το μόνο που πετυχαίνουν είναι η νομιμοποίηση των παρεμβάσεων σε περιβάλλον έκτακτης ανάγκης. Η αύξηση της επαγγελµατοποίησης και του τεχνοκρατισµού, του εργασιακού ανταγωνισμού με το παράδοξο των πενιχρών ή και μηδενικών αποδοχών, η κυνική μεταχείριση των ωφελούμενων τους, η αποξένωση από την κοινωνία και τα κινήματα συμπληρώνουν το γκρίζο τοπίο της νεοφιλελεύθερης ανα(υπο)βάθµισής τους.
Το μεγάλο πλεονέκτημα του βιβλίου είναι η εμπειρική του τεκμηρίωση που βασίζεται σε πρωτογενή εμπειρική έρευνα συνεντεύξεων με εργαζόμενους σε ΜΚΟ, σε τρία σημαντικά πεδία της κοινωνικής πολιτικής: τους άστεγους, τους πρόσφυγες και τα ευάλωτα παιδιά. Τα βασικά ευρήματα επιβεβαιώνουν τις παραπάνω θεωρητικές αναλύσεις και τις εξειδικεύουν στα επιμέρους πεδία, αναδεικνύοντας τις σοβαρές αδυναμίες παροχής κοινωνικού έργου λόγω της εξάρτησής τους από τις χρηματοδοτήσεις και την πίεση της ποσοτικοποίησης των αποτελεσμάτων.
Πρόκειται για ολοκληρωμένη τολμηρή μελέτη αποδαιμονοποίησης και απομυθοποίησης του ρόλου των ΜΚΟ, που βάζει το μαχαίρι στο κόκκαλο για ένα θέμα που δεν έχει διερευνηθεί, ειδικά μέσα από εμπειρικές έρευνες, για το οποίο η όποια γνώση μας μέχρι σήμερα προέρχονταν από θολές αφηγήσεις και αποσπασματικές φημολογίες. Παράλληλα, η μελέτη αυτή ρίχνει φως στα πραγματικά προβλήματα λειτουργίας του χώρου των ΜΚΟ, στις συνέπειες της μεγέθυνσής τους και στις σοβαρές επιπτώσεις που έχει αυτό στους πληθυσμούς κατά την άσκηση κοινωνικής πολιτικής σε νεοφιλελεύθερα καθεστώτα.
Το βιβλίο κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Τόπος και παρουσιάζεται στο πλαίσιο ευρύτερης συζήτησης για τα προβλήματα του Κοινωνικού Κράτους στο νεοφιλελευθερισμό στην Ελλάδα, την Τρίτη 20 Μαΐου, στις 7.30μμ, στην αίθουσα 102 του Πάντειου Πανεπιστημίου.
