Βασιλική Πέτσα «Δεν θ’ αργήσω», εκδόσεις Πόλις, 2024
Μια άδικη μομφή που απευθύνεται συχνά σε έργα της σύγχρονης ελληνικής πεζογραφίας τοποθετημένα γεωγραφικά σε δι-εθνικό πλαίσιο είναι αυτή του φυγόκεντρου και ανώδυνου κοσμοπολιτισμού. Το μυθιστόρημα «Δεν θ’ αργήσω» της Βασιλικής Πέτσα (γ. 1983) αποτελεί εξαιρετικό παράδειγμα αναίρεσης αυτής της κατηγορίας, καθώς κατορθώνει να μιλήσει για βαθιά ανθρώπινες, σύγχρονες και οικουμενικές καταστάσεις που, αν και εκτυλίσσονται μακριά από την ελληνική πραγματικότητα, δεν είναι κοινωνικά και πολιτισμικές ξένες προς την κοινή εμπειρία.
Η υπόθεση του μυθιστορήματος έχει ως έναυσμα ένα πραγματικό γεγονός: το τραγικό δυστύχημα στις κερκίδες του Χίλσμπορο, τον Απρίλιο του 1989, όταν κατά τη διάρκεια του ποδοσφαιρικού αγώνα Λίβερπουλ – Νότιγχαμ Φόρεστ έχασαν τη ζωή τους με απάνθρωπο τρόπο 97 φίλαθλοι στριμωγμένοι στα κάγκελα από την ασφυκτική πίεση ενός υπεράριθμου πλήθους που με την ανοχή της αστυνομίας είχε εισβάλει στις κερκίδες. Το συμβάν συντάραξε τη Βρετανία της Θάτσερ που το διαχειρίστηκε πολιτικά και επικοινωνιακά με άγαρμπο τρόπο, φορτώνοντας αρχικά την ευθύνη στα θύματα και κάνοντας λόγο για τζαμπατζήδες και μεθυσμένους χούλιγκαν. Το Χίλσμπορο έγινε αντικείμενο μιντιακής εκμετάλλευσης από τον ταμπλόιντ Τύπο και εξακολούθησε να απασχολεί την κοινή γνώμη για πολλά χρόνια με τη δικαστική εξέλιξη για τη διερεύνηση ευθυνών. Υπό μια έννοια υπήρξε το περιστατικό που κλόνισε τη νεοφιλελεύθερη κυριαρχία στη Βρετανία, ανέδειξε κρυμμένες διεργασίες, ανέτρεψε τις προσδοκίες και τις βεβαιότητες του αφηγήματος της ευμάρειας και το αίσθημα ασφάλειας και εμπιστοσύνης στους θεσμούς. Με την κοινωνική και πολιτική βαρύτητα που απέκτησε, όξυνε τις κοινωνικές αντιδράσεις σε μια χώρα που με τη συνταγή του θατσερισμού τη δεκαετία του ’80 δημιούργησε το πρόπλασμα για την εδραίωση ενός θριαμβεύοντος έκτοτε τύπου νεοφιλελεύθερης διακυβέρνησης και κοινωνικής ασφυξίας που κωδικοποιήθηκε στο αρκτικόλεξο ΤΙΝΑ (There Is No Alternative).
Διαχείριση του τραύματος και εύθραυστη ισορροπία
Κεντρικός ήρωας και ανώνυμος, πρωτοπρόσωπος αφηγητής του μυθιστορήματος είναι ένας μάρτυρας και επιζών της καταστροφής. Είκοσι χρόνια μετά, μια γρατζουνιά στην τραυματική μνήμη, η επανεμφάνιση ενός φίλου της νεανικής παρέας για το μακάβριο reunion της επετείου, αναστατώνει απότομα την επίπλαστη, εύθραυστη ισορροπία της καθημερινής, οικογενειακής και επαγγελματικής του ρουτίνας που περιγράφεται υποβλητικά στα πρώτα κεφάλαια. Το μυθιστόρημα εστιάζει στον ψυχοσυναισθηματικό κόσμο του επιζώντος. Σε αντίθεση με την υπόλοιπη παρέα και τον οικογενειακό του μικρόκοσμο, εκείνος αδυνατεί να επιστρέψει στην κανονική ζωή, να επανασυνδεθεί με τον κόσμο και να διαχειριστεί την οδύνη της απώλειας του καλύτερου φίλου του στο Χίλσμπορο. Είναι παντρεμένος, έχει δύο παιδιά και έναν σκύλο, διατηρεί ένα φωτογραφείο και ζει κλεισμένος στον εαυτό του, απαθής και μελαγχολικά παραιτημένος στη ματαιότητα της ύπαρξης. Στο γκαράζ του σπιτιού του, που έχει μετατραπεί σε αποθήκη αναμνήσεων, τακτοποιεί κούτες και παρατηρεί τις αντιδράσεις του καναρινιού στο κλουβί του. Το καναρίνι με το ξέπνοο κελάηδισμα, έξοχο συγγραφικό εύρημα που επανέρχεται διαρκώς, έχει λειτουργικό και συμβολικό ρόλο στην αφήγηση καθώς μοιάζει να περιγράφει με ακρίβεια τον εσωτερικό κόσμο του ήρωα. Μια αναπόδραστη ενόρμηση θανάτου και το ατελεύτητο πένθος για τον χαμένο φίλο έλκουν και καθοδηγούν τον αφηγητή σε μια συγκλονιστική, χωρίς αναπνοή, κορύφωση στο τέλος του βιβλίου όπου «συναντιέται» μαζί του αφηγούμενος το τραγικό συμβάν.
Η συγγραφέας κατορθώνει να μην εγκλωβιστεί στο πραγματολογικό υλικό και τις μαρτυρίες που αξιοποιεί στη μυθοπλαστική σύνθεση. Ο αδόκητος και ασύντακτος μαζικός θάνατος προσεγγίζεται μεν από την εξατομικευμένη οπτική του αφηγητή, ανατέμνοντας όμως παράλληλα το συλλογικό και το κοινωνικό ανθρώπινο δράμα, με έναν πολιτικά φορτισμένο τρόπο που θυμίζει τον κοινωνικό ρεαλισμό των ταινιών του Κεν Λόουτς. Ο ταξικός προσδιορισμός της παρέας των δεκαεπτάχρονων το 1989 παιδιών, που ανήκουν στην τσακισμένη από την επέλαση του νεοφιλελευθερισμού εργατική τάξη, σε λαϊκές οικογένειες ανθρακωρύχων, εργατών στη μεταλλουργία, τεχνικών και μικροεπαγγελματιών που τα βγάζουν δύσκολα πέρα, είναι το κρίσιμο στοιχείο που φέρνει στην επιφάνεια υπόγειες πολιτικές σημάνσεις. Με λεπτές αναφορές η συγγραφέας συνδέει τρεις γενιές (προγόνους και επιγόνους της παρέας), στη μετάβαση από το μεταιχμιακό 1989 στη συνθήκη της αναδυόμενης οικονομικής κρίσης, είκοσι χρόνια μετά. Αυτή ακριβώς η διακριτική ανάδυση του πολιτικού, σε δεύτερο πλάνο και χωρίς φτηνό καταγγελτισμό, δίνει μεγάλες προεκτάσεις στο μυθιστόρημα.
Λύσεις αποτελεσματικές από πλευράς φόρμας
Από πλευράς φόρμας, γλώσσας, δομής, οπτικής γωνίας, οικονομίας και αληφοθάνειας οι λύσεις που έχουν επινοηθεί είναι όλες αποτελεσματικές. Δυναμικός χειρισμός του αφηγηματικού χρόνου, σφιχτοδεμένη πλοκή, πειστική σκηνοθεσία της ατμόσφαιρας του Λίβερπουλ, εναργής γλώσσα με απολύτως λειτουργική ενσωμάτωση φράσεων στα αγγλικά, ρέουσα μονολογική αφήγηση που χτίζει σταδιακά το στόρι και τιθασεύει με δραστική οικονομία τον όγκο των πληροφοριών, επιτυχείς κλιμακώσεις της συναισθηματικής έντασης και ωραία πλεγμένες κορυφώσεις. Σε ένα μάλλον μικρής έκτασης μυθιστόρημα (134 σελ.) οι θεματικές εξακτινώσεις είναι ευρύτατες: η χαρά που μετατρέπεται σε τραγωδία, ο τρόπος που βιώνεται ψυχικά ο μη αποδεκτός θάνατος, το ανεπούλωτο τραύμα και τα θραύσματα του παρελθόντος, ο εγκλεισμός και η μελαγχολία, η αδυσώπητη φθορά, η βίαιη ενηλικίωση, η αξία της φιλίας, οι οικογενειακές σχέσεις και το βάρος της γονεϊκότητας, η ταξικότητα της ζωής και της ύπαρξης, ο εκστατικός κόσμος του ποδοσφαιρικού οπαδισμού, οι κοινωνικές μεταβολές.
Η καταστροφή ως κοινωνικός καταλύτης
Αν οι επιζώντες των στρατοπέδων συγκέντρωσης του δεύτερου παγκόσμιου πολέμου διεκδίκησαν μια θέση στις μεταπολεμικές λογοτεχνικές αναπαραστάσεις, κυρίως μέσω μαρτυριών, φαίνεται πως σήμερα είναι η ώρα για τη λογοτεχνική διαπραγμάτευση των επιζώντων σε σύγχρονες μαζικές καταστροφές. Εξοικειωμένοι πια με το αίσθημα ανασφάλειας και κοινωνικού φόβου που επιτείνουν οι φυσικές και τεχνολογικές καταστροφές, θεομηνίες, ακραία καιρικά φαινόμενα, δυστυχήματα και απρόοπτα συμβάντα συλλογικών θανάτων, ξέρουμε καλά ότι όλα αυτά, στη διαχείριση τους, μετατρέπονται σε πεδίο αποτύπωσης κοινωνικών διαφορών και ταξικών ανισοτήτων που ίσως δεν γίνονται ορατές αμέσως. Τα δυστυχήματα και οι μαζικές καταστροφές στον δυτικό κόσμο, όπως έχει δείξει στην εμπεριστατωμένη μελέτη του ο Παναγής Παναγιωτόπουλος («Τεχνολογικές καταστροφές και πολιτικές του κινδύνου», Πόλις 2013), δεν είναι καταστάσεις κοινωνικά ασήμαντες και πολιτικά ουδέτερες. Αντιθέτως, διαμορφώνουν και ταυτόχρονα αποτυπώνουν περίπλοκες κοινωνικές μεταβολές, νέα πεδία διεκδικήσεων και ανατροπές του πολιτικού συνεχούς.
Το μυθιστόρημα της Βασιλικής Πέτσα επισημαίνει με τον δικό του, όχι κοινωνιολογικό αλλά λογοτεχνικό, τρόπο ότι στις σύγχρονες κοινωνίες της υψηλής διακινδύνευσης, η κρίση (αν)ασφάλειας δεν είναι, όπως αφελώς πιστεύεται, μια συντηρητική ευαισθησία που συγκρούεται με άλλα χειραφετητικά κοινωνικά αιτήματα. Είναι μια συνθήκη ριζικά εγκατεστημένη στον πυρήνα της ζωής μας που διασαλεύει την τάξη του ατομικού και κοινωνικού σύμπαντος, επηρεάζοντας καταλυτικά και το πολιτικό. Και πώς αλλιώς, αφού η προστασία της ζωής, ο κίνδυνος και η ανασφάλεια σχετίζονται άμεσα με το μοντέλο κοινωνικής και οικονομικής οργάνωσης.
Η Πέτσα ενορχήστρωσε ένα άρτιο μυθιστόρημα με πλούσιο και επώδυνο συναισθηματικό και πολιτικό φορτίο. Το «Δεν θ’ αργήσω», αν και ίσως λιγότερο φιλόδοξο από το Δέντρο της υπακοής (2018), είναι η πιο ώριμη και ολοκληρωμένη πεζογραφική της εμφάνιση. Ο συνθηματικός τίτλος του μυθιστορήματος κλείνει το μάτι στο σλόγκαν «Ι can’t breathe» του κινήματος Βlack Lives Μatter στην Αμερική και στο δικό μας «Μαμά έρχομαι» του σιδηροδρομικού εγκλήματος των Τεμπών. Η επικαιρότητα ωστόσο δεν λειτουργεί σε βάρος της οικουμενικότητας.
