«Δημόσιος χώρος, εκπαίδευση, επικοινωνία. Διεπιστημονικές προσεγγίσεις», επιμέλεια – εισαγωγή: Μαριάννα Ψύλλα, εκδόσεις Σιδέρης, 2023
Σύμφωνα με την άκρως διαφωτιστική εισαγωγή της Μαριάννας Ψύλλα, βασικός στόχος των ερευνητριών και συγγραφέων του συλλογικού αυτού τόμου είναι να εξετάσουν το θέμα της πολιτισμικής διαφορετικότητας ή ετερότητας και της αντιμετώπισής της στις σύγχρονες, συνεχώς μεταβαλλόμενες κοινωνίες, όπως η ελληνική, σε συνδυασμό με την εκπαίδευση και τις μαθησιακές διαδικασίες, στην τυπική και στις άτυπες μορφές τους. Ή, αλλιώς, όπως δηλώνει και ο τίτλος του τόμου, να αναδείξουν ζητήματα που σχετίζονται με τη λειτουργία του δημόσιου χώρου και την επαναδιατύπωση της συγκρότησής του, με τη βαρύτητα της επικοινωνιακής δράσης, καθώς και με τον προβληματισμό σχετικά με τη διαμόρφωση δημόσιων πολιτικών, όπως της διαπολιτισμικής και διεπιστημονικής εκπαίδευσης, ικανών να αντιμετωπίσουν τον αποκλεισμό και να επιληφθούν του θέματος της συμπερίληψης.
Το σημαντικό σε αυτό το βιβλίο είναι ότι οι συγγραφείς του, Άρτεμις Αργύρη, Αύρα Βαζαίου, Μαριάννα Κοντολάτου, Αθηνά Σιμάτου, Βάσια Τσώτσου και Μαριάννα Ψύλλα, έμπειρες επαγγελματίες η καθεμία στο πεδίο της, δεν στοχεύουν ούτε περιορίζονται στην αποκάλυψη και καταγγελία των κακώς κειμένων, αλλά μας προσκαλούν να γίνουμε «συνοδοιπόροι» τους, όπως μας λέει η Μαριάννα Ψύλλα, στην προώθηση του κοινού οράματός τους για μια «ενδεχόμενη αλλαγή παραδείγματος» (σελ.43): για τη δημιουργία δηλαδή πολλών δημόσιων χώρων, όπου το παράδειγμα της λεγόμενης «ένταξης» του διαφορετικού πραγματώνεται όχι μέσα από μια διαδικασία «ενσωμάτωσης», που πιστεύεται ότι εξαλείφει τις διακρίσεις της διαφορετικότητας και τους συνακόλουθους αποκλεισμούς, αλλά μέσα από τη θετική προοπτική μιας διαπολιτισμικής παιδαγωγικής που θέτει στο κέντρο της δράσης τα ίδια τα άτομα, την κουλτούρα τους, την ταυτότητά τους και την ικανότητά τους να διαμορφώσουν ένα πλαίσιο ισότιμου διαλόγου, μέσα από την αποδοχή των διαφωνιών και την αναζήτηση κοινών τόπων, την υπεράσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και τη διασφάλιση της ποικιλόμορφης αλλά ισότιμης συνύπαρξης και συνεργασίας (σελ. 45-46).
Διεπιστημονικές συνέργειες
Η έννοια της ανάληψης δράσης ή και παρέμβασης, ατομικής και συλλογικής, κυρίως αυτής που επιτελείται δημόσια και επικοινωνείται «από τα κάτω», διαπερνά όλα τα κείμενα και τα οράματα των ερευνητριών-συγγραφέων, εξ ου και τα κρίσιμα ερωτήματά τους που αφορούν το επίμαχο πώςή αλλιώςτο ζήτημα της επικοινωνιακής δράσης: Πώς, εμείς οι εκπαιδεύτριες και εκπαιδευτικοί όλων των βαθμίδων, οι ψυχολόγοι, οι πολιτικοί επιστήμονες/σσες και νομικοί, οι καλλιτέχνιδες/ες, οι δημοσιογράφοι και οι επικοινωνιολόγοι, οι συμμέτοχοι της κοινωνίας των πολιτών, πώς μπορούμε να διδαχθούμε, να διδάξουμε και να μεταδώσουμε τη «διαπολιτισμική επάρκεια και ικανότητα ως συστατικό στοιχείο της ταυτότητας του πολίτη» (σελ. 47), έτσι ώστε να οδηγηθούμε σε μια συμπεριληπτική μορφή κοινωνίας που θα απομακρύνεται από οποιαδήποτε μορφή διακρίσεων και θα πορεύεται προς την εδραίωση της αληθινής δημοκρατίας;
Η κεντρική απάντηση-πρόταση στο παραπάνω ερώτημα όλων τους είναι: μέσα από τις διεπιστημονικές συνέργειες και μέσα από πολυτροπικές-πολυμεσικέςκαιπολυμεθοδολογικέςπρακτικές σε δημόσιους χώρους όπου τίθενται ζητήματα πολιτισμικής διαφορετικότητας. Τέτοιοι χώροι είναι τα λεγόμενα διαπολιτισμικά σχολεία που εκ των πραγμάτων αποτελούν τους κατεξοχήν δημόσιους χώρους όπου επιχειρείται η εφαρμογή διαπολιτισμικής παιδαγωγικής και όπου τίθενται συνεχώς τα κρίσιμα ερωτήματα: πώς προσεγγίζουμε τον Άλλον, πώς τον προσκαλούμε και πώς φτιάχνουμε κοινούς τόπους μεταξύ των διαφορετικών δρώντων,τέτοιους που να συνιστούν πεδία στοχασμού και έρευνας αλλά ταυτόχρονα και παρέμβασης στις καθημερινές πρακτικές με όρους συμπερίληψης και συμμετοχής και με απώτερο στόχο την αλλαγή παραδείγματος ‒ δηλαδή, την έμπρακτη μεταστροφή της στάσης μας ως ανοιχτής απέναντι στην ετερότητα.
Με συλλογικότητα, συμμετοχή και αληθινή δημοκρατία
Οι ερευνήτριες-συγγραφείς που μας μιλούν για αυτά τα σχολεία (Α. Βαζαίου, Α. Σιμάτου, Β. Τσώτσου), υποστηρίζουν ότι, στη διαπολιτισμική εκπαίδευση, αν εφαρμοσθεί η σύγκλιση πρακτικών από την καλλιτεχνική εκπαίδευση (θέατρο, εικαστικές τέχνες, αφήγηση και αναπαραστατικές συμμετοχικές τεχνικές) και των κοινωνικών επιστημών (έρευνα δράσης, κριτική μεθοδολογία, συμμετοχική παρατήρηση), τότε δίνεται η δυνατότητα, αφενός, να κινητοποιηθεί ο «διαπολιτισμικός διάλογος» και, αφετέρου, να αναπτυχθούν οι λεγόμενες «ήπιες δεξιότητες» ή «δεξιότητες ζωής», όπως οι δεξιότητες επικοινωνίας, η αναγνώριση, έκφραση και διαχείριση των συναισθημάτων, η αυτοαντίληψη και η αυτοεκτίμηση, η ενσυναίσθηση, η εξωστρέφεια, η αυτενέργεια και αυτονομία, η καλλιτεχνική δημιουργική έκφραση και ομαδική συνεργασία. Τέλος, δίνεται η δυνατότητα να εφαρμοσθεί η λεγόμενη «βιωματική μάθηση» (παράλληλα προς την εννοιολογική), όπου δίνεται έμφαση στις «άτυπες» γνώσεις μέσα από βιωματικές δράσεις και παρεμβάσεις εκτός σχολείου, όπωςπ.χ.συμμετοχή σε εθελοντικά προγράμματα και οργανώσεις, σε δομέςυποστήριξης ευάλωτων ομάδων, σε κατασκηνώσεις και δημιουργικά εργαστήρια, σε ανταλλαγές νέων μέσω διεθνικών-διευρωπαϊκών εκπαιδευτικών δραστηριοτήτων, ακόμη και σε περιπατητικές διαδρομές στην πόλη έως και σε διαπολιτισμικές κουζίνες. Κι όλα αυτά με στόχο την «εναρμόνιση» ανάμεσα στα χαρακτηριστικά της χώρας προέλευσης των ξένων μαθητριών/ών και αυτά της χώρας υποδοχής ‒ώστε οι ξένες/οι μαθήτριες/ές να μη μετατραπούν σε απλές/ούς «τουρίστριες/ες» (σελ. 67)‒ αλλά και την ανάπτυξη εκπαιδευτικών πρακτικών «με πολιτικό όραμα», με την προσδοκία δημιουργίας μια κοινωνίας που θα λειτουργεί με συλλογικότητα, συμμετοχή και αληθινή δημοκρατία (σελ. 58).
Πώς υλοποιούμε αυτά τα οράματα
Αρκετές/οί ερευνήτριες/ές έχουν επισημάνει ότι όλες αυτές οι έννοιες και οι δυτικοκεντρικές-ευρωπαϊκές «αξίες» που προβάλλουν συστήνονται επιτακτικά ήδη από τις αρχές του 1990, στον δημόσιο και τον ιδιωτικό εκπαιδευτικό και εργασιακό τομέα ανά τον κόσμο και προωθούνται σε εθνικό επίπεδο μέσα από εκπαιδευτικές-επιμορφωτικές «δράσεις» όμοιες με τις παραπάνω, από διεθνείς ή υπερεθνικούς οργανισμούς όπως ο ΟΟΣΑ, η ΟΥΝΕΣΚΟ, η ΕΕ και άλλους φορείς συμπεριλαμβανομένων των εθνικών και υπερεθνικών τραπεζών. Σε αυτά τα πλαίσια, τέτοιου είδους δράσεις έχουν ιδωθεί και καταγγελθεί ως ασκήσεις συμμόρφωσης στα νεοφιλελεύθερα ατομικιστικά προ(σ)τάγματα, με κορυφαία αυτά της αυτεπίγνωσης, της αυτάρκειας και της δήθεν επακόλουθης «ευελιξίας» του πολίτη, ενήλικου και ανήλικου, σε παντός είδους καταστάσεις επισφάλειας ‒όχι ασφάλειας‒ και παντός είδους «κρίσεις». Κριτικές προσεγγίσεις αυτού του είδους μας έχουν δείξει τη ραγδαία αυξανόμενη (ηθελημένη και μη) συμμετοχή και συμμόρφωση ενήλικων και κυρίως ανήλικων πολιτών σε τέτοιες δράσεις και τις συνακόλουθες αξίες τους (για να μη βρεθούν εκτός νυμφώνος) και την παραγωγή νέων αν και όχι τόσο συμπεριληπτικών (και αρκετά τουριστικών) κοινωνιών ‒συμπεριλαμβανομένης της ελληνικής.
Οι ερευνήτριες-συγγραφείς αυτού του πολύ ενδιαφέροντος και χρήσιμου συλλογικού τόμου, ενώ δεν το αναφέρουν ρητά, φαίνεται να γνωρίζουν πολύ καλά αυτές τις κριτικές, με αποτέλεσμα να προ(σ)καλούν την αναγνώστρια να αναρωτηθεί (μαζί τους): Πώς υλοποιούμε τα παραπάνω οράματα, ιδιαίτερα αυτό της «διαπολιτισμικής επάρκειας και ικανότητας ως συστατικού στοιχείου της ταυτότητας του πολίτη», χωρίς να αναπαράγουμε τους σκοπούς των (νεοφιλελεύθερων) εθνικών, διεθνικών, υπερεθνικών και συναφών φορέων σε καιρούς παγκοσμιοποίησης ή και απο-παγκοσμιοποίησης;
