Μια πιθανή κοκκινο-πράσινη σύγκλιση
Από κύκλους της Κεντροαριστεράς υποστηρίζεται συχνά η ανάγκη για μια «αγροτική ανασυγκρότηση», με μείωση των χημικών, προστασία του υδροφόρου ορίζοντα και ορθολογική διαχείριση του νερού ως δημόσιου αγαθού. Στο εφαρμοσμένο πεδίο, ωστόσο, η πολιτική ρητορική σπάνια συγκρούεται με τις παραδοσιακές, εξαιρετικά υδροβόρες και επιβαρυντικές καλλιέργειες (π.χ. το βαμβάκι, αλλά και την εντατική παραγωγή μηδικής –του τριφυλλιού– η οποία, παρά την αξία της ως ψυχανθές, απαιτεί τεράστιες ποσότητες νερού). Αντίθετα, για λόγους πολιτικού κόστους, στηρίζεται η διατήρηση των υφιστάμενων δομών και ανακυκλώνονται υποσχέσεις για μεγάλα τεχνικά έργα (όπως η εκτροπή του Αχελώου), τα οποία η επιστημονική κοινότητα και η Πολιτική Οικολογία θεωρούν καταστροφικά.
Η βαθύτερη αντίφαση είναι ότι η οικολογική οπτική απαιτεί όρια στην κατανάλωση πόρων, ενώ η παραδοσιακή αριστερή προσέγγιση δομείται γύρω από την αναδιανομή της μεγέθυνσης και την προστασία της τρέχουσας οικονομικής δραστηριότητας των ασθενέστερων, ακόμα κι αν αυτή υποσκάπτει μακροπρόθεσμα το περιβάλλον. Μπορεί να βρεθεί κοινός τόπος; Παρακάτω επιχειρείται μια τέτοια απόπειρα μέσα από πέντε άξονες:
Στήριξη του μικρού κλήρου, νομική θωράκιση και Τράπεζα Γης
Ο ελληνικός πρωτογενής τομέας χαρακτηρίζεται από μικρό, κατακερματισμένο κλήρο και διευρυνόμενες σχολάζουσες γαίες. Η τρέχουσα πολιτική ευνοεί τις μεγάλες, καθετοποιημένες επιχειρήσεις, αφήνοντας τον μικρό παραγωγό απροστάτευτο. Για να αντιμετωπιστεί αυτό, απαιτείται η δίκαιη ανακατανομή των ενισχύσεων της ΚΑΠ (αναδιανεμητική ενίσχυση) και η δημιουργία ενός Ψηφιακού Μητρώου Σχολαζουσών Γαιών και μιας Δημόσιας Τράπεζας Γης. Αυτά τα εργαλεία θα επιτρέπουν τη συνένωση ή ενοικίαση ανενεργών εκτάσεων σε νέους παραγωγούς, αποτρέποντας την υποβάθμιση του εδάφους.
Παράλληλα, απαιτείται η ισχυρή στήριξη των τοπικών αγροτικών συνεταιρισμών νέου τύπου: σχημάτων που ξεφεύγουν από τον κρατικοδίαιτο κομματισμό του παρελθόντος και βασίζονται στην οριζόντια, δημοκρατική λήψη αποφάσεων, την ψηφιακή διαφάνεια στα οικονομικά και την κυκλική διαχείριση των αποβλήτων τους. Επιπλέον, είναι επείγουσα η θέσπιση δωρεάν δομών νομικής και τοπογραφικής συνδρομής σε επίπεδο δήμων για το Κτηματολόγιο, καθώς χιλιάδες μικροκαλλιεργητές κινδυνεύουν να χάσουν τη γη τους επειδή μεταβιβαζόταν επί γενεές μέσω χρησικτησίας, χωρίς επίσημους τίτλους.
Οικολογικός αναπροσανατολισμός
Η Θεσσαλία απέδειξε ότι το μοντέλο της εντατικής μονοκαλλιέργειας είναι ευάλωτο στην κλιματική κρίση. Η διέξοδος βρίσκεται στην αγροδασοκομία –την ταυτόχρονη καλλιέργεια δέντρων, γεωργικών προϊόντων και βοσκοτόπων στο ίδιο τεμάχιο– η οποία συγκρατεί το νερό και προστατεύει από τη διάβρωση. Στο πλαίσιο αυτό, μπορεί να ενταχθεί η δασική προστασία και η ανασυγκρότηση της παραδοσιακής νομαδικής κτηνοτροφίας. Εάν η κτηνοτροφία ρυθμιστεί με διαχειριστικά σχέδια βόσκησης, τότε θα καταφέρει να λειτουργεί ως φυσική ασπίδα κατά των δασικών πυρκαγιών και όχι ως παράγοντας υποβάθμισης.
Σε αυτό το συνθετικό μοντέλο, η αναδιοργάνωση των καλλιεργειών θα πρέπει να περιλαμβάνει και καινοτόμα φυτά, στρατηγικής σημασίας για μια οικολογική προσέγγιση, όπως η κλωστική βιομηχανική κάνναβη. Με ελάχιστες απαιτήσεις σε νερό και μηδενική ανάγκη για φυτοφάρμακα, μπορεί να τροφοδοτήσει τοπικές βιοτεχνίες κλωστοϋφαντουργίας ή οικολογικών δομικών υλικών (κανναβόσκυρο), αποδεικνύοντας ότι η οικολογική στροφή δημιουργεί ποιοτικές θέσεις εργασίας. Δυστυχώς σήμερα, παρά τις νομοθετικές προσπάθειες, ο κλάδος της βιομηχανικής κάνναβης προσκρούει σε γραφειοκρατικά προσκόμματα και αναχρονιστικές προκαταλήψεις των συναρμόδιων υπουργείων.
Η Ελλάδα μπορεί να μετατραπεί σε ευρωπαϊκό πρότυπο βιολογικών προϊόντων υψηλής προστιθέμενης αξίας. Ωστόσο, η μετάβαση τορπιλίζεται από το διαρκές σκάνδαλο κακοδιαχείρισης του ΟΠΕΚΕΠΕ. Οι ευρωπαϊκές επιτηρήσεις, τα πρόστιμα εκατομμυρίων που επιβαρύνουν τον προϋπολογισμό και οι καθυστερήσεις στις πληρωμές των βιολογικών προγραμμάτων στερούν από τους παραγωγούς τα αναγκαία εφόδια. Το πελατειακό σύστημα διανομής των επιδοτήσεων λειτουργεί ως αντικίνητρο για την αειφορία. Η εξυγίανση και ο ψηφιακός έλεγχος αποτελούν πρώτιστη ανάγκη.
Αγροτουρισμός και τοπική ταυτότητα
Η παραγωγική ανασυγκρότηση οφείλει να συνδέσει τον πρωτογενή τομέα με την τοπική πολιτιστική και φυσική κληρονομιά. Μακριά από το καταστροφικό μοντέλο του μαζικού υπερτουρισμού και της τσιμεντοποίησης, ο αυθεντικός αγροτουρισμός προσφέρει διέξοδο. Η δημιουργία επισκέψιμων κτημάτων, η σύνδεση των συνεταιρισμών με την εστίαση και η προώθηση της γαστρονομικής ταυτότητας επιτρέπουν στον αγρότη να καρπώνεται ο ίδιος την υπεραξία του προϊόντος του, ενώ ο επισκέπτης μετατρέπεται σε σύμμαχο της προστασίας του ζωντανού αγροτικού τοπίου.
Αγροτικές οικο-κοινότητες (Ecovillages) και πολιτική αποκέντρωσης
Αντλώντας έμπνευση από το Παγκόσμιο Δίκτυο Οικολογικών Κοινοτήτων (Global Ecovillage Network – GEN), η ύπαιθρος μπορεί να αναζωογονηθεί μέσα από εγχειρήματα συλλογικής διαβίωσης και παραγωγής. Αυτές οι κοινότητες μπορούν να αποτελέσουν «ζωντανά εργαστήρια» βιωσιμότητας για νέους ανθρώπους, αρκεί να υποστηριχθούν θεσμικά (νομικό πλαίσιο κοινωνικής οικονομίας για συλλογική ιδιοκτησία γης), να τους παραχωρηθεί σχολάζουσα δημόσια γη και να διευκολυνθεί η ενεργειακή τους αυτονομία ως Ενεργειακών Κοινοτήτων μέσω μικρών συστημάτων ΑΠΕ.
Ωστόσο, κανένα μέτρο για τον πρωτογενή τομέα δεν μπορεί να αποδώσει χωρίς μια συνολική, γενναία πολιτική αποκέντρωσης. Η διαβίωση στην περιφέρεια πρέπει να γίνει εφικτή και ελκυστική. Οι αγροτικές κοινότητες χρειάζονται κατά προτεραιότητα πρόσβαση στα συλλογικά αγαθά: δημόσιες συγκοινωνίες, ποιοτικές υπηρεσίες υγείας και γρήγορο internet στις απομακρυσμένες περιοχές για τηλε-εξυπηρέτηση.
Αντίθετα, η σημερινή πολιτική ερημώνει την ύπαιθρο. Η εφαρμογή του άδικου οριζόντιου τεκμαρτού εισοδήματος οδήγησε στο κλείσιμο εκατοντάδων μικρών καταστημάτων, καφενείων και ενοικιαζόμενων δωματίων που κρατούσαν ζωντανή την κοινωνική ζωή των χωριών. Την ίδια στιγμή, το συνεχιζόμενο κλείσιμο των επαρχιακών σχολείων αποτελεί την οριστική καταδίκη για την περιφέρεια. Χωρίς Δημοτικό Σχολείο, καμία κοινότητα δεν μπορεί να μείνει ζωντανή, όσα οικονομικά κίνητρα κι αν δοθούν.
Η χρηματοδότηση: Μια αναγκαία ανακατανομή πόρων
Στο μόνιμο ερώτημα «πού θα βρεθούν τα χρήματα», η απάντηση δεν απαιτεί πρόσθετες δαπάνες, αλλά ριζική ανακατανομή των υφιστάμενων πόρων.
- Η αναδιανομή της ΚΑΠ μεταφέρει πόρους από τη βιομηχανική γεωργία στον μικρό κλήρο με μηδενικό δημοσιονομικό κόστος.
- Το Ταμείο Ανάκαμψης και το ΕΣΠΑ διαθέτουν δισεκατομμύρια για την «Πράσινη Μετάβαση». Αντί αυτά να κατευθύνονται σε 5-10 μεγάλους επιχειρηματικούς ομίλους, πρέπει να διοχετευθούν στις δημόσιες υποδομές της περιφέρειας, σε έργα αγροδασοκομίας, στον ήπιο αγροτουρισμό και σε πιλοτικές οικο-κοινότητες.
- Η εξυγίανση του ΟΠΕΚΕΠΕ θα γλιτώσει τον κρατικό προϋπολογισμό από τα εκατομμύρια ευρώ των ευρωπαϊκών προστίμων, απελευθερώνοντας άμεσα πόρους.
Το πραγματικό κόστος που πρέπει να μας απασχολεί είναι το κόστος της αδράνειας. Αν συνεχίσουμε στο ίδιο μοντέλο, θα πληρώνουμε πολλαπλάσια σε αποζημιώσεις κλιματικών καταστροφών. Τα χρήματα υπάρχουν! Το ζήτημα είναι αν θα τροφοδοτούν το πελατειακό σύστημα ή αν θα επενδυθούν στη θωράκιση και την κοινωνική επιβίωση της ελληνικής υπαίθρου.
Φωτογραφία: Λεωνίδας Τζέκας / Eurokinissi
