Η πανδημία έχει καταδείξει, μεταξύ άλλων, την ευκολία με την οποία οι πολιτικοί και οι συστημικοί οργανικοί διανοούμενοι της Δεξιάς και της σοσιαλδημοκρατίας εγκαταλείπουν, χωρίς καν ένα mea culpa, θέσεις που διατύπωναν μέχρι πριν από λίγο καιρό για θεωρητικά και πρακτικά θέματα, προκειμένου να υποστηρίξουν τις ακριβώς αντίθετες. Αυτό συμβαίνει και στην Ελλάδα, και στην Ευρώπη, και παγκοσμίως. Αναφέρω ενδεικτικά τα ζητήματα που αφορούν το τέλος του κράτους, την ΤΙΝΑ (There Is No Alternative/Δεν υπάρχει εναλλακτική) της παγκοσμιοποίησης, το ρόλο του δημόσιου τομέα-ιδιαίτερα στην υγειονομική περίθαλψη, τη σημασία για τη λειτουργία της κοινωνίας κάποιων περιφρονημένων επαγγελμάτων (νοσηλευτές, καθαρίστριες, εργάτες καθαριότητας, υπάλληλοι σούπερ μάρκετ), την αλληλεγγύη μεταξύ των χωρών της ΕΕ κ.λπ.
Ταυτόχρονα, ο κορωνοϊός έχει συμβάλει στην ενίσχυση κάποιων ήδη υπαρκτών τάσεων του παγκόσμιου καπιταλιστικού συστήματος και των επιμέρους τοπικών του εκφράσεων, καθώς και στην αύξηση των εγγενών σ’ αυτό το σύστημα ανισοτήτων και αδικιών. Μια από αυτές τις τάσεις είναι η διαρκώς αυξανόμενη χρήση των νέων τεχνολογιών στην οικονομία, ένα φαινόμενο που έχει οδηγήσει κάποιους θεωρητικούς στο συμπέρασμα ότι πολλές χώρες βρίσκονται σε πορεία μετάβασης προς το λεγόμενο «ψηφιακό καπιταλισμό», ο οποίος σταδιακά θα επικρατήσει σε όλον τον πλανήτη.
Ο θάνατος συμβαδίζει με τα κέρδη
Σήμερα έχουμε επιλέξει να αναφερθούμε στη θεαματική αύξηση και τις επιπτώσεις του ηλεκτρονικού εμπορίου στην Αμερική κατά τη διάρκεια της κρίσης του κορωνοϊού, παρουσιάζοντας το μεγαλύτερο μέρος ενός γλαφυρού και πολεμικού άρθρου του συγγραφέα και επιμελητή βιβλίων Μπράιαν Μέρτσαντ με τίτλο «Coronavirus Is Speeding Up the Amazonification of the Planet». Το άρθρο δημοσιεύτηκε στις 19 Μαρτίου 2020 στο ηλεκτρονικό περιοδικό τεχνολογίας και επιστήμης OneZero (https://onezero.medium.com/coronavirus-is-speeding-up-the-amazonification-of-the-planet-21cb20d16372.).
Ο όρος «αμαζονοποίηση» που χρησιμοποιεί ο συγγραφέας προέρχεται, όπως είναι εύκολα κατανοητό, από τις επιχειρηματικές πρακτικές της αμερικανικής πολυεθνικής εταιρείας ηλεκτρονικών πωλήσεων Άμαζον. Κατά τη διάρκεια της πανδημίας, η συγκεκριμένη επιχείρηση αύξησε εντυπωσιακά τον κύκλο εργασιών και τα κέρδη της, και ενίσχυσε την κυρίαρχη θέση της στη συγκεκριμένη αγορά των Ηνωμένων Πολιτειών, με το μερίδιό της σ’ αυτήν να σκαρφαλώνει από το ήδη πολύ υψηλό 40% στο 44%. Το γεγονός ότι αυτό συνέβη σε μια χώρα όπου ο αριθμός των κρουσμάτων και των νεκρών από τον COVID-19 έχει φτάσει σε τραγικό ύψος, και συνεχίζει να αυξάνεται, δεν προκαλεί έκπληξη. Ο θάνατος μια χαρά συμβαδίζει με τα κέρδη, όπως γνωρίζουμε καλά και από τη σύγχρονη ελληνική ιστορία με τους μαυραγορίτες της κατοχής-και μετά την απελευθέρωση σεβάσμιους εθνικόφρονες αστούς-να πλουτίζουν, την ίδια στιγμή που ο λαός της Αθήνας πέθαινε από την πείνα.
Η Άμαζον έχει πολλές φορές απασχολήσει διανοούμενους, δημοσιογράφους, ακτιβιστές και πολιτικούς της Αριστεράς για τις εργασιακές σχέσεις που επικρατούν στις εγκαταστάσεις της στην Αμερική, αλλά και σε διάφορες άλλες χώρες. Για το θέμα αυτό ενδιαφέρον έχει το άρθρο των Γιορν Μπέβε (Jörn Boewe) και Γιοχάνες Σούλτεν (Johaness Schulten) με τίτλο «Who Defines the Principles of 21st Century Digital Capitalism? The Case of Amazon» [Ποιος καθορίζει τους κανόνες στον καπιταλισμό του 21ου αιώνα; Η περίπτωση της Άμαζον], το οποίο υπάρχει στην πρόσφατα εκδοθείσα Ετήσια Επετηρίδα του δικτύου transform! europe για το έτος 2020 (Europe in the Brave New World, Merlin Press, London, 2020).
Το παραπάνω άρθρο αρχίζει με την εξής διαπίστωση: «Το ηλεκτρονικό εμπόριο και η οικονομία της πλατφόρμας έχουν σημειώσει τεράστια αύξηση τις τελευταίες δύο δεκαετίες. Αυτό δεν έχει αλλάξει μόνο την καταναλωτική συμπεριφορά και τον τρόπο ζωής μεγάλων ομάδων του πληθυσμού στις βιομηχανικές και αναδυόμενες χώρες, αλλά έχει επιδράσει και στη σχέση κεφαλαίου-εργασίας». Στη συνέχεια, οι συγγραφείς πραγματοποιούν μια ενδελεχή θεωρητική ανάλυση του «ψηφιακού τεϊλορισμού» που εφαρμόζετα�� στα κέντρα εκτέλεσης παραγγελιών (fulfillment centres) της εταιρείας, στα οποία εργάζονται χαμηλόμισθοι χειρώνακτες εργάτες με εξαντλητικούς ρυθμούς και υπό την άγρυπνη ηλεκτρονική παρακολούθηση της διοίκησης.
Η κυριαρχία της Άμαζον και οι κινητοποιήσεις
Το λοκντάουν στην Αμερική αφ’ ενός ενίσχυσε την ανοδική τάση του ηλεκτρονικού εμπορίου, και αφ’ ετέρου οδήγησε στην εμπέδωση σ’ αυτό της κυριαρχίας της Άμαζον, με τους τρόπους που αναφέρει στο άρθρο του ο Μέρτσαντ. Πάντως, αυτό που δεν φαίνεται να έχει αλλάξει σε σχέση με την προ κρίσης κατάσταση είναι οι καταπιεστικές εργασιακές πρακτικές της εταιρείας. Ευτυχώς, το ίδιο ισχύει και για τις μεγαλύτερες ή μικρότερες εργατικές αντιστάσεις. Οι Μπέβε και Σούλτεν αναφέρονται στην ύπαρξη δύο κυμάτων κινητοποιήσεων του προσωπικού της Άμαζον: το πρώτο εμφανίστηκε το 2013 στις θυγατρικές της εταιρείας στην Ευρωπαϊκή Ένωση (Γερμανία, Πολωνία, Ιταλία, Ισπανία, Γαλλία), και το δεύτερο το 2017 στα κέντρα εκτέλεσης παραγγελιών των Ηνωμένων Πολιτειών, της Βρετανίας, της Αυστρίας, της Αυστραλίας, αλλά και της Ινδίας και της Κίνας. Χωρίς να μιλάμε για ένα τρίτο κύμα, επισημαίνουμε ότι κατά τη διάρκεια της παρούσας κρίσης υπήρξαν, παρά τις δυσκολίες, αρκετές μικρότερες ή μεγαλύτερες αντιδράσεις. Σε άρθρο της που δημοσιεύτηκε, στις 22 Απριλίου 2020, στο ηλεκτρονικό περιοδικό Intelligencer με τίτλο «Amazon Workers Protest: ‘They Don’t Care Enough About Us» (https://nymag.com/intelligencer/2020/04/workers-stage-new-protest-over-amazons-coronavirus-response.html), η δημοσιογράφος Σάρα Τζόουνς γράφει: «Σύμφωνα με την Athena, μια ένωση ριζοσπαστικών οργανώσεων που πιέζει την Άμαζον να βελτιώσει τις εργασιακές συνθήκες στις εγκαταστάσεις της, την 21η Απριλίου 2020 περισσότερα από 300 άτομα σε 50 κέντρα εκτέλεσης παραγγελιών απείχαν από τη βάρδια τους. Πρόκειται για τη μεγαλύτερη μέχρι σήμερα μαζική δράση των εργαζόμενων της Άμαζον, η οποία ενδεχομένως είναι προάγγελος και άλλων κινητοποιήσεων που θα γίνουν κατά την διάρκεια της πανδημίας».
Εν όψει των μετασχηματισμών του καπιταλισμού τα συνδικάτα, τα κοινωνικά κινήματα και τα πολιτικά κόμματα της Αριστεράς σε κάθε χώρα, αλλά και σε περιφερειακό και παγκόσμιο επίπεδο, οφείλουν να αναπροσαρμόσουν την στρατηγική τους. Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει να ενδώσουν στις συναινετικές επικλήσεις «για το κοινό καλό», ούτε να εγκαταλείψουν τις ενσώματες αντιστάσεις τους.
Χάρης Γολέμης
Ο κορωνοϊός επιταχύνει την αμαζονοποίηση του πλανήτη
Του Μπράιαν Μέρτσαντ
Υπάρχουν πάντα κάποιοι που κερδίζουν σε περιόδους κρίσης, και το ίδιο ισχύει στην τωρινή πανδημία, όπου τα πράγματα πήγαν καλά για τις επιχειρήσεις παραγωγής χαρτιού υγείας και για τις αλυσίδες σουπερμάρκετ. Όμως τα μεγαλύτερα οφέλη, μακροπρόθεσμα, θα τα έχουν κυρίως η Άμαζον και άλλες επιχειρήσεις ηλεκτρονικού εμπορίου.
Πρόσφατα, η Άμαζον πραγματοποίησε έναν εντυπωσιακό αριθμό προσλήψεων 100.000 εργαζομένων με 17 δολάρια την ώρα -2 δολάρια πάνω από το συνηθισμένο ωρομίσθιο- προκειμένου να μπορέσει να ανταποκριθεί στην εκτίναξη της ζήτησης από αγοραστές που τηρούν την κοινωνική απόσταση.
Βέβαια, το μεγαλύτερο μέρος της υπόλοιπης οικονομίας καταρρέει: οι αεροπορικές εταιρείες και τα ξενοδοχεία δεν έχουν πελάτες, οι μικρές επιχειρήσεις παραπαίουν, και στον κλάδο των υπηρεσιών γίνονται μαζικές απολύσεις. Σερβιτόροι, μπάρμαν, κομμωτές, εργαζόμενοι σε μαγαζιά της γειτονιάς -εκατομμύρια Αμερικάνοι και Αμερικανίδες- έχουν μείνει χωρίς δουλειά, τουλάχιστον μέχρι νεωτέρας.
Η οικονομική καταστροφή ως βάση
Η Άμαζον γνωρίζει καλά την οικονομική καταστροφή που συμβαίνει εκτός των τειχών της, και την χρησιμοποιεί ως βάση για τον καθορισμό του αριθμού των προσλήψεων που κάνει. «Ξέρουμε ότι κατά τη διάρκεια της κρίσης είναι πολλοί εκείνοι που έχουν πληγεί οικονομικά, είτε γιατί έχουν χάσει τις θέσεις εργασίας τους σε ξενοδοχεία, εστιατόρια, και ταξιδιωτικά γραφεία, είτε γιατί είναι σε αναγκαστική άδεια», έγραφε η ανακοίνωση της Άμαζον για τις νέες προσλήψεις που έφερε την υπογραφή του Ντέιβ Κλαρκ, ανώτερου αντιπρόεδρου της εταιρείας και υπεύθυνου για τις διεθνείς δραστηριότητές της. Και συνέχιζε: «Αυτοί οι άνθρωποι πρέπει να ξέρουν ότι τους καλωσορίζουμε στις τάξεις μας μέχρι να υπάρξει επιστροφή στην κανονικότητα και οι παλιοί εργοδότες τους μπορέσουν να τους ξαναπάρουν στη δουλειά». Βέβαια, η ενδεχόμενη επαναπρόσληψή τους εξαρτάται από την έκταση της οικονομικής καταστροφής που θα προκαλέσει ο Covid-19, και μπορεί να μη γίνει ποτέ. Στην περίπτωση που επαληθευθεί αυτό το κακό σενάριο, οι προσλήψεις της Άμαζον θα είναι απλώς ένα τυπικό παράδειγμα της μόνιμης μεταφοράς παραδοσιακών εργασιών των μικρών επιχειρήσεων σε αναξιόπιστους τεχνολογικούς γίγαντες, οι οποίοι εφαρμόζουν τη μερική απασχόληση και διανέμουν προϊόντα και υπηρεσίες με ηλεκτρονικές πλατφόρμες. Αυτή είναι η «αμαζονοποίηση» της αμερικανικής οικονομίας.
Στην ύφεση του 2009, από τις μικρές επιχειρήσεις χάθηκαν 2 εκατομμύρια θέσεις εργασίας. Σήμερα, το ηλεκτρονικό εμπόριο είναι πολύ πιο ικανό και προετοιμασμένο να απορροφήσει τους πελάτες των μικρών επιχειρήσεων. Όμως, η πραγματικότητα είναι ότι μερικές από τις επιχειρήσεις που θα πεθάνουν μπορεί να μείνουν για πάντα νεκρές. Τα βιβλιοπωλεία, για παράδειγμα, παλεύουν να κρατηθούν στη ζωή. Η εταιρεία Powell’s Books-εδώ και καιρό η σημαντικότερη ανεξάρτητη επιχείρηση που ανταγωνίζεται την Άμαζον στο χώρο του βιβλίου, ακόμα και στις ηλεκτρονικές πωλήσεις-από τότε που επιβλήθηκε το λοκντάουν έχει απολύσει το μεγαλύτερο μέρος του προσωπικού της.
Αν τα εστιατόρια, τα μπαρ, και τα καταστήματα της γειτονιάς κλείσουν οριστικά, και οι τεχνολογικές εταιρείες-ογκόλιθοι απορροφήσουν την πελατεία τους και προσλάβουν το εργατικό δυναμικό που θα απολυθεί, η τάση της (ενίσχυσης του ηλεκτρονικού εμπορίου και συγκέντρωσης του κεφαλαίου, ΣτΜ) πολύ δύσκολα θα μπορέσει να αναστραφεί όταν θα βγούμε από τα συντρίμμια.
Τι σημαίνει αμαζονοποίηση
Αυτό που είναι σίγουρο είναι ότι η αμαζονοποίηση σημαίνει τη στήριξη της επισφαλούς μερικής απασχόλησης των εποχικών και εύκολα αναπληρώσιμων εργαζομένων στις αποθήκες, ή των ευέλικτων ντελιβεράδων που εργάζονται ατέλειωτες ώρες χωρίς να πληρώνονται υπερωρίες. Αυτό το μοντέλο δεν υπάρχει μόνο στην Άμαζον, αλλά και στις ηλεκτρονικές πλατφόρμες μίσθωσης Lyft και Uber, καθώς και στις εταιρείες παράδοσης τροφίμων με ηλεκτρονικές παραγγελίες Instacart και DoorDash, οι οποίες όταν άρχισε να εξαπλώνεται ο ιός έδωσαν τη δυνατότητα στους εργαζόμενούς τους που δεν αισθάνονταν καλά να επιλέξουν μεταξύ του να θέσουν τους εαυτούς τους και τους άλλους σε κίνδυνο πηγαίνοντας στη δουλειά, και της παραμονής τους στο σπίτι χωρίς μισθό ή κάποια στήριξη άλλου είδους. Μετά από δημόσια κατακραυγή και πολιτική πίεση, ορισμένες από αυτές τις εταιρείες, όπως η Instacart, μετακινήθηκαν από την αρχική πολιτική τους και εφάρμοσαν κάποια λιγοστά μέτρα στήριξης των εργαζομένων τους που νοσούν, όπως η άδεια μετ’ αποδοχών υπό την προϋπόθεση ότι κάποιος αρμόδιος θα βεβαιώσει ότι έχουν μολυνθεί από τον Covid-19. Αλλά για να βρει κάποιος το τεστ ανίχνευσης του ιού θα πρέπει να είναι ή ο Τομ Χανκς, ή κάποιος βασικός πλέι μέικερ ομάδας του NBA.
Η αμαζονοποίηση μπορεί, επίσης, να σημαίνει τον μονοπωλιακό έλεγχο σε πλατφόρμες που μπορούν να δημιουργούν ή να διαλύουν επιχειρήσεις ανάλογα με τα κέφια τους. Ας πάρουμε για παράδειγμα την απόφαση της Άμαζον να αναστείλει τις αποστολές «μη αναγκαίων» αγαθών, πολλά από τα οποία προέρχονται από ανεξάρτητους πωλητές που συνεργάζονται μαζί της. Αυτό ήταν ένα ακόμα χτύπημα σε πολυάριθμες μικρές επιχειρήσεις που έδειξε την τεράστια δύναμη της Άμαζον να ρυθμίζει κατά βούληση τις τύχες των επιχειρήσεων που βασίζονται στην πλατφόρμα της για να βρουν πελάτες. Πρόκειται για μια απόφαση με σαρωτικές συνέπειες για τον βιοπορισμό χιλιάδων ανθρώπων.
Η αμαζονοποίηση μπορεί να σημαίνει και μείωση των θέσεων εργασίας. Η εταιρεία επεξεργάζεται ένα σχέδιο αυτοματοποίησης που έχει στόχο να κερδίσει την εμπιστοσύνη των επενδυτών, να διεγείρει τη φαντασία του κοινού, και να εμποδίσει τους εργαζόμενους να διεκδικούν υψηλότερους μισθούς. Η Άμαζον έχει ανακοινώσει ότι το 2030 οι αποθήκες της θα είναι πλήρως αυτοματοποιημένες. Είναι σχεδόν αδιάφορο αν αυτό το έτος είναι ένα πραγματικό ορόσημο ή όχι-το σημαντικό είναι ότι σηματοδοτεί την απόφασή της να επενδύσει μεγάλα ποσά στη ρομποτική και στο λογισμικό προσωπικής παραγωγικότητας. Ορισμένα καθήκοντα, όπως η τοποθέτηση των προϊόντων στα ράφια έχει ήδη αυτοματοποιηθεί, ενώ κάποια άλλα, όπως η απόσπαση των προϊόντων από τα ράφια, όχι ακόμα. Εν τω μεταξύ, η επαπειλούμενη μαζική ρομποτοποίηση καθηλώνει τους μισθούς γιατί οι εργαζόμενοι αποθαρρύνονται να οργανωθούν συνδικαλιστικά και απειλούνται με αντικατάσταση. Επιπλέον, η υπόσχεση πλήρους αυτοματοποίησης εξασφαλίζει την εισροή επενδυτικών κεφαλαίων.
Η αλήθεια είναι ότι πολλές εταιρείες στην Κίνα άδραξαν την ευκαιρία του κορωνοϊού για να εισαγάγουν στα εργοστάσια εξοπλισμό εξοικονόμησης εργασίας που ενισχύει την αυτοματοποίηση-εργοστασιακές γραμμές παραγωγής με πολύ απλές εργασίες συναρμολόγησης- και είναι βέβαιο ότι μετά το τέλος της επιδημίας θα υπάρξουν αυτοματοποιημένα εργοτάξια. Άλλες εταιρείες, όπως η Google, εφαρμόζουν επίσης αυτόματο λογισμικό.
Ιδανική στιγμή για αυτοματοποίηση και ιδιωτικοποίησεις
Η πανδημία είναι, τελικά, μια ιδανική στιγμή πειραματισμού των εταιρειών με την αυτοματοποίηση. Η αρνητική πλευρά της εισαγωγής στην παραγωγή εξοπλισμού και προγραμμάτων που θα υποκαθιστούν τις θέσεις εργασίας είναι ότι αυτή θα οδηγήσει σε κοινωνική αναστάτωση και ανησυχία. Αλλά με την ανησυχία να έχει, έτσι κι αλλιώς, φτάσει ήδη στα άκρα λόγω της πανδημίας, η δουλειά κάποιων μπορεί να αντικατασταθεί από έναν αλγόριθμο πριν αυτοί προλάβουν να διαμαρτυρηθούν.
Τέλος, η αμαζονοποίηση θα σημάνει ιδιωτικοποιήσεις των δημόσιων υπηρεσιών, όπως η υγειονομική περίθαλψη, και παράδοσή τους σε επιχειρήσεις που κάνουν ευρεία χρήση των νέων τεχνολογιών, με τα γνωστά δυσάρεστα αποτελέσματα. Πριν από την κρίση του κορωνοϊού, η Άμαζον κυοφορούσε ήδη μια μαζική επιχειρηματική δραστηριότητα στον τομέα της υγειονομικής περίθαλψης. Σε συνεργασία με την Berkshire Hathaway και την Chase, είχε αποφασίσει να δημιουργήσει μια κλινική πρωτοβάθμιας υγείας για τους υπαλλήλους της με την ονομασία Amazon Care. Εν μέσω της πανδημίας, η Άμαζον εξετάζει επίσης τον τρόπο συνεργασίας με το Ίδρυμα Μπιλ Γκέιτς, η οποία θα έχει στόχο να προμηθεύει την πολιτεία της Ουάσινγκτον με τέστ ανίχνευσης του κορωνοϊού.
Αυτή είναι ίσως η σαφέστερη επιβεβαίωση της ισχύος ενός τεχνολογικού δόγματος του σοκ-σύμφωνα με τον ορισμό της Ναόμι Κλάϊν για τον τρόπο με τον οποίο οι επιχειρήσεις χρησιμοποιούν μια συλλογική αναταραχή για να προωθήσουν τα σχέδιά τους. Μια ιδιωτική εταιρεία ηλεκτρονικού εμπορίου καλύπτει το κενό που έχει αφήσει η τραγωδία και η ανικανότητα της κυβέρνησης να την αντιμετωπίσει, εισάγοντας νέους κανόνες: Η Άμαζον συμβάλει στην υγειονομική περίθαλψη. Επαναλαμβάνω ότι η μεταφορά των δημόσιων υπηρεσιών σε επιχειρήσεις που λειτουργούν με σκοπό το κέρδος σπάνια είναι καλός οιωνός, ειδικά όταν αφορά ζητήματα υγείας.
Προάγγελος του μέλλοντος της μισθωτής εργασίας
Δεν είναι δύσκολο να δούμε τα άμεσα αποτελέσματα των μέτρων κοινωνικής απόστασης- τις κλειστές βιτρίνες των καταστημάτων, τα κλειστά εστιατόρια και τους ντελιβεράδες που παρκάρουν έξω από μαγαζιά που μαγειρεύουν φαγητά για να στέλνουν στους πελάτες της GrubHub (εταιρεία ηλεκτρονικών παραγγελιών και παραδόσεων, ΣτΜ). Τα αποτελέσματα αυτά προοιωνίζουν ένα μέλλον στο οποίο η ενισχυμένη λόγω της κρίσης Άμαζον θα κυριαρχεί στο λιανικό και ηλεκτρονικό εμπόριο, σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό από σήμερα. Προσωπικά γνωρίζω το λιγότερο καμιά δεκαριά ανθρώπους που έχασαν ήδη τη δουλειά τους, μερικοί από τους οποίους σήμερα εξαρτώνται από το πάγωμα των εξώσεων για να μένουν στα σπίτια τους με τις οικογένειές τους. Πολλοί θεωρούν ότι η πανδημία δεν είναι παρά η πρώτη φάση της καταστροφής.
Ακριβώς όπως ο κορωνοϊός μάς έχει δώσει μια πρόγευση του μελλοντικού τρόπου εργασίας των αυτό-αποκλεισμένων στο σπίτι του εργατών με τα λευκά κολάρα, ο τρόπος που αντιδρούν στην πανδημία οι επιχειρήσεις και οι καταναλωτές μπορεί να είναι ο προάγγελος του μέλλοντος της μισθωτής εργασίας-μιας εργασίας, που θα είναι επισφαλής, καθοριζόμενη από αλγορίθμους, εν μέρει αυτοματοποιημένη, και στην υπηρεσία μιας χούφτας ανεξέλεγκτων εταιρειών. Οι επιχειρήσεις που έχουν απολύσει υπαλλήλους, έχουν αυτοματοποιήσει διάφορα καθήκοντα, και έχουν αρπάξει την ευκαιρία για να χρησιμοποιούν πολύ φτηνά αμειβόμενους εξωτερικούς συνεργάτες, μπορεί να μην προσλάβουν πάλι τους πρώην εργαζόμενούς τους. Στην παγκόσμια οικονομία είναι ενδεχόμενο να κυριαρχήσουν, ακόμα περισσότερο από σήμερα, η επισφαλής εργασία, οι μονοπωλιακές τεχνολογικές πλατφόρμες, και τα ημι-αυτοματοποιημένα συστήματα. Και τότε η αμαζονοποίηση του πλανήτη θα είναι πλήρης.
Μετάφραση-επιμέλεια: Χάρης Γολέμης
