Κυρίαρχο χαρακτηριστικό όλων των δημοσκοπήσεων είναι ότι η ΝΔ αποκλείεται να κατακτήσει την αυτοδυναμία στις επερχόμενες εκλογές. Δεν θα στοιχημάτιζα όλα τα λεφτά μου σ’ αυτή την κοινή εκτίμηση. Ο λόγος είναι ότι η Δεξιά έχει δείξει πως μπορεί να αναγεννιέται από τις στάχτες της – μην το συνδέσετε αυτό με τον φοίνικα της χούντας, αν και κι εκείνη ξεπήδησε από τους κόλπους της Δεξιάς.
Αν παρατηρήσουμε τα εκλογικά αποτελέσματα από το τέλος του εμφυλίου μέχρι σήμερα, θα διαπιστώσουμε ότι –με εξαίρεση τις εκλογές του 1950, τις δύο αναμετρήσεις του 2012 και τις δύο του 2015–η δύναμη της παραδοσιακής Δεξιάς, ακόμη και στις δυσκολότερες στιγμές της, είναι γύρω στο 35–40%. (Αν, μάλιστα, συνυπολογίσουμε και τα κόμματα της άκρας Δεξιάς, το αντίστοιχο εύρος είναι 36,5%–54,4%.).
Η κοινωνική βάση της Δεξιάς
Η ΝΔ, όπως πριν από αυτήν ο Ελληνικός Συναγερμός και η ΕΡΕ, για λόγους που συνδέονται με τη δομή του ελληνικού κοινωνικού σχηματισμού –όπου η μικρή ιδιοκτησία και η αυτοαπασχόληση έχουν διαχρονικά ιδιαίτερη βαρύτητα– αλλά και εξαιτίας των παθών του Εμφυλίου, δεν είναι μόνο η παράταξη του αστισμού και του μεγάλου ελληνικού και ξένου κεφαλαίου. Εκφράζει και, ταυτόχρονα, συγκροτεί, μέσω της ηγεμονικής ιδεολογίας της, μια κοινωνική συμμαχία με χαρακτηριστικά ιστορικού μπλοκ, η οποία, πέρα από τους φορείς του κεφαλαίου, περιλαμβάνει τη συντριπτική πλειονότητα της αγροτικής τάξης, το μεγαλύτερο ίσως τμήμα της παραδοσιακής μικροαστικής τάξης, μεγάλο μέρος των αυτοαπασχολούμενων όλων των κατηγοριών, αλλά και τμήματα της εργατικής τάξης, τόσο του δημόσιου όσο και του ιδιωτικού τομέα.
Η σταθερότητα και η ασφάλεια αποτελούν τον συνεκτικό ιδεολογικό πυρήνα του παραπάνω μπλοκ. Σε ένα περιβάλλον κοινωνικής και γεωπολιτικής αβεβαιότητας, αυτό το αίτημα υπερισχύει συχνά της κοινωνικής δυσαρέσκειας. Να σημειώσω εδώ ότι ένα, όχι αμελητέο, τμήμα της συγκεκριμένης κοινωνικής συμμαχίας καταφέρνει να διατηρεί ή και να βελτιώνει τη θέση του μέσω της ανόδου των τιμών των προϊόντων και των υπηρεσιών που προσφέρει, των υπερβολικά υψηλών ενοικίων που εισπράττει, της φοροδιαφυγής και των πελατειακών σχέσεων.
Παρότι η Δεξιά είναι διαχρονικά επτάψυχη, οι επιχειρηματικοί και πολιτικοί κύκλοι, στην Ελλάδα και το εξωτερικό, για να έχουν το κεφάλι τους ήσυχο, αναζητούν εναλλακτικά σενάρια που θα εξασφαλίσουν τη συνέχιση μετά τις εκλογές της νεοφιλελεύθερης και ευρωατλαντικής πολιτικής. Έτσι, όσο και αν σήμερα φαίνεται δύσκολο, δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο κυβερνήσεων συνεργασίας της Δεξιάς με κεντροαριστερές δυνάμεις ή τμήματα αυτών, ή δημιουργίας μιας τεχνοκρατικής κυβέρνησης «ειδικού σκοπού» υποστηριζόμενης τόσο από τη Δεξιά όσο και από την Κεντροαριστερά.
Διαχρονική επιδίωξη των δυνάμεων του Κέντρου και της Κεντροαριστεράς είναι να αφαιρέσουν από τη Δεξιά την αποκλειστική εκπροσώπηση της κοινωνικής συμμαχίας στην οποία αναφέρθηκα. Αυτή η φιλοδοξία δεν ανησυχεί ούτε τις κυρίαρχες κοινωνικές δυνάμεις, δηλαδή το ελληνικό και το ξένο κεφάλαιο, ούτε την ΕΕ και τις ΗΠΑ. Ο δικομματισμός ήταν και παραμένει η ιδανική λύση για τη σταθερότητα του συστήματος.
Το ΠΑΣΟΚ των Παπανδρέου και του Σημίτη υπήρξε απολύτως ισότιμος ανταγωνιστής της ΝΔ, από τη δεκαετία του 1980 έως την κρίση του 2010 και τη μνημονιακή συγκυβέρνηση Σαμαρά-Βενιζέλου. Το ΠΑΣΟΚ του Ανδρουλάκη δεν μπορεί να διαδραματίσει αυτόν τον ρόλο. Σήμερα, τον διεκδικεί με σοβαρές πιθανότητες επιτυχίας το κόμμα του, επίσης αναγεννημένου από τις στάχτες του, Αλέξη Τσίπρα, που, όπως λέγεται, έχει και τη στήριξη ισχυρών επιχειρηματικών συμφερόντων. Το εγχείρημα του γοητεύει και έναν μικρό αριθμό αριστερών πανεπιστημιακών και διανοουμένων, ορισμένοι εκ των οποίων το θεωρητικοποιούν στη βάση του λεγόμενου «αριστερού λαϊκισμού». Η αντίληψη αυτή, υποστηρίζοντας ότι η κοινωνική σύγκρουση δεν διεξάγεται μεταξύ τάξεων αλλά μεταξύ «λαού» και ελίτ, καταλήγει να νομιμοποιεί τον ανεξέλεγκτο αρχηγισμό.
Επανερχόμενος στο θέμα των πιθανών κυβερνήσεων συνεργασίας, θεωρώ ότι δεν πρέπει να αποκλειστεί και η κυβερνητική συμπόρευση της ΝΔ με δυνάμεις της Ακροδεξιάς, δεδομένου ότι η ιδεολογική και πολιτική σύγκλιση των δύο χώρων είναι πια πολύ στενή. Τότε, τα πράγματα θα γίνουν ακόμα πιο δύσκολα για όλες και όλους μας.
Η ριζοσπαστική Αριστερά
Η ριζοσπαστική, αντικαπιταλιστική Αριστερά —στην οποία προφανώς ανήκει το ΚΚΕ, παρότι το ίδιο απορρίπτει κατηγορηματικά τον χαρακτηρισμό αυτό για τον εαυτό του— περιλαμβάνει πολιτικές δυνάμεις με καταστατικό στόχο την υπέρβαση του καπιταλισμού. Οι δυνάμεις αυτές, παρά τις ενδεχομένως διαφορετικές στρατηγικές τους, μπορούν να διαμορφώνουν κοινή τακτική σε μια μεγάλη γκάμα θεμάτων.
Με δεδομένη τη στάση του ΚΚΕ, οι λοιπές αντικαπιταλιστικές αριστερές δυνάμεις πρέπει να αναζητήσουν τον τρόπο με τον οποίο, μαζί με δυνάμεις της ριζοσπαστικής Οικολογίας, κοινωνικά κινήματα, αλλά και τον ανένταχτο κόσμο της Αριστεράς, θα αξιοποιήσουν την υπαρκτή κοινωνική δυσαρέσκεια, προκαλώντας ρήγματα στην κοινωνική συμμαχία που προανέφερα και συμβάλλοντας στη συγκρότηση ενός εναλλακτικού αντι-ηγεμονικού πόλου.
Το έδαφος για μια διαφορετική από την κυρίαρχη κοινωνική συμμαχία υπάρχει και μπορεί να διευρυνθεί. Περιλαμβάνει ευρύτατα τμήματα της επισφαλούς εργασίας, κυρίως, αλλά όχι μόνο, της νεολαίας (ντελιβεράδες, εργαζόμενους στον τουρισμό και στην εστίαση, εργαζόμενες στα call centers και στο λιανεμπόριο κ.α.), κατώτερα και μεσαία τμήματα της παραδοσιακής μικροαστικής τάξης και των αυτοαπασχολούμενων, αλλά και ένα σημαντικό αριθμό δημοκρατικών ανθρώπων που είναι υπέρ της απαγόρευσης των εξορύξεων, υπερασπίζονται τα «κοινά», τα δημοκρατικά δικαιώματα και τις κάθε μορφής μειονότητες και αντιτίθενται στον εθνικισμό και στους ιμπεριαλιστικούς πολέμους.
Πώς να προχωρήσουμε
Η αναγκαία ανασυγκρότηση της ριζοσπαστικής Αριστεράς προϋποθέτει, κατά τη γνώμη μου, τρεις αλληλένδετες κατευθύνσεις δράσης.
Η πρώτη κατεύθυνση αφορά την ιδεολογική αντιπαράθεση με τον σύγχρονο καπιταλισμό και τις ιδέες, τις αξίες και τις κοινωνικές πρακτικές που τον νομιμοποιούν και τον αναπαράγουν, όπως ο ατομικισμός, η ιδιώτευση, η μοιρολατρία, η προσωπολατρία, η έμφυλη καταπίεση, η λατρεία του πλουτισμού, η άκριτη εξύμνηση της τεχνολογίας ως δήθεν αυτόματης λύσης για κάθε κοινωνικό πρόβλημα.
Οι πλουραλιστικές δυνάμεις της ριζοσπαστικής Αριστεράς οφείλουν να προβάλλουν το σοσιαλιστικό τους όραμα στον δημόσιο χώρο – στους χώρους δουλειάς, στα πανεπιστήμια, στα συνέδρια, στις εφημερίδες, στα έντυπα και ηλεκτρονικά περιοδικά. Δεν πρόκειται για διδακτισμό ούτε για αυτάρεσκη θεωρητικολογία. Στο πεδίο των ιδεών κρίνεται, σε μεγάλο βαθμό, η πολιτική και πολιτισμική ηγεμονία στην κοινωνία.
Η δεύτερη κατεύθυνση δράσης αφορά τη μετάφραση της αντικαπιταλιστικής κριτικής σε συγκεκριμένα αιτήματα και προτάσεις που να απαντούν στα προβλήματα της καθημερινότητας και να συνομιλούν με τις ανάγκες και τις ευαισθησίες της δυνητικής κοινωνικής συμμαχίας στην οποία αναφέρθηκα προηγουμένως. Οι γενικές διακηρύξεις δεν αρκούν. Τα αυτιά των λαϊκών τάξεων είναι κλειστά απέναντι σε μια αφηρημένη και «ξύλινη» αντικαπιταλιστική ρητορεία· ανοίγουν όταν η αντικαπιταλιστική πολιτική μεταφράζεται σε χειροπιαστές απαντήσεις για τη ζωή τους.
Τέλος, απαιτείται η οικοδόμηση σχέσεων συντροφικότητας ανάμεσα στις διαφορετικές δυνάμεις της ριζοσπαστικής Αριστεράς. Αυτό σημαίνει ειλικρινή συνεργασία, χωρίς προκαταλήψεις και αποκλεισμούς, κοινή δράση στα κινήματα και συστηματικό πολιτικό διάλογο με πρωτοβουλίες όπως η σημερινή, αλλά και με πιο εξειδικευμένες θεματικές συζητήσεις. Προνομιακό πεδίο μιας τέτοιας συνεργασίας είναι το αντιπολεμικό κίνημα. Ένα ενιαίο μέτωπο απέναντι στον μιλιταρισμό, στον εθνικισμό και στην εμπλοκή της χώρας σε ιμπεριαλιστικές συγκρούσεις μπορεί να δημιουργήσει τους όρους για μια πλουραλιστική πολιτική συμμαχία με αξιόλογη απήχηση στην κοινωνία.
Με δεδομένη τη σημερινή κατάσταση, εκτιμώ ότι η κοινή κάθοδος στις επερχόμενες εκλογές των δυνάμεων της ριζοσπαστικής, αντικαπιταλιστικής Αριστεράς δεν φαίνεται να είναι εφικτή, πλην εξαιρετικού απροόπτου. Αυτό, ωστόσο, δεν αναιρεί την ανάγκη για πολιτική ώσμωση μέσα από τον διάλογο και την κοινή δράση. Άλλωστε, το μέλλον διαρκεί πολύ.
Φωτογραφία: Raychel Sanner / Pexels
Σημείωση:
1. Το άρθρο είναι, με μικρές φραστικές διαφορές, η εισήγηση του Χάρη Γολέμη στην εκδήλωση «Η ριζοσπαστική Αριστερά πρέπει να βγει μπροστά», που διοργάνωσε στις 17 Ιουνίου ο ιστότοπος RProject.
