Μήτσος Παπανικολάου «Τα ποιήματα (1916-1942)», φιλολογική επιμέλεια: Μιχ. Γ. Μπακογιάννης, εκδόσεις Σμίλη, 2024
Μήτσος Παπανικολάου «Τα πεζογραφήματα (1913-1943)», φιλολογική επιμέλεια: Μιχ. Γ. Μπακογιάννης, εκδόσεις Σμίλη, 2024
Έχει κάτι από την τρυφερότητα της μητρικής φροντίδας και το αμετάκλητο της αιχμηρής δικαιοσύνης η αποκατάσταση: ό,τι στο παρελθόν κακοπάθησε και ό,τι αδικήθηκε λαμβάνει στο σήμερα μια θέση κάπως καλύτερη. Δεν πρέπει να απεμπολούμε τούτη τη μεταφυσική ούτε στη φιλολογία: συγγραφείς που έσφιξαν τα δόντια τους από την πείνα και την ανέχεια, που έκλαψαν γοερά από τους πόνους, που πέθαναν εξουθενωμένοι και με θανάτους κακούς, μα που έγραψαν έστω δέκα σελίδες που είχαν κάτι από τον ουρανό που εκείνοι ονειρεύτηκαν, αξίζει και πρέπει μετά θάνατον να έχουν μια τύχη καλή – τα κείμενά τους να μπορούμε να τα διαβάσουμε μέσα από εκδόσεις αξιόπιστες φιλολογικά και κομψές αισθητικά· δεν τους αξίζουν περαιτέρω τιμωρίες. Σήμερα ένας αδικημένος από τη ζωή και τη φιλολογία αποκαθίσταται σχεδόν οριστικά – το όνομα αυτού Μήτσος Παπανικολάου (1900-1943).
Το 2023 κυκλοφόρησαν «Άπαντα τα ευρεθέντα» του Μήτσου Παπανικολάου από τις εκδόσεις Όγδοο, επιμελημένα από τον Μ. Χ. Ρέμπα. Επέκρινα εκείνη την έκδοση («Η Εποχή», 9.10.2023) με το σκεπτικό ότι επρόκειτο για ένα κακότεχνο βιβλίο, ενώ σε φιλολογικό επίπεδο θεώρησα ότι έπασχε πολλαπλώς (εκδοτικά, μεθοδολογικά κ.λπ.). Εκείνη η έκδοση ήταν λίγη κατ’ ουσίαν: έπαιρνε τις προηγούμενες εκδόσεις των κειμένων του Παπανικολάου, κυρίως εκείνες του Τάσου Κόρφη, τους άλλαζε λάμπες και λαμπάκια, κότσαρε με τρόπο προβληματικό ελάχιστα επιπλέον κείμενα και έδινε στο κοινό έναν Μήτσο ζαλισμένο, σαν να ήταν επιβάτης ενός μεθυσμένου καραβιού – οπωσδήποτε όχι ρεμπωικού.
Από τότε μέχρι σήμερα τα πράγματα άλλαξαν, ίσως με ταχύτητα σπάνια για τους χρόνους των γραμμάτων, καθώς ο Μιχάλης Μπακογιάννης επιμελήθηκε φιλολογικά και οι εκδόσεις Σμίλη εξέδωσαν έναν άλλο Μήτσο Παπανικολάου, δίτομο τούτη τη φορά – σίγουρα προς αντικατάσταση όλων των προηγούμενων εκδόσεων και προς τιμή των συντελεστών.
Νέα ποιήματα και πεζογραφήματα
Το δίτομο αυτό έργο περιλαμβάνει ξεχωριστά τα ποιήματα και τα πεζογραφήματα του Παπανικολάου, τόσο τα πρωτότυπα όσο και τις μεταφράσεις, συνοδευόμενα από (σχετικά) κατατοπιστικές εισαγωγές στο ποιητικό και πεζογραφικό σκέλος αντιστοίχως και από σημειώσεις πρώτων δημοσιεύσεων (εδώ υπάρχουν πολλές νέες σιωπηρές διορθώσεις παλαιότερων γνωστών δεδομένων), παραλλαγών βάσει μεταγενέστερων δημοσιεύσεων, επιπλέον πραγματολογικών στοιχείων κ.ά. Έχουμε να κάνουμε εν ολίγοις με μια έκδοση άξια του Παπανικολάου, του έργου του και του κόπου που καταβλήθηκε από τον επιμελητή.
Και επειδή κάποιες φορές τα μετρήσιμα στοιχεία είναι ενδεικτικά, ο Μπακογιάννης σημειώνει: «δημοσιεύτηκαν είτε όσο ζούσε [ο Παπανικολάου] είτε μεταθανάτια συνολικά τριακόσια πενήντα έξι κείμενα, από τα οποία εκατόν εβδομήντα ένα (περίπου το 50% επί του συνόλου) ήταν αθησαύριστα στις εκδόσεις του Κόρφη και του Ρέμπα. […] Συγκεκριμένα εντοπίστηκαν πενήντα τέσσερα πρωτότυπα και μεταφρασμένα ποιήματα και πεζογραφήματα τα οποία δεν έχουν περιληφθεί στα εκατόν εξήντα πέντε κείμενα των εκδόσεων του Κόρφη και του Ρέμπα» («Τα ποιήματα», σ. 31-32).
Και στους δύο τόμους τα κείμενα είναι τοποθετημένα χρονολογικά βάσει του χρόνου δημοσίευσης, στα ποιήματα υπάρχει στιχαρίθμηση, ενώ ο διαχωρισμός σε πρωτότυπα και μεταφράσεις είναι λειτουργικός. Ένα στοιχείο, για κάποιους πάντα ακανθώδες αλλά για άλλους όχι τόσο, είναι οι εκδοτικές αρχές. Έτσι, ο Μπακογιάννης αποφασίζει να εκδώσει τα κείμενα σε μονοτονικό, με εκσυγχρονισμένη ορθογραφία, τηρώντας τους φθόγγους του Παπανικολάου αλλά εν μέρει διορθώνοντας τη στίξη. Η πρόταση του Μπακογιάννη υπακούει μεν κατά το ήμισυ στη σύγχρονη φιλολογική πρακτική και στο αίτημα για κείμενα που να διαβάζονται με ευκολία από το σημερινό αναγνωστικό κοινό, αλλά παράλληλα είναι διστακτική ως προς τον βαθμό της παρέμβασης. Καίτοι μη περιοριζόμενο στον Παπανικολάου το ζήτημα, ίσως μάλλον υπερβολικά εξειδικευμένο, ιδίως μάλιστα μόνο μεταξύ των φιλολόγων που έχουν το κουράγιο να εκδώσουν παλαιότερα κείμενα, ό,τι εδώ υποβάλλω έχει ως εξής: ενίοτε χρειάζονται αλλαγές και στη στίξη, περισσότερες απ’ ό,τι επιτρέπει ο σεβασμός των χειρόγραφων ή έντυπων μαρτύρων – και νομίζω ότι ο Παπανικολάου εμπίπτει σε αυτή την κατηγορία.
Η σημασία της νέας έκδοσης
Ό,τι όμως έχει περισσότερη σημασία είναι τα νέα κείμενα που ο Μπακογιάννης ανασύρει μέσω της εκτεταμένης έρευνάς του. Πλέον η αισθητική μας εμπειρία εμπλουτίζεται σημαντικά, ενώ σε γραμματολογικό επίπεδο μπορούμε να δούμε έναν Παπανικολάου πολύτροπο.
Ξεκινώντας από την πρωτότυπη παραγωγή και αναφορικά με το ποιητικό έργο, ο Μπακογιάννης προωθεί ένα ερμηνευτικό σχήμα για την ποιητική φωνή και ιδιοπροσωπία του Παπανικολάου, ενδιαφέρον όσο και συζητήσιμο: ο ποιητής μεταβαίνει από ένα σημείο στο οποίο υπάρχει διαφορά μεταξύ επιθυμίας και πραγματικότητας προς ένα τελικό σημείο στο οποίο έχει συμφιλιωθεί με τον εαυτό και τις αντιφάσεις – σε ένα δεύτερο επίπεδο, ο Μπακογιάννης διαβλέπει ότι οι μοντερνιστικοί πειραματισμοί του Παπανικολάου βοήθησαν και αναζωογόνησαν την ποίησή του. Από την άλλη πλευρά, στα πρωτότυπα πεζογραφήματα ο Μπακογιάννης επισημαίνει ότι αυτά υπακούνε στο dulce et utile, προσπαθούν να συμβαδίσουν με την κοινωνική ηθική και τις λογοτεχνικές απαιτήσεις των εντύπων στα οποία δημοσιεύθηκαν. Όπως και να έχει, δίπλα στους στίχους του υπέροχου «Τοπίου» ο αναγνώστης πρέπει να τοποθετήσει τους στίχους ενός Παπανικολάου μαχητικού, σοσιαλίζοντος ή τουλάχιστον με πρόδηλο πολιτικό πρόσημο, όπως εκείνον των ποιημάτων του Όρκου και του Μίσους.
Αν και τούτο το σκέλος ίσως αφορά περισσότερο τη γραμματολογία, δεν θα πρέπει για αυτόν τον λόγο να το υποβαθμίσουμε. Ο Παπανικολάου μέσω των μεταφράσεών του, κυρίως από τη γαλλική λογοτεχνία, αφενός μεν μπολιάζει τα γραπτά του με την τεχνική των ομοτέχνων του, αφετέρου γίνεται ο διαμεσολαβητής, προκειμένου ένα εγχώριο αναγνωστικό κοινό να προσοικειωθεί τον ξένο λόγο. Από τον Πόε και τον Μπωντλαίρ μέχρι τον Βαλερύ, τον Μιλόζ, ακόμα και τον Λόρκα, ο Παπανικολάου στις ποιητικές του μεταφράσεις προβάλλει τη δική του γενεαλογία και δείχνει τις ατραπούς των αναγνωστικών και αισθητικών του προτάσεων. Ίσως λίγο περισσότερο η πρόθεσή του να γνωρίσει στο ελληνικό κοινό την ξένη λογοτεχνία εξεικονίζεται στις πεζογραφικές του μεταφράσεις: εκεί, όπως παρατηρεί και ο Μπακογιάννης, ο Παπανικολάου συμβάλλει στο να γνωρίσει το ελληνικό αναγνωστικό κοινό συγγραφείς που εκείνη την ώρα γίνονταν ευρύτερα γνωστοί, είτε αυτοί λέγονται Ιστράτι και Μωπασάν είτε λέγονται Τσβάιχ και Αρλάν.
Παραλειπόμενα
Η εκτεταμένη έρευνα του Μπακογιάννη έφερε στο φως πλήθος κειμένων του Παπανικολάου, τα οποία ο επιμελητής σχεδιάζει συν τω χρόνω να εκδώσει – πρόκειται για κριτικά κυρίως κείμενα, πορτρέτα συγγραφέων, σημειώματα κ.ά., δηλαδή ό,τι μερικώς περιλαμβάνει ο Κόρφης στην εξαντλημένη έκδοση των κριτικών κειμένων του Παπανικολάου. Ευχής έργο θα ήταν η έκδοση και τούτων των (πολλών) κειμένων, προκειμένου να σχηματίσουμε μια εικόνα αρτιότερη του πολύπλευρου εκείνου εργάτη του λόγου.
Η παραπάνω επισήμανση φέρει και αιχμή: δεν γνωρίζουμε τόσα όσα θα θέλαμε ούτε για τη ζωή του Παπανικολάου ούτε για τον ρόλο του στο λογοτεχνικό πεδίο – μας λείπει μια πολιτισμική σπουδή πάνω στο πρόσωπο, ένα μικρό δοκίμιο που να εκκινεί από τη φιλολογία και να ξανοίγεται στην ιστορία, μια ιστορικοφιλολογική μελέτη, όπως θα έλεγε κάποιος παλιότερος. Όχι πράγματα σπουδαία, αλλά πέντε-δέκα σημεία που να ανοίγουν ατραπούς έρευνας και περαιτέρω εξερεύνησης. Νομίζω πως τούτο θα μπορούσε εν είδει επιμέτρου να ενταχθεί στον σχεδιαζόμενο από τον Μπακογιάννη τρίτο τόμο, διότι για τον πρωτόπειρο κυρίως αναγνώστη είναι στοιχείο οργανικό και η ένταξη του λογοτέχνη εντός της εποχής του, ιδίως μάλιστα όταν η ιστορική μας παιδεία συνεχώς φθίνει. Ας μην πούμε ότι ο Μήτσος ήταν και κουίρ, αν αυτό ακόμη ερεθίζει τα νεύρα κάποιων – ας πούμε όμως απερίφραστα ότι έδωσε κι εκείνος τις μάχες του: «Μας λύγισε η πείνα! Μας τσάκισε ο πόνος! / Μας έριξε κάτω κι εδώ μας πατάει / ο νόμος! Ο νόμος!…»
