Photo by Sam McGhee on Unsplash
Μοιάζει ανώδυνο να παρακολουθείς μια ανθρώπινη ιστορία να ξετυλίγεται με κάθε λεπτομέρεια μπροστά στα μάτια σου σε μικρές και μεγάλες οθόνες. Να βλέπεις από ένα καναπέ ανέμελος για πολλές ώρες καθημερινά δημοσιογράφους να χώνονται στις ζωές των άλλων μέσα από κλειδαρότρυπες ή ακόμα και από κλειστές πόρτες που εύκολα παραβιάζονται και να δημοσιοποιούν με όρους ενός επαναλαμβανόμενου δραματοποιημένου θεάματος μικρές ή μεγάλες προσωπικές ιστορίες κάποιων άλλων. Να γίνεσαι ως θεατής ενός τύπου ηδονοβλεψίας και να παρακολουθείς σε δημόσια θέα μία ή περισσότερες τραυματικές ζωές κάποιων άλλων με την κρυφή πεποίθηση που κρύβεις μέσα σου ότι δεν είσαι εσύ το θύμα αλλά κάποιος άλλος και αφού δεν σε αφορά αυτή η ιστορία, ας την απολαύσεις. Είναι όμως τόσα απλά τα πράγματα ;
Αρκετές εβδομάδες τώρα με αφορμή μερικά περιστατικά που συνέβησαν η ιδιωτική τηλεόραση (η κρατική συχνά την μιμείται) αλλά και πολλές ιστοσελίδες πάντα με την πολύτιμη αρωγή των μέσων κοινωνικής δικτύωσης έχουν φτάσει σε κορυφαία επίπεδα λαϊκισμού, εκχυδαϊσμού, εισβολής σε ζωές ανθρώπων που δεν κρίθηκαν από κανένα δικαστήριο, κανιβαλισμού, ανάδειξης λεπτομερειών και προσωπικών δεδομένων, καταπάτησης κάθε έννοιας δεοντολογίας.
Καθημερινά τηλεοπτικές εκπομπές, δελτία που ισχυρίζονται ότι αυτά που μεταδίδουν αποτελούν ειδήσεις, πολλές ιστοσελίδες με μεγάλη επισκεψιμότητα, αλλά και πολλές εφημερίδες (που όμως η επιρροή τους είναι πια περιορισμένη), ασχολούνται με διάφορες πτυχές της ιστορίας του άτυχου Γιώργου Μαζωνάκη. To θέμα έχει μετατραπεί σε ενός είδους εθνικό σήριαλ είτε με ανούσιες λεπτομέρειες, είτε με επαναλήψεις επίσης ανούσιων αλλά γαργαλιστικών για πρόθυμα ώτα πληροφοριών που κυρίως αγγίζουν το συναίσθημα.
Πάντα ή σχεδόν πάντα όλα αυτά μεταδίδονται από τις μικρές οθόνες δραματοποιημένα, επενδυμένα με τραγούδια του ίδιου, αποσπάσματα από παραστάσεις του, κάποιες δηλώσεις που είχε κάνει κάποτε, άλλες δηλώσεις συναδέλφων του που θυμούνται ωραίες στιγμές μαζί του. Με άλλες λέξεις, μια πραγματικά δραματική ιστορία έχει μετατραπεί σε ένα θέαμα προς κατανάλωση από ένα κοινό που διψάει για κάτι τέτοιο γιατί έχει διαμορφωθεί να αποδέχεται και να διψάει για κάτι τέτοιο.
Η ιστορία έχει όλα τα στοιχεία ώστε να πουληθεί από τα ΜΜΕ ως ένα εξαιρετικά ελκυστικό καταναλωτικό προϊόν. Σαν κάποιο προϊόν ενός σούπερ μάρκετ. Ηταν συμπαθής, είχε μια λαϊκότητα και ταπεινή καταγωγή, ήταν αποδεκτός σαν παρουσία από πολλούς περισσότερους από όσους γοητευόντουσαν από τα τραγούδια του. Αυτοί που διοικούν τα κανάλια και γενικότερα τα ΜΜΕ, τα αντιλαμβάνονται και τα γνωρίζουν πολύ καλά αυτά, δεν απαιτούνται άλλωστε ιδιαίτερα προσόντα για να κατανοηθεί η εμπορευσιμότητα μιας τέτοιας είδησης, από την πρώτη στιγμή γνώριζαν ότι μια τέτοια ιστορία πουλάει και πουλάει καλά. Και οι πωλήσεις-μέσω τηλεθέασης ή κλικ-σημαίνουν επιρροή αλλά και διαφήμιση και κατά συνέπεια άφθονο χρήμα που ρέει στα ταμεία των ΜΜΕ και προστίθεται σε αυτό που κατά καιρούς τους δίνει η κυβέρνηση για να τα ενισχύσει για αυτονόητους λόγους.
Ο τρόπος που πέθανε ένας ευρύτερα γνωστός άνθρωπος (αν δεν είχε αυτό το χαρακτηριστικό το θέμα θα είχε ξεχαστεί γρήγορα) ήρθε να αναδείξει την μεγάλη ανεπάρκεια θεσμικών φορέων, υπουργείων, ιατρικών συλλόγων κ.ο.κ. , την γύμνια δηλαδή όλων όσων θα έπρεπε να προστατεύουν την κοινωνία. Αποκαλύφθηκε δηλαδή πως στη χώρα όποιος θέλει, κάνει ό,τι ακριβώς θέλει πλουτίζοντας σε βάρος της δημόσιας υγείας και δεν ελέγχεται από κανέναν ιδιαίτερα αν έχει τις κατάλληλες γνωριμίες. Οι λεγόμενοι θεσμοί στην συγκεκριμένη τουλάχιστον περίπτωση, υπάρχουν μόνο κατ όνομα.
Τα ΜΜΕ που έχουν μετατρέψει την ιστορία σε σήριαλ χωρίς τέλος, δεν στέκονται όμως ιδιαίτερα στο επίδικο, στο πόσο απροστάτευτη είναι η κοινωνία από διάφορους επιτήδειους με ισχυρές πλάτες και προσβάσεις στην εξουσία, αλλά κυρίως σε λεπτομέρειες που αγγίζουν το συναίσθημα των αποδεκτών τους. Πόσα χρήματα και τι βιοτικό επίπεδο έχουν οι κατηγορούμενοι, σε τι σπίτια μένουν, αναφορές στην καταγωγή τους, πόσο φιλάνθρωπος και θρησκευόμενος ήταν ο Μαζωνάκης, από που ξεκίνησε και πως έφτασε ψηλά, τι ακριβώς κατέθεσαν συγγενικά πρόσωπα των κατηγορούμενων, τι θέση πήραν τα παιδιά τους, γενικά στοιχεία από τις δικογραφίες τα οποία μοιράζονται σαν φειγ βολάν σε δημοσιογράφους από δικηγόρους.
Είναι όμως τόσο ανώδυνο να παρακολουθείς το πολυήμερο σήριαλ γύρω από τον θάνατο του Μαζωνάκη, έναν καυγά της Βίσση με ένα Καρβέλα, να μαθαίνεις με κάθε αχρείαστη λεπτομέρεια την ιστορία μιας γυναίκας που φέρεται να δηλητηρίαζε τον πρώην σύντροφό της ; Οι ειδικοί και οι έρευνες λένε πως οι άνθρωποι που αποδέχονται αυτή την δημοσιογραφία που δεν βρίσκεται μακριά από την trash δημοσιογραφία, ικανοποιούνται με τα δράματα των άλλων, κάνουν συγκρίσεις με τις δικές τους ζωές και νοιώθουν καλύτερα γιατί δεν έτυχε σε αυτούς, κανονικοποιείται το κακό, η ηδονοβλεψία, η τοξικότητα, τα όρια ξεπερνιούνται χωρίς να σημαίνει κάτι αυτό, οι συνειδήσεις είναι πιο ελαστικές.
Υπάρχει και μια άλλη διάσταση όμως που έρχεται από παλιά. Το 2019 η Washington Post, δημοσίευσε τα αποτελέσματα μιας έρευνας με τίτλο ´´The Political Legacy of Entertainment TV´´ (Η Πολιτική Κληρονομιά της Ψυχαγωγικής Τηλεόρασης) που είχαν πραγματοποιήσει τρείς Ιταλοί ακαδημαϊκοί και οικονομολόγοι.
Αυτό που κατέγραφε η έρευνα αφορούσε κάτι το οποίο ξεκίνησε να συμβαίνει στην Ιταλία την δεκαετία του 1980 όταν άρχισε η επέλαση της εταιρείας Mediaset του Μπερλουσκόνι η οποία αγόραζε σταδιακά μικρά τοπικά κανάλια σπάζοντας την κυριαρχία της δημόσιας RAI η οποία παρείχε τουλάχιστον ποιοτικό πρόγραμμα. Η Mediaset πρόσφερε στους τηλεθεατές το ακριβώς αντίθετο. Σαπουνόπερες, ελαφριά ψυχαγωγία, πολλά αθλητικά γεγονότα, χαμηλής ποιότητας πρόγραμμα, γενικά ένα προϊόν σαν αυτό το οποίο έχει κυριαρχήσει και στην χώρα μας που λίγο απέχει από τα trash τηλεοπτικά προγράμματα που έχουν κατακλύσει τις ΗΠΑ. Τα κανάλια του Μπερλουσκόνι κέρδισαν μεγάλα ποσοστά τηλεθέασης και οι ερευνητές συνέκριναν δυο κατηγορίες τηλεθεατών. Αυτούς οι οποίοι δεν είχαν για κάποια χρόνια πρόσβαση στα κανάλια του Μπερλουσκόνι για αντικειμενικούς λόγους (δεν μεταδιδόντουσαν στις περιοχές τους) και εκείνους που είχαν πρόσβαση σε αυτά.
Το συμπέρασμα ήταν ενδιαφέρον. Η μεγαλύτερη έκθεση στα προγράμματα της Mediaset συνοδεύτηκε με την πάροδο του χρόνου με μια παράλληλη ώθηση των λαϊκιστών πολιτικών, οι οποίοι διέδιδαν (και διαδίδουν) απλά μηνύματα που αγγίζουν περισσότερο το συναίσθημα παρά την λογική και τον ρεαλισμό, υπόσχονται εύκολες απαντήσεις, περιορίζουν την κριτική σκέψη. Οι τηλεθεατές αυτής της κατηγορίας άρχισαν να στηρίζουν τον Μπερλουσκόνι, σταδιακά ολοένα και περισσότερο, και παράλληλα-το πιο σημαντικό – άρχισαν να ελκύονται από μηνύματα λαϊκιστών σε μεγαλύτερο βαθμό από τους υπόλοιπους, τα παιδιά αποδέκτες τέτοιων προγραμμάτων ως ενήλικες ήταν πιο ευάλωτοι στη ρητορική αυτή. Η σύνδεση ευκολόπεπτων προγραμμάτων με την κοινωνική και πολιτική συμπεριφορά ήταν άμεση.
Το συμπέρασμα της έρευνας αυτής επαληθεύτηκε από μερικές ακόμα που ακολούθησαν σε πολλές χώρες με την σύγκριση να αφορά πάντα τα μηνύματα που εκπέμπουν οι τηλεοράσεις (και όχι μόνο αυτές) που παρέχουν χαμηλής και λαϊκίστικής ποιότητας ενημέρωση και πόσο επηρεάζουν την συμπεριφορά των πολιτών. Όλες επιβεβαίωσαν ότι τα λαϊκίστικά Μέσα και η ενημέρωση αυτού του τύπου δεν άφησαν ανεπηρέαστες σε μεγάλο βαθμό τις κοινωνίες σε ότι αφορά την πολιτική τους συμπεριφορά. Με τα χρόνια, στο λαϊκισμό προστέθηκε και η μεγάλη μάστιγα των καιρών μας, τα fake news. Η κατανάλωση τέτοιων προγραμμάτων πλάθει πολίτες που οδηγούνται στην ιδιώτευση, λειτουργούν ισοπεδωτικά, υιοθετούν απλουστεύσεις, οδηγούνται εύκολα στην συνθηματολογία και τον λαϊκισμό, αποιδεολογικοποιούν την πολιτική.
Ο λαϊκίστικος δημοσιογραφικός λόγος λειτουργεί συμπληρωματικά και ενισχύει τον λαϊκίστικο πολιτικό λόγο, οι δημοσιογράφοι αυτού του τύπου δεν παραθέτουν απλά γεγονότα αλλά παίρνουν θέση, μετατρέπονται οι ίδιοι σε εισαγγελείς, δικαστές, ανακριτές και συχνά τιμωροί, υποκαθιστώντας θεσμικές εξουσίες. Και αφού βγάζουν συμπεράσματα για ένοχους και αθώους, καταλήγουν σχεδόν πάντα με την επισήμανση ότι ‘’τον τελικό λόγο έχει η δικαιοσύνη´´. Αυτό συμβαίνει αφού έχουν βγάλει ήδη την δική τους ετυμηγορία…
