Νεζ Σινό «Θλιβερός τίγρης», μετάφραση: Λίζυ Τσιριμώκου, εκδόσεις Βιβλιοπωλείο της Εστίας, 2024
Τα τελευταία χρόνια στη Γαλλία βγαίνουν διαρκώς στη δημοσιότητα υποθέσεις σεξουαλικής κακοποίησης γυναικών. Θα έλεγε κανείς μια λαίλαπα. Εντός της οικογένειας, σε χώρους εργασίας, από συγγενείς ή από άνδρες με κοινωνική επιφάνεια και γοητεία (συγγραφείς, καλλιτέχνες), με θύματα γυναίκες ανήλικες ή ενήλικες (αλλά και πάλι σε θέση αδυναμίας έναντι του θύτη). Πολλές από αυτές έχουν καταφύγει στη λογοτεχνία για να μιλήσουν για την εμπειρία τους. Αν στην ειδησεογραφία κυριάρχησε το τελευταίο διάστημα η αδιανόητης φρικαλεότητας υπόθεση Πελικό, για την οποία επίσης έχουν ήδη γραφτεί τουλάχιστον δύο βιβλία (το ένα με τη μορφή μαρτυρίας από την κόρη της, το δεύτερο από τη φεμινίστρια φιλόσοφο Μανόν Γκαρσιά, που παρακολούθησε τη δίκη), στο πεδίο της λογοτεχνίας ξεχώρισε το βιβλίο της Νεζ Σινό «Θλιβερός τίγρης», που πρόσφατα μεταφράστηκε στα ελληνικά από τις εκδόσεις του Βιβλιοπωλείου της Εστίας. Εκδοτικό φαινόμενο για τη Γαλλία, ο Θλιβερός τίγρης, βρέθηκε στις βραχείες λίστες όλων σχεδόν των γαλλικών λογοτεχνικών βραβείων για το 2023, και κέρδισε πολλά από αυτά, με σημαντικότερα το Goncourt des lycéens και το Femina.
Η Νεζ Σινό, 47 χρονών σήμερα, αφηγείται στον Θλιβερό τίγρη την ιστορία των παιδικών της χρόνων, δηλαδή τον κατ’ εξακολούθηση βιασμό της από τον πατριό της, από την ηλικία των επτά ετών και μέχρι τα δεκατέσσερα. Έχει προηγηθεί, το 2000, η καταγγελία της κακοποίησής της, για να προστατεύσει τα δύο μικρότερα ετεροθαλή αδέλφια της όπως λέει η ίδια. Ο πατριός της θα ομολογήσει και θα καταδικαστεί σε εννιά χρόνια φυλάκισης. Ένα κοινό στοιχείο με τη Ζιζέλ Πελικό· η Σινό θα ζητήσει η δίκη να γίνει δημόσια και πάλι με στόχο να προστατέψει άλλα παιδιά, να ευαισθητοποιήσει την κοινωνία απέναντι στην παιδική κακοποίηση, τον βιασμό, την αιμομιξία. Λίγο αργότερα θα εγκαταλείψει τη Γαλλία, θα συνεχίσει τις σπουδές της στις ΗΠΑ και θα καταλήξει στο Μεξικό, όπου ζει σήμερα διδάσκοντας λογοτεχνία, με τον σύντροφο και την κόρη της. Πάνω από 20 χρόνια μετά τη δίκη, κι ακόμη περισσότερα από την εποχή της κακοποίησής της, η Σινό επιστρέφει μ’ ένα αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα κάνοντας κάτι πολύ περισσότερο από μια απλή αφήγηση των γεγονότων. Προσπαθεί να καταλάβει, να εξηγήσει, να ανανοηματοδοτήσει, να εντάξει την εμπειρία της σε ένα ευρύτερο πλαίσιο ή σε πολλά πλαίσια (κοινωνικό, φιλοσοφικό, λογοτεχνικό), να την ανακεφαλαιώσει μέσα από το πέρασμα του χρόνου.
Αφηγούμενη το απόλυτο Κακό
«Διότι, κατά βάθος, και σ’ εμένα εκείνο που φαίνεται πιο ενδιαφέρον είναι το τι συμβαίνει μέσα στο κεφάλι του δήμιου». Αυτή είναι η εναρκτήρια φράση του μυθιστορήματος της Σινό. Κι αν κάτι προσπαθεί να απαντήσει ετούτο το βιβλίο είναι ένα παντοτινό λογοτεχνικό ερώτημα: «Πώς μιλάμε για τα πραγματικά γεγονότα;»· ακόμα περισσότερο, πώς μιλάμε για το βίωμα όταν αυτό αφορά το μη αφηγήσιμο, το ταμπού, το Κακό εντέλει, ίσως και το απόλυτο Κακό. Τι χειρότερο μπορεί να κάνει κανείς από το να βιάσει το σώμα και να καταστρέψει την ψυχή και τη ζωή ενός παιδιού; θα αναρωτηθεί η ίδια η συγγραφέας σε διάφορα σημεία του βιβλίου. Γιατί όπως λέει: «Πάντα στον χώρο του παιδιού είναι όλα ορθάνοιχτα. Ένα παιδί δεν μπορεί να ανοίξει ή να κλείσει την πόρτα της συναίνεσης».
Η ίδια θα χαρακτηρίσει τον εαυτό της μετά την εμπειρία της κακοποίησής της ως damaged for life, κατεστραμμένη για πάντα. Θα αναζητήσει τα ίχνη του Κακού με το οποίο βρέθηκε αντιμέτωπη, σε όλη τη ζωή της, στο σώμα της, στον χαρακτήρα της, στους φόβους της, στα πράγματα που τη θέτουν διαρκώς σε κατάσταση επιφυλακής, στον καρκίνο στις ωοθήκες της.
Για να σκεφτεί τη βία, τη βαρβαρότητα του βιασμού, θα ταξιδέψει σε άλλα πεδία, στην εμπειρία της δουλείας, των βασανιστηρίων, των στρατοπέδων συγκέντρωσης. Θα διαβάσει Τόνι Μόρισον, Πρίμο Λέβι, Σαλάμοφ, μαρτυρίες από τη Χιλή, τη Συρία, τη Νότια Αφρική. Δεν συγχέει την εμπειρία της με αυτά τα εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας, ωστόσο την αντιλαμβάνεται κι αυτή ως μια συνθήκη δουλείας, απόλυτης υποτέλειας, κι αναγνωρίζει ακόμη περισσότερο τη συστημική, κοινωνική διάστασή της. Ο βιασμός, η αιμομιξία δεν είναι μια ιδιωτική υπόθεση, προσπαθεί να μας πει, είναι ένα συλλογικό, ένα πολιτικό πρόβλημα, που περιβάλλεται από τη σιωπή μας. Περιορίζοντάς το στην ιδιωτική σφαίρα, επιτρέπουμε στον εαυτό μας να νίψει τα χείρας του γι’ αυτό που συμβαίνει δίπλα μας.
Είναι η λογοτεχνία θεραπεία;
Ο Θλιβερός τίγρης (που παίρνει τον τίτλο του από ένα ποίημα του Ουίλιαμ Μπλέικ) είναι ένα υβριδικό μυθιστόρημα. Η αφήγηση της Σινό προχωρά με πολλά μπρος πίσω στον χρόνο, με σπειροειδείς κινήσεις, μιλά για την παιδική ηλικία και την κακοποίηση, για την εποχή της δίκης, για τη ζωή μετά, τη δική της αλλά και των άλλων, της οικογένειας και των φίλων της που επηρεάστηκαν από την ιστορία του βιασμού της, για την κόρη της και την επιθυμία της να την προστατέψει. Αφηγείται την ιστορία της ενίοτε σαν να είναι μελέτη περίπτωσης, με κοινωνιολογική απόσταση, ψυχρά, και άλλοτε συμπονετικά ακόμη και για τη μητέρα της, που δεν αντιλήφθηκε, που δεν την προστάτεψε, ακόμη και για τον βιαστή της. Εκθέτει τις αμφιβολίες της, ψηλαφίζει τη μνήμη της, μας καθιστά παρόντες στη σκέψη της και στην αργή εσωτερική αναζήτησή της. Και ταυτοχρόνως συνομιλεί διαρκώς με τη λογοτεχνία, ρητά ή υπόρρητα. Με σύγχρονες συγγραφείς της αυτομυθοπλασίας, την Ανί Ερνό, την Κριστίν Ανγκό, τη Βιρζινί Ντεπάντ, τον Ντιντιέ Εριμπόν και άλλες λιγότερο γνωστές ή αμετάφραστες στα ελληνικά. Αλλά και με παλιότερες συγγραφείς, τη Βιρτζίνια Γουλφ, την Τόνι Μόρισον, την Αλεχάντρα Πισαρνίκ. (Στους σύγχρονους θα πρόσθετα, αν και δεν αναφέρονται, τον Εντουάρ Λουί και την Κάρμεν Μαρία Ματσάντο.) Παλεύει σχεδόν σε όλη τη διάρκεια του βιβλίου με τη Λολίτα του Ναμπόκοφ, τον λογοτεχνικό ιδεότυπο του νυμφιδίου.
Η λογοτεχνία δεν είναι θεραπεία, θα πει σε κάποιο σημείο, μπορεί να γίνει όμως «η πρόσβαση σε ένα σύμπαν ακραίου ρίσκου, συγχρωτισμού με δυνάμεις της ζωής και του θανάτου, αλλά σε ένα άλλο επίπεδο». Εντέλει, είναι μια μορφή παραμυθίας, αλλά και μια δύναμη. Η συγγραφική χειρονομία της Σινό δοκιμάζει κυριολεκτικά τα όρια και τις δυνατότητες της λογοτεχνίας, μας οδηγεί σε ένα σύμπαν σκοτεινό, όπου προχωράμε μαζί της ψηλαφίζοντας, μας εκθέτει στο Κακό που στοιχειώνει τη ζωή της χωρίς μεγαλοστομίες, παγώνει το αίμα μας με τις ψυχρές, κλινικές περιγραφές της, μας συντροφεύει σε μια κατανόηση σπαρακτική και ταυτοχρόνως μεγαλόψυχη και παρηγορητική. Μας αφήνει εντέλει απαλά στο χείλος της αβύσσου. Σώες.
Ο Θλιβερός τίγρης είναι κάτι περισσότερο από ένα εκδοτικό φαινόμενο μιας οποιασδήποτε χρονιάς. Είναι μια διάνοιξη στον ορίζοντα της λογοτεχνίας. Και οφείλουμε πολλά στην εξαιρετική μετάφραση της Λίζυς Τσιριμώκου, που γίνεται η ομόγλωσση οδηγός μας σ’ αυτό το ταξίδι.
