Η δημοκρατία δεν υπάρχει πουθενά στο καινούργιο μυθιστόρημα του Λάσλο Κρασναχορκάι (Πάει και το Φραντζολάκι, μτφ. από τα ουγγρικά Μανουέλα Μπέρκι, εκδ. Πόλις). Δεν εμφανίζεται ως λύση κοινωνική, ούτε ως επιλογή, ούτε ως αντίπαλο δέος. Ο συγγραφέας, που τιμήθηκε το 2015 με το Διεθνές Βραβείο Μπούκερ και το 2025 με το Νόμπελ Λογοτεχνίας, φωτίζει ένα παράλληλο σύμπαν στην Ουγγαρία του Όρμπαν, που αντανακλά μια εικόνα όλο και πιο συνηθισμένη στη σημερινή Ευρώπη. Είναι η επικράτεια του ανορθολογισμού και της συνομωσιολογίας, με τις οπλισμένες ομάδες κρούσης, τους φιλομοναρχικούς, και τις αποπροσανατολισμένες κοινωνίες.
Στο λογοτεχνικό στερέωμα, ο Γιόζι Κάντα, ο «Μεγαλειότατος», ο κεντρικός χαρακτήρας στο πιο πρόσφατο έργο του Λάσλο Κρασναχορκάι, δεν θα ξεχαστεί καθόλου εύκολα. Θα μας στοιχειώνει κι αυτός και το κοντοπόδαρο σκυλάκι του, το Φραντζολάκι. Κι ας μην μπορεί να θεωρηθεί «γοητευτικός» ήρωας. Αυτή είναι η δύναμη ετούτου του συγγραφέα που γεννήθηκε το 1954 στην επαρχιακή πόλη Gyula της Ουγγαρίας και μας πρωτοσυστήθηκε το 2015 με το καθηλωτικό μυθιστόρημα Πόλεμος και πόλεμος (μτφ. από τα γαλλικά Ιωάννα Αβραμίδου, εκδ. Πόλις): τα βιβλία του μας αφυπνίζουν με τα σκοτάδια τους.
Ο Γιόζι είναι ο… άνθρωπος που θα γινόταν βασιλιάς. Ένας 90χρονος συνταξιούχος, χήρος, τσακωμένος με την κόρη του, που ζει λιτά στο αγρόκτημά του ψηλά σε ένα βουνό με μόνη συντροφιά ένα γέρικο σκυλί, και συζητά με τους θαυμαστές του την παλινόρθωση της βασιλείας στην πολύπαθη Ουγγαρία.
Με αυτό το μυθιστόρημα, ο Κρασναχορκάι δίνει φωνή σε έναν αλαφροΐσκιωτο, μόνο που αυτός δεν βλέπει γύρω του «νύχτα γιομάτη θάματα, νύχτα σπαρμένη μάγια», αλλά μια «εξαπατημένη, ταπεινωμένη, και εξαναγκασμένη σε πολύ λάθος πορεία ουγγρική πατρίδα». Έχει τιμηθεί με παράσημα ανδρείας, αλλά από το 1945 έχει αποφασίσει, λέει, να μην ανακατευτεί με την πολιτική –δεν θέλει να «ξαναταΐσει τη φωτιά» – κι ας κυλά στις φλέβες του «το αίμα του Τζένγκις Χαν». Τι να κάνει όμως που κάποιοι τον ανακάλυψαν, και δήλωσαν ότι θέλουν να τον υπηρετούν; «Μεγαλειότατε» τον αποκαλούν, κι αυτός επιμένει να τον φωνάζουν «θείε Γιόζι», παρότι θα μπορούσε να διεκδικήσει τον θρόνο ως «Ιωσήφ Α’ του οίκου των Άρπαντ». Έτσι αρχίζουν οι τακτικές συναντήσεις μεταξύ τους, συναντήσεις μύησης στο όραμά του για μια χώρα όπου τα πάντα θα διέπονται από τους νόμους του «ηθικού καλού». «Καθήκον του βασιλέα, άρα δικό μου έργο, θα είναι η εξασφάλιση της ευτυχίας κάθε υπηκόου, ανεξαρτήτως γένους, φυλής, κοινωνικού βαθμού». Να ’τη και η αιχμή του συγγραφέα για τον αυταρχικό και μακροβιότερο πρωθυπουργό της χώρας του…
Ο θείος Γιόζι επισημαίνει στους ενθουσιώδεις μαθητές του ότι μόνο από την ειρηνική οδό έχουν πιθανότητα να πετύχουν. «Η βία, η καταστροφή, η επιθετικότητα, θα μπορούσαν να μας παρασύρουν στη λάθος πλευρά της ιστορίας». Παρ’ όλα αυτά οι οπαδοί του θα τιμωρηθούν σκληρά με φυλακίσεις, απολύσεις και εκφοβισμούς, οι δημοσιογράφοι θα τον προσεγγίσουν σαν επικεφαλής μιας αντικρατικής συνομωσίας, και εκείνος θα βρεθεί έγκλειστος σε μια κλινική, μακριά απ’ όλους. Και από το Φραντζολάκι του.
Στην αρχή, διαβάζοντάς το νέο μυθιστόρημα του Κρασναχορκάι σκοντάφτουμε σε καρναβαλικού τύπου καταστάσεις, που μπορεί να μας θυμίζουν την πολιτική αιχμηρότητα του Ντάριο Φο, και γρήγορα καταλαβαίνουμε ότι πρέπει να ανησυχούμε σοβαρά. Επειδή η δημοκρατία απουσιάζει από παντού. Και η αόρατη εξουσία, προκειμένου να εδραιώσει την ισχύ της, θα ξεκάνει εκείνους που παλιότερα τής ήταν χρήσιμοι, και θαακυρώσει κάθε φωνή που αποκλίνει.
Οι πωρωμένοι που παρουσιάζονταν ως ειρηνικοί υποστηρικτές της τάξης, ενώ συγκέντρωναν πυρομαχικά σε μυστικές αποθήκες, ετοίμαζαν προβοκάτσιες και αποσχίστηκαν από τους οπαδούς του θείου Γιόζι, θα τιμωρηθούν σκληρά. Το ίδιο και οι γραφικοί βασιλόφρονες. Όμως οι τιμωροί τους δεν θα είναι μια «συντροφιά του Δαχτυλιδιού», ούτε κάποιοι αγνοί ανιδιοτελείς δημοκράτες, αλλά οι πολύ πιο επικίνδυνοι σκιώδεις χειριστές της εξουσίας, που ξέρουν να ριζώνουν με όλους τους τρόπους, παντού. Το μόνο αθώο πλάσμα είναι το Φραντζολάκι. Τρυφερό, άκακο, πιστό, κολλημένο στα πόδια του θείου Γιόζι, είναι αυτό που φαίνεται, και δεν κοροϊδεύει κανέναν. Αλλά πάει κι αυτό. «Εγώ σας είχα προειδοποιήσει», έγραψε το 2024 στο μότο του βιβλίου ο συγγραφέας.
Προσγείωση στο σήμερα με φράσεις χωρίς τελεία
Ως αναγνωστικό κοινό, παρακολουθούμε λοιπόν κάτω από τις γραμμές έναν αναστοχασμό για εκείνη την πολιτική που κινείται πέρα από την ουσία της δημοκρατίας και πέρα από τον ορθολογισμό. Σαν να είναι αυτό το μυθιστόρημα αφιερωμένο εξαιρετικά στην Ελλάδα των ΝτεΓκρες και του μουσείου Τατοΐου, των νανογιλέκων, της Λατινοπούλου, του Βελόπουλου και των οπαδών τους, που παρόμοιους συναντάμε πλέον πολλούς στη γηραιά ήπειρο.
Ο Κρασναχορκάι δεν μας αφήνει να γελάσουμε μαζί τους. Η σπειροειδής αφήγησή του, χωρίς ανάσα, χωρίς τελείες και χωρίς παραγράφους, καθηλώνει το πιο κορεσμένο και δύσπιστο κοινό. Είναι περίφημες οι μακροπερίοδες φράσεις του που τυλίγονται και ξετυλίγονται, και μπορεί να καταλάβουν τρείς και πέντε σελίδες ή και ένα ολόκληρο κεφάλαιο με τον λόγο διαφορετικών ομιλητών, με λεπτομερείς περιγραφές και με νοήματα που δομούνται και αποδομούνται κι όμως παραμένουν πάντα διαυγή, όπως και η γλώσσα του παραμένει πάντα χωρίς εκζήτηση. Έτσι προετοιμάζει το αναγνωστικό κοινό να προσέξει ό,τι διαβάζει, στο όνομα της ουσίας των πραγμάτων. Ταυτόχρονα το εκπαιδεύει στην αποκρυπτογράφηση της πολυπλοκότητας της ζωής. Με τη συγγραφική του μαεστρία το ενθαρρύνει να συνθέσει όλες τις ρεαλιστικές, μεταφορικές και αλληγορικές όψεις μιας πραγματικότητας που ήταν, και παραμένει, κατακερματισμένη. Η αγωνία του αφορά τις αξίες και τις προτεραιότητες που διέπουν την κοινωνία των ανθρώπων, και καθρεφτίζονται στο τοπίο της εξουσίας. (Δεν είναι τυχαίο ότι έχει γίνει «καλτ» στην Ελλάδα, και είναι ένας από τους πιο αγαπημένους συγγραφείς της νεολαίας.)
Πάει και η ενσυναίσθηση
Από πού θα έρθει η ελπίδα; Η αλλαγή; Ο συγγραφέας δεν απαντάει σ’ αυτό, ωστόσο επισημαίνει τρεις δρόμους που ίσως να προσφέρουν κάποια παρηγοριά. Είναι η Ιστορία, που θα διερευνήσει τα γεγονότα, θα αναζητήσει την αλήθεια και θα εμποδίσει τη λήθη, είναι η Αλληλεγγύη που θα καλλιεργήσει την ανθρωπιά, και η Τέχνη που θα αναδείξει τις περιπέτειες των ανθρώπων και θα τις κρατήσει ζωντανές στις επόμενες γενιές. Στις σελίδες του, τις εκπροσωπούν τρεις ανήσυχες ψυχές που συμπαραστέκονται στον θείο Γιόζι, όταν η απρόσωπη εξουσία τον απομονώνει στο ψυχιατρείο. Είναι ένας ιστορικός που επιβεβαιώνει πολλά απ’ όσα έλεγε ο Γιόζι, και θα τιμωρηθεί με επτάχρονη φυλάκιση. Επίσης, μια ανιδιοτελής φοιτήτρια ιατρικής, που θα τον φροντίσει και θα φέρει κοντά του το Φραντζολάκι, και, παράλληλα, ένας περιπλανώμενος αοιδός με το όνομα… Λάσλο Κρασναχορκάι!
Το καινούργιο μυθιστόρημα του φετινού Νομπελίστα μάς προσγειώνει στο σήμερα, φωτίζοντας έναν κόσμο που απομακρύνεται όλο και περισσότερο από τις δημοκρατικές αρχές. Κάποιες σελίδες μάς φαίνονται σαν φαρσοκωμωδία, όμως αν σκεφτούμε τη διαδικασία της αλλαγής του ονόματος των Γλύξμπουργκ, δεν μπορούμε να γελάσουμε. Άλλωστε, ούτε στα δύο προηγούμενα μυθιστορήματά του η δημοκρατία είχε ελπιδοφόρα δυναμική. Δεν φαινόταν φως στην Επιστροφή του βαρόνου Βενκχάιμ (2016, στα ελληνικά μτφ. Μανουέλα Μπέρκι, εκδ. Πόλις, 2020), ο οποίος δραπετεύοντας από το Μπουένος Άιρες βούλιαξε στην ουγγρική επαρχία με τις κομπίνες της. Και το σκληρό Herscht 07769 (2021, στα ελληνικά μτφ. Μανουέλα Μπέρκι, εκδ. Πόλις, 2023), που εκτυλίσσεται στο ανατολικό τμήμα της Γερμανίας και πραγματεύεται την εξάπλωση της Ακροδεξιάς στη γη που γέννησε έναν Μπαχ, είχε ως μότο «Η ελπίδα αποτελεί σφάλμα»…. Η μόνη δύναμη που θα μπορούσε να αναστρέψει αυτό το κλίμα, μάς λέει ο συγγραφέας, είναι η ενσυναίσθηση. Αλλά πάει κι αυτή.
Στο κέντρο, ο συνηθισμένος άνθρωπος
‘Όταν το 1999 η Σούζαν Σόνταγκ διάβασε το μυθιστόρημα Πόλεμος και πόλεμος (που ο Κρασναχορκάι έγραψε στη Νέα Υόρκη αφού είχε περάσει και από την Κρήτη), τον βάφτισε «Μαιτρ της Αποκάλυψης», καθώς συγκλονίστηκε με τα εσχατολογικά οράματά του που ήταν ριζωμένα στην πιο καθημερινή καθημερινότητα. Από τότε, αυτός ο Ούγγρος συγγραφέας έγινε «καλτ» στην Ευρώπη και επάξια τιμήθηκε αργότερα με τα σπουδαιότερα διεθνή βραβεία (Man Booker International και Νόμπελ). Μεγαλωμένος σε μια χώρα με πολύ αιματηρό παρελθόν σε διάφορες περιόδους, η οποία εντάχθηκε στην Ε.Ε. το 2003, υπογράμμιζε στο μυθιστόρημά του ότι «η Ιστορία εξελίσσεται προς την επέκταση του βασιλείου της βίας».
Ειδικά στο κεφάλαιο «Η έλευση του Ησαΐα» εστίαζε στον τσακισμένο άνθρωπο. Αυτός ήταν ο δικός του «προφήτης» –ο «συνηθισμένος άνθρωπος» είπε ξανά τον περασμένο Φεβρουάριο σε συνέντευξη στο Yale Review– αυτός που έβλεπε ό,τι καλό, έντιμο, αληθινό και μεγαλειώδες είχε υπάρξει, να είναι πια ενσωματωμένο «στη θλιβερή χυδαιότητα του κόσμου». Από τότε ο συγγραφέας μιλούσε για έναν «ατέλειωτο ύπουλο πόλεμο» που διαφθείρει ό,τι αγγίζει και έτσι το κατακτά. «Πόλεμος και πόλεμος παντού». Έχουν περάσει 26 χρόνια και το σκοτάδι συνεχίζει να εξαπλώνεται.
Στην Ελλάδα πάντως, ο Κρασναχορκάι έγινε γνωστός νωρίτερα, από τα μέσα του ’90, αλλά πρώτα ως σεναριογράφος. Και αγαπήθηκε πολύ από τους σινεφίλ, που τον εντόπισαν ως «προφήτη της δυστοπίας», χάρη στα σενάρια που έγραψε για τον Ούγγρο σκηνοθέτη και φίλο του Μπέλα Ταρ, ειδικά για τις ταινίες Το ταγκό του Σατανά και Η μελαγχολία της αντίστασης. Σήμερα κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Πόλις έξι μυθιστορήματά του. Με τη σειρά που πρωτοκυκλοφόρησαν στα ουγγρικά, είναι τα: Το ταγκό του Σατανά (1985, στα ελληνικά μτφ. Ιωάννα Αβραμίδου, 2018), Η μελαγχολία της αντίστασης (1989, στα ελληνικά μτφ. Ιωάννα Αβραμίδου, 2016), Πόλεμος και πόλεμος (1999), Η επιστροφή του βαρόνου Βενκχάιμ (2016), Χερστ 07769: Η ιστορία Μπαχ του Φλόριαν Χερστ (2021), Πάει και το Φραντζολάκι (2024). Δίπλα τους και η συλλογή διηγημάτων Η Σέιομπο πέρασε από εκεί κάτω (2008, στα ελληνικά μτφ. Μανουέλα Μπέρκι, 2019), όπου και μια αμφίσημη ιστορία για έναν τουρίστα στην Αθήνα που δεν θα μπορέσει να χαρεί την επίσκεψή του στην Ακρόπολη.
Σήμερα, ο Λάσλο Κρασναχορκάι μοιράζει τον χρόνο του ανάμεσα στη Βουδαπέστη και το Βερολίνο καθώς απέκτησε και γερμανική ιθαγένεια. Αλλά μέχρι τα 33 του, μέχρι το 1987, ήταν χωρίς διαβατήριο γιατί του το είχαν κατασχέσει οι αρχές, οπότε έκανε πλήθος δουλειές του ποδαριού μετακομίζοντας ανάλογα σε μικρές επαρχιακές πόλεις μακριά από τη Βουδαπέστη. Γιος δικηγόρου, εργάστηκε στην εφηβεία του σαν μουσικός, παράτησε τις σπουδές του στη Νομική, και υπήρξε μέχρι και νυχτοφύλακας. «Με ενδιέφεραν τα πάντα στην τέχνη, στη λογοτεχνία, στη μουσική, στη φιλοσοφία, όλα εκτός από τα νομικά», εξήγησε στον συγγραφέα Άνταμ Θίρλγουελ [Adam Thirlwell] που έκανε μια συζήτηση μαζί του για το Paris Review. «Περνούσα πολλές ώρες σε σταθμούς τρένων και σε μπαρ παρακολουθώντας τους ανθρώπους». Οι ομότεχνοί του τον θαυμάζουν για την ευρύτατη παιδεία του, που απλώνεται από τους έλληνες κλασικούς και την παράδοση της ευρωπαϊκής διανόησης και λογοτεχνίας, μέχρι τον βουδισμό και τις εικαστικές τέχνες. Κι αυτός δεν ντρέπεται να παραδεχτεί ότι την κατάκτησε μόνος του. «Επειδή τους απαγορευόταν να δημοσιεύσουν τα δικά τους γραπτά, οι σπουδαιότεροι πεζογράφοι και ποιητές της Ουγγαρίας άρχισαν να εργάζονται ως μεταφραστές. Κι έτσι ιδιαίτερα τη δεκαετία του ’70 διαβάσαμε όλα τα κορυφαία έργα της δυτικής λογοτεχνίας, Φώκνερ, Ρίλκε, Προυστ, Μπέκετ, Άρθουρ Μίλλερ…». Ο δικός του αγαπημένος είναι πάντως ο Κάφκα.
