Την προηγούμενη εβδομάδα έγραψα ένα σημείωμα για τον Εντγκάρ Μορέν με τίτλο «Η ενότητα μέσα στην πολυπλοκότητα». Αυτή του η οπτική μπορεί να μας βοηθήσει να βγούμε από τα σημερινά μας γνωστικά και πολιτικά αδιέξοδα. Αυτό θα επιδιώξουμε στο διήμερο που οργανώνει η Εποχή με την αρωγή του Ιδρύματος Ρόζα Λούξεμπουργκ με τίτλο «Κλίμα, τεχνητή νοημοσύνη, εργασία. Προς μια νέα πολιτική οικονομία της Αριστεράς»: να δούμε τα τρία μεγάλα θέματα της εποχής μας στην αλληλεξάρτησή τους. Έχει παρατηρηθεί ευρέως ότι, όταν μελετάμε κάθε ζήτημα απομονωμένα από τα άλλα, όταν δεν λαμβάνουμε υπόψη τις ευκαιρίες και τα εμπόδια με τα οποία τα γειτονικά πεδία τροφοδοτούν το πεδίο μελέτης μας, σφάλουμε συνεχώς ως προς τις δυνατότητες και πέφτουμε έξω ως προς το αποτέλεσμα.
Εν προκειμένω, οι πράσινες πολιτικές, οι φιλικές προς το κλίμα και το περιβάλλον, τις οποίες εκπονούν εδώ και δεκαετίες οι οικολόγοι, ακόμα δεν έχουν καταφέρει να βρουν ένα συμπαγές, μαζικό και δυναμικό κοινωνικο-πολιτικό υποκείμενο σαν αυτά που στο παρελθόν κατάφεραν να λύσουν το εθνικό (εθνική ανεξαρτησία), το πολιτικό (δημοκρατία) ή το κοινωνικό (άνοδος του βιοτικού επιπέδου) ζήτημα. Και δεν πρόκειται να το βρουν όσο δεν ασχολούνται στον ίδιο βαθμό με το ζήτημα της εργασίας που αφορά τους πολλούς. Επίσης, η έκκλησή τους για άμεση δράση και αλλαγή παραδείγματος θα βρει έγκαιρη ανταπόκριση μόνο με τη χρήση μιας –φιλικής στο περιβάλλον– τεχνητής νοημοσύνης, η οποία θα ελαχιστοποιεί το χρόνο συλλογής των απαραίτητων δεδομένων.
Ομοίως, οι θιασώτες της τεχνητής νοημοσύνης, αλλά και γενικότερα της τεχνολογίας, δεν πρόκειται ποτέ να κάνουν κάτι καλό για την κοινωνία στο ποσοστό που αδιαφορούν για τα ηθικά, κοινωνικά και περιβαλλοντικά ζητήματα που εγείρει κάθε τεχνολογική πρόοδος. Ούτε η ανεξέλεγκτη παραβίαση των πνευματικών δικαιωμάτων, ούτε η μαζική απώλεια θέσεων εργασίας, ούτε η άνευ ορίου περιβαλλοντική υποβάθμιση και δέσμευση κρίσιμων πόρων για τη ζωή όλων μπορούν να γίνουν ανεκτές. Η τεχνητή νοημοσύνη θα πρέπει να μείνει στον έλεγχο των κοινωνιών και εντός περιβαλλοντικών ορίων και όχι να μετατραπεί σε ένα νέο όπλο εξουσίας στα χέρια ανεξέλεγκτων και αδιάφορων για τη φύση και την κοινωνία ελίτ.
Αντιστοίχως, οι εργαζόμενοι πρέπει να πάψουν –ίσως ανεπίγνωστα– να πυροβολούν τα πόδια τους με την άσκεφτη υποστήριξη του παρόντος παραγωγικού/καταναλωτικού μοντέλου. Θέλοντας να εξασφαλίσουν τη δουλειά τους, συχνά διατηρούν εχθρική στάση αφενός απέναντι στους οικολόγους και αφετέρου απέναντι στην τεχνολογική εξέλιξη. Αντιθέτως, θα έπρεπε να ενδιαφέρονται περισσότερο για την αντικατάσταση των ορυκτών καυσίμων που θα τους καθιστούσε εύκολα αυτοπαραγωγούς ενέργειας και θα τους εξασφάλιζε καλύτερη υγεία, ενώ θα έπρεπε να ζητούν οι μεγα-υποδομές όπως η τεχνητή νοημοσύνη να χρησιμοποιηθούν για τη μείωση του εργάσιμου χρόνου τους αντί για την αύξηση της ανεργίας. «Θέλει αρετή και τόλμη η ελευθερία», ώστε οι εργάτες να μπορούν χωρίς αφεντικά προτού τα αφεντικά μπορέσουν χωρίς εργάτες.
Τα μέρη φτιάχνουν την ολότητα και η ολότητα τα μέρη, όπως υπογράμμιζε ο Μορέν. Πρέπει να αντισταθούμε στη διαμερισματοποίηση της γνώσης που τόσο προχώρησε επί νεοφιλελευθερισμού, ώστε να είμαστε σε θέση να αντισταθούμε στον κατακερματισμό των δυνάμεών μας. Η Αριστερά χρειάζεται να κατανοήσει την ανάγκη της ενότητας μέσα στην πολυπλοκότητα, ταυτόχρονα σε γνωστικό και πολιτικό επίπεδο. Η διαθεματική πολυπλοκότητα πρέπει να συναντήσει την αδογμάτιστη θεωρία και ιδεολογία. Γιατί ο ολοποιητικός δογματισμός μιας εκδοχής της κομμουνιστικής Αριστεράς πήγαινε πάντα μαζί με τον ενδημικό κατακερματισμό/σεχταρισμό. Η άρνηση της πολλαπλότητας από τη μία και της ενότητας από την άλλη, με λίγα λόγια, ήταν πάντα οι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος. Η ακατανοησία που έφερναν οδηγούσε σε πολιτική σκλήρυνση. Οπότε σήμερα, η ενότητα της Σοσιαλδημοκρατίας, της Ριζοσπαστικής Αριστεράς και της Πολιτικής Οικολογίας –που είναι ζήτημα όλου του αριστερού ημισφαιρίου και όχι κάποιου μεμονωμένου κόμματος– δεν μπορεί παρά να βασίζεται στην προσπάθεια ανάδειξης της ενότητας μέσα στην πολυπλοκότητα και της πολυπλοκότητας μέσα στην ενότητα σε όλα τα ζητήματα που από κοινού απασχολούν αυτούς τους τρεις χώρους.
Στο διήμερο συζητήσεων που οργανώνει η Εποχή, φιλοδοξούμε να αναζητήσουμε –κοινό και ομιλητές/τριες– σημεία σύνδεσης των ζητημάτων, σημεία σύνθεσης των λύσεων, σημεία σύγκλισης των διαφορετικών χώρων, ώστε να εγκαινιάσουμε μια νέα προσέγγιση ενότητας μέσα στην πολυπλοκότητα. Όχι επαναλαμβάνοντας τελετουργικά τα περί προβλημάτων, αλλά μιλώντας ελεύθερα και άφοβα για πιθανές λύσεις, μακρόπνοες και εμπνευσμένες, βασισμένες σε δεδομένα και προσδοκίες. Μέσα από τέτοιες συζητήσεις μπορεί να αναδυθεί μια νέα ενότητα μέσα στην αναγνωρισμένη πολυπλοκότητα, όπως κάποτε, σύμφωνα με τον μεγάλο Εντγκάρ Μορέν, χάρη στη διάδραση φύσης, τεχνολογίας, κοινωνίας και εργασίας εγκαινιάστηκε μια απίστευτα πολύπλοκη διαδικασία από την οποία αναδύθηκε… η ανθρωπότητα.
