Ερίκ Μουκεντί, Με δύο μπαμπάδες, μετάφραση Άγγελος Μουταφίδης, εκδόσεις: Θίνες, 2026
Ο δεκατετράχρονος Μπορίς έχει γεννηθεί στο Κονγκό, στην Κινσάσα, αλλά τώρα ζει στο Παρίσι, κάπου στα προάστια, μαζί με την καινούρια οικογένειά του. Ο Μπορίς, όπως και όλοι, θεωρεί ότι ο πατέρας του χάθηκε κάπου στο Μαγκρέμπ προσπαθώντας να φτάσει στην Ευρώπη, καθώς έχει χρόνια να δώσει σημεία ζωής. Αντίθετα, ο θείος του, ο Φουλζάνς, κατάφερε να φτάσει στη Γαλλία, όπου γνωρίστηκε με μια λευκή Γαλλίδα, την Μπεατρίς, και παντρεύτηκαν. Μπόρεσε έτσι να φέρει στη Γαλλία και τον Μπορίς, δηλώνοντας σε όλους –τόσο στις δημόσιες υπηρεσίες όσο και στην Μπεατρίς– ότι είναι γιος του. Αυτή η οικογένεια λοιπόν ζει μαζί τα τελευταία εφτά χρόνια στο Παρίσι, όπου ο Μπορίς πηγαίνει σχολείο ανακαλύπτοντας σιγά σιγά τον κόσμο που τον περιβάλλει: «Τα λόγια ενός μαύρου στο μυαλό ενός λευκού δεν έχουν πάντα το ίδιο νόημα με τα λόγια ενός λευκού στο μυαλό ενός μαύρου. Εγώ μιλάω και σαν μαύρος και σαν λευκός […] μιλάω λευκά και μαύρα γαλλικά».
Ωστόσο, ένα βράδυ όλα ανατρέπονται: χτυπάει ξαφνικά το κουδούνι και εμφανίζεται ο «θείος» Ντανιέλ, ο πραγματικός μπαμπάς του Μπορίς. Και από την πρώτη στιγμή κάθε ισορροπία αρχίζει να διαταράσσεται. Σε λίγες μέρες ο Ντανιέλ θα φωνάζει: «Σας πήρε η Ευρώπη τα μυαλά, μωρέ; Σας αλλοίωσε τελείως;». Σύντομα ο Μπορίς θα συνειδητοποιήσει ότι «ο πατέρας μου ήταν ένα μυστήριο, το ίδιο μυστήριο που ήταν και το Κονγκό».
Από την άλλη, και οι ταξικές διαφορές δεν είναι άγνωστες στον Μπορίς, και έρχεται άλλη μία φορά αντιμέτωπος μ’ αυτές όταν σε μια σχολική εκδρομή στο μουσείο Ορσέ γνωρίζουν δύο κορίτσια που «είναι αστές απ’ το πάνω πάνω ράφι» («εμείς δεν είμαστε ούτε στο μεσαίο αλλά μάλλον στο τελευταίο ράφι»), και ο Μπορίς, ο «κύριος από τα προάστια», θα ξεκινήσει μια σχέση με την Ορτάνς, το πλουσιοκόριτσο.
Ο Μπορίς ζει σε έναν κόσμο όπου τα σύνορα πολλαπλασιάζονται διαρκώς κι αυτός πρέπει να μαθαίνει κάθε στιγμή να τα περνάει. Σε έναν τέτοιο κόσμο ο έφηβος Μπορίς θα προσπαθήσει να αναζητήσει δρόμους, ταυτότητες, επιλογές – μια μαθητεία στη ζωή που ο συγγραφέας αποτυπώνει από πολλές πλευρές και σε βάθος, πολύ συχνά με χιούμορ. Το βιβλίο είναι το πρώτο μυθιστόρημα του Μουκεντί, που είναι κι αυτός από τη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό, όπως ο πρωταγωνιστής του, απ’ όπου επίσης έφυγε στα εφτά του για τη Γαλλία, όπου ζει σήμερα.
Τάγεμπ Σάλιχ, Η εποχή της μετανάστευσης στον Βορρά, μετάφραση Βίκυ Μπούτρη, εκδόσεις: Κάλλιστος-Σάλτο, 2025
Ύστερα από εφτά χρόνια απουσίας για σπουδές στην Ευρώπη, ο αφηγητής του βιβλίου επιστρέφει στον τόπο του, στο Σουδάν, και επιστρέφει «με μεγάλη λαχτάρα για το μικρό εκείνο χωριό στη στροφή του Νείλου και για τους ανθρώπους του». Καθώς επανασυνδέεται σταδιακά με τους ανθρώπους του, συναντάει και μια παράξενη, μάλλον σκοτεινή φιγούρα, τον Μουσταφά, που σύντομα αποδεικνύεται πως δεν είναι (μόνο) αυτό που λέει ότι είναι, πως είναι ένας άνθρωπος που φαίνεται ότι κρύβει πολλά πράγματα στο παρελθόν του.
Όπως γράφει ο Έντουαρντ Σαΐντ στο βιβλίο του Κουλτούρα και ιμπεριαλισμός, «ο ήρωας του Σάλιχ στην Εποχή της μετανάστευσης στον Βορρά κάνει (και είναι) το αντίστροφο απ’ ό,τι κάνει (και είναι) ο Κουρτζ [από την Καρδιά του σκότους, του Κόνραντ]: ο μαύρος ταξιδεύει βόρεια μέσα σε λευκή περιοχή» (μτφρ. Βανέσα Λάππα, εκδόσεις Νεφέλη, 1996). Πράγματι, μέσα από τις διηγήσεις και τα γραπτά του, ο Μουσταφά αποδεικνύεται τελικά ένα ον πλήρως αλλοτριωμένο, δημιουργημένο στο σημείο τομής δύο κόσμων, που έχει κάνει το δικό του (αντίστροφο;) ταξίδι στην καρδιά του σκότους. Ζώντας στην Ευρώπη, έχει βρει τον τρόπο να εκμεταλλεύεται τις οριενταλιστικές φαντασιώσεις κάποιων λευκών γυναικών μετατρεπόμενος σε έναν εξωτικό «απαγορευμένο καρπό», έχοντας προσαρμοστεί βέβαια μέσα στον κορσέ του αποδεκτού από το φολκλορικό βλέμμα κάποιων Ευρωπαίων, που είναι αυτό που πάντα λαχταράει: «στα μάτια της, αντιπροσώπευα όλα όσα ποθούσε, ενώ εγώ, η λάγνα Ανατολή, ποθούσα τον Βορρά και την παγωνιά του». Στην ουσία όμως ο Μουσταφά μαθαίνει να διαμορφώνει σχέσεις όπου ο μοναδικός κώδικας είναι η βία και η εξουσία, την οποία ασκεί όπου και όποτε μπορεί.
Το βιβλίο θίγει παράλληλα και πολλά άλλα θέματα, από τη στερεότυπη γνώση των Ευρωπαίων για τον «άλλο» ή από την πραγματική θέση των γυναικών στην κοινωνία στην οποία επιστρέφει ο αφηγητής, μέχρι «τα φίδια [που] απέκτησαν θέσεις ισχύος την εποχή των Εγγλέζων» για να τους διαδεχτούν όταν θα έφευγαν.
Ένα μυθιστόρημα που, αποφεύγοντας κάποιους εύκολους μανιχαϊσμούς, κυρίως θέτει ερωτήματα, ανοίγει ζητήματα. Εκδόθηκε το 1966, λίγα χρόνια μετά την ανεξαρτησία του Σουδάν, και ήταν για αρκετά χρόνια απαγορευμένο, ενώ τώρα είναι μεταφρασμένο σε πάνω από τριάντα γλώσσες και έχει χαρακτηριστεί ως ένα από τα σπουδαιότερα αραβικά μυθιστορήματα του 20ού αιώνα. Το βιβλίο είχε μεταφραστεί στα ελληνικά τη δεκαετία του 1980, αλλά από τα γαλλικά, ενώ αυτή τη φορά η μετάφραση έχει γίνει από το αραβικό πρωτότυπο.
Το σημάδι του Θηρίου και άλλες ιστορίες αποικιοκρατικού τρόμου, ανθολόγηση – μετάφραση – επίμετρο Δημήτρης Λογοθέτης, εκδόσεις: Μάγμα, 2026
Πολλά έχουν γραφτεί κατά καιρούς για το βλέμμα με το οποίο οι αποικιοκράτες κοιτούσαν τους αυτόχθονες, πόσο γεμάτο περιφρόνηση ήταν, αλλά συνάμα και πόσο φόβο κουβαλούσε συχνά. Αυτός ο φόβος αντικατοπτρίστηκε πολλές φορές και στη λογοτεχνία: σε πολλές σελίδες λογοτεχνών της εποχής οι ντόπιοι κάτοικοι είναι εξωτικοί αλλά και επικίνδυνοι (ειδικά βέβαια οι γυναίκες), οι τόποι τους είναι σκοτεινοί και απειλητικοί, οι ιδέες ή οι θρησκείες τους είναι βάρβαρες και «απολίτιστες». Με αυτόν τον τρόπο το βλέμμα του αποικιοκράτη έπαιζε τον διπλό του ρόλο: αφενός αντανακλούσε τις ήδη υπαρκτές ρατσιστικές αντιλήψεις των αποικιοκρατών, αφετέρου συνάμα τις αναπαρήγε, τις διεύρυνε, τις τυποποιούσε, τις συγκροτούσε σε μια παγιωμένη προκατάληψη. Μια προκατάληψη, ένα στερεότυπο, που «επιβεβαίωνε» τον «απειλητικό» χαρακτήρα ανθρώπων και τόπων. Άλλωστε, «ορισμένοι θεωρούν πως, ανατολικά του Σουέζ, η άμεση επιρροή της Θείας Πρόνοιας παύει».
Ο τόμος περιέχει διηγήματα που αντανακλούν αυτόν τον τρόμο του αποικιοκράτη που ζει στον κόσμο που έχει αποικίσει. Είναι διηγήματα γραμμένα μεταξύ 1862 και 1938 από τους Ράντγιαρντ Κίπλινγκ, Χ.Τζ. Γουέλς, Έντουαρντ Λούκας Γουάιτ, Χένρι Γουάιτχεντ, Ρόμπερτ Χάουαρντ, ενώ περιλαμβάνεται και μια ιστορία, «Η ψυχή της μούμιας», ανώνυμου συγγραφέα.
Στις ιστορίες αυτές οι λευκοί περιβάλλονται διαρκώς από κινδύνους, υλικούς ή, συνηθέστερα, μεταφυσικούς και άγνωστους. Το περιεχόμενο αλλά ακόμα και η γλώσσα των διηγημάτων αντανακλούν αυτό το αποικιοκρατικό βλέμμα προς τους ντόπιους. Όπως λέει και στην εισαγωγή του ο μεταφραστής και ανθολόγος, «μολονότι οι ιστορίες προέρχονται από μια εποχή όπου η ρατσιστική ρητορική ήταν κοινός τόπος, σκοπός του απανθίσματος δεν είναι να την αναπαραγάγει. Αντιθέτως, επιχειρεί […] να φέρει στο φως τη βία της αποικιοκρατίας […] διαλύοντας την αυταπάτη μιας αθώας λογοτεχνικής κληρονομιάς», προσθέτοντας στο επίμετρο πως με τον τρόπο αυτόν εντάσσεται «η λογοτεχνία του τρόμου στο πεδίο κατασκευής και προώθησης αποικιοκρατικών στρατηγικών». Άλλωστε, όπως έχει αναφέρει ο ίδιος σε συνέντευξή του στην Εφημερίδα των Συντακτών (4/7/2026), «η λογοτεχνία τρόμου ήταν πάντοτε πολιτική, ακόμα κι όταν οι ίδιοι οι δημιουργοί της δεν το συνειδητοποιούσαν».
