Διδάσκω μόλις 16 χιλιόμετρα από τα Βορίζια, στο μοναδικό Εσπερινό σχολείο της Μεσσαράς. Έχω μαθητές από το συγκεκριμένο χωριό. Ξέρω πως είναι καλά, όμως η ανησυχία παραμένει.
Δεν είμαι ούτε εγκληματολόγος ούτε κοινωνιολόγος. Έτυχε να υπηρετώ στη Μέση Εκπαίδευση, σε σχολείο της περιοχής. Νιώθω, λοιπόν, την ανάγκη να γράψω δυο λόγια ως συμβολή στη δημόσια κουβέντα όχι ως ειδικός αλλά ως απλός εκπαιδευτικός που συναισθάνεται το ψυχικό φορτίο της σχολικής του κοινότητας.
Διαβάζω: 27 Αυγούστου 1943, τα Βορίζια βομβαρδίζονται και ισοπεδώνονται από τους Ναζί. Αντίποινα για την κρητική αντίσταση. Όπως η Βιάννος και τ’ Ανώγεια.
Μελετώ κοινωνική ανθρωπολογία. Ο «πολιτισμός της τιμής και της ντροπής» (honor & shame culture) που διαμορφώθηκε κατά βάση στα μεγάλα νησιά της Μεσογείου -Κορσική, Σικελία, Κρήτη – αποτελεί ένα από τα πιο ανθεκτικά πολιτισμικά συστήματα της περιοχής. Βασισμένος στη διπολικότητα τιμής και ντροπής, λειτουργεί επί αιώνες ως μηχανισμός κοινωνικής ρύθμισης σε τόπους όπου η κρατική εξουσία υπήρξε διαχρονικά απόμακρη ή αδύναμη, αφήνοντας την κοινότητα να προστατεύει τη φήμη, την αξιοπρέπεια και την κοινωνική συνοχή. Ο συνδυασμός «νησιωτικότητας» και «ορεινότητας» διαμόρφωσε συνθήκες απομόνωσης αλλά και συνέχειας της εντόπιας παράδοσης, ενίσχυσε το βάρος της οικογενειακής τιμής και της αμοιβαιότητας του συγγενικού κύκλου. Παράλληλα, διαμόρφωσε ένα ήθος πατριαρχικής ανδρείας, αίσθησης αυτονομίας και αντεκδίκησης.
Μαθαίνω ρωτώντας τους ντόπιους: το «κόζι» -έννοια που σημαίνει κύρος, κοινωνικό βάρος. Το κόζι συμπυκνώνει αυτό το σύστημα αξιών. Οι άνδρες και οι οικογένειες, λειτουργώντας μέσα στο δικό τους συμβολικό σύστημα, ιεραρχούνται ανάλογα με το πόσο «κοζαλήδες» θεωρούνται, και η δύναμή τους μετριέται στο εύρος των σχέσεων που μπορούν να κινητοποιήσουν. Η οπλοφορία, σε αυτό το πλαίσιο, ήταν μέρος μιας συμβολικής οικονομίας της τιμής, φορέας ταυτότητας και υπενθύμιση ετοιμότητας να υπερασπιστεί κανείς την υπόληψή του. Αυτή η πρακτική, που παλαιότερα συνδεόταν με αντίσταση απέναντι στους κατακτητές, σήμερα έχει εκφυλιστεί εντελώς.
Μέσα σε αυτή τη συγκυρία, μια «απόδραση» στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου ήταν αναγκαία. Στέκομαι ενεός, για ώρα, μπροστά στο χρυσό κόσμημα των Μαλίων, την Διπλή Μέλισσα (1800 π.Χ.). Τι ομορφιά! Δύο χρυσές μέλισσες σε τελετουργική συμμετρία, κρατούν ανάμεσά τους μια σταγόνα μέλι, σύμβολο ζωής και γονιμότητας, ενώ κάτω τους κρέμεται μια λεπτή κηρήθρα. Μια μικρή μινωική κοσμογραφία όπου η φύση, η τέχνη και ο μύθος γίνονται ένα. Πριν τέσσερις χιλιάδες χρόνια οι άνθρωποι του νησιού παρατηρούσαν λατρευτικά την κυψέλη των μικροσκοπικών εντόμων. Τι θαύμασαν οι Μινωίτες, τι πολύτιμο έμαθαν από τις μέλισσες; Την Συν-εργασία. Ότι η κοινωνία ευημερεί μόνο όταν υπάρχει αλληλοστήριξη, κατανομή ευθυνών και προσαρμοστικότητα. Όταν υπάρχει αλληλεγγύη, ειλικρινής επικοινωνία, κοινό συλλογικό όραμα.
Βγαίνω από το μουσείο και από κάποιο ραδιόφωνο ακούγεται η «Ξαστεριά», το ριζίτικο που ηχογραφήθηκε το 1971 από τον μεγάλο μας Νίκο Ξυλούρη και έγινε τραγούδι-σύμβολο της αντιδικτατορικής πάλης· αλλά που, σύμφωνα με μία εκδοχή, συνδέεται με ζωοκλοπές και βεντέτες μεταξύ Σκορδύληδων και Μουσούρων τον 17ο αιώνα1. Ένα τραγούδι που υμνεί την εκδίκηση;
Το βασικό ερώτημα:
γιατί ορισμένοι κάτοικοι της ορεινής Κρήτης εξακολουθούν να προτιμούν μια εθιμική, απαρχαιωμένη, βιωματική μορφή δικαιοσύνης, έξω από τις δυτικο-κρατικές αντιλήψεις που επιβάλλει το ελληνικό κράτος;
Γιατί μπορεί και επιβιώνει ακόμη, ως επιλογή, ο νόμος του αίματος;
Δεν έχω εύκολες απαντήσεις. Η σημερινή κοινωνική φυσιογνωμία του νησιού οφείλεται σε πολλούς αρνητικούς, κατά τη γνώμη μου, παράγοντες. Η διαχρονική πολιτική συγκάλυψη, ο λαϊκισμός της πατρωνίας, η μάτσο πατριαρχική αντίληψη, ο εξαιρετισμός, το οργανωμένο έγκλημα και τα πλοκάμια του, οι μαφίες, η οπλοφορία, η ναρκοκουλτούρα, ο αλκοολισμός, ο εύκολος πλουτισμός και οι πλαστές επιδοτήσεις, η επιθετικότητα της καθημερινότητας π.χ. στην οδήγηση, ο υπερτουρισμός -όλα αυτά συνθέτουν το φαύλο πρόσωπο του νησιού.
Αλλά ταυτόχρονα ενυπάρχει και το ευγενές. Το νησί, άλλωστε, έδωσε το όνομα του στον όρο «συγκρητισμό» που διασώζει ο Πλούταρχος και που πια σημαίνει την ανάμειξη, τον συγκερασμό και τη συνένωση, τη σφαιρική αντίληψη ενός όλου, ενός ενιαίου συνόλου. Η κρητική κοινωνία, με τον ιστορικό της συγκρητισμό ως χωνευτήρι και μπόλιασμα διαφορετικών ανθρώπων, ήχων και μνημών, αναδεικνύει μια ζωντανή κουλτούρα συνύπαρξης, φιλοξενίας και ανοιχτοσύνης, όπου η κοινότητα, η ευθύτητα και η αξιοπρέπεια μπορούν να γίνουν ο πραγματικός πυρήνας του τόπου.
Αναρωτιέμαι: είναι άραγε τυχαίο που τα Μάταλα, αυτή η πανέμορφη παραλία της Μεσσαράς μόλις τριάντα χιλιόμετρα από τα Βορίζια, υπήρξε για αρκετά χρόνια της δεκαετίας του ’60 το ασφαλές καταφύγιο για χιλιάδες χίπηδες; Πολλά από τα «παιδιά των λουλουδιών» που κατέφθαναν από όλες τις χώρες της Δύσης ζούσαν στις σπηλιές των Ματάλων χειμώνα- καλοκαίρι. Στο κοινόβιο της παραλίας φιλοξενήθηκε ο αφρός της Αντικουλτούρας και του Ροκ, από κει πέρασε ο νομπελίστας Bob Dylan, η Janis Joplin, η Joni Mitchell και ο δικός μας Δημήτρης Πουλικάκος. Η αρμονική συμβίωση των χίπηδων με το ντόπιο στοιχείο διήρκεσε για χρόνια προτού η αστυνομία, με την υποκίνηση του τοπικού κλήρου και των χουντικών αρχών, εκδιώξει τους κατασκηνωτές από τις σπηλιές.
Είναι, επομένως, άδικο, ανιστόρητο και αποπροσανατολιστικό να στοχοποιείται ολόκληρη η Μεσσαρά ή ολόκληρη η Κρήτη με όρους ηθικού πανικού. Οι περισσότεροι κάτοικοι αντιστέκονται ενεργά στις εγκληματικές και μαφιόζικες πρακτικές αφού συχνά είναι οι ίδιοι τα πρώτα θύματά τους.
Επιστρέφω στη Μεσσαρά, όπου η ατμόσφαιρα παραμένει τεταμένη. Ο κόσμος γίνεται ζυμάρι, συζητά, αφηγείται, ανησυχεί, οργίζεται, προσπαθεί να προβλέψει, ελπίζει. Ο εσωτερικός φακός με τον οποίο εξετάζουμε τις πολιτισμικές μας ταυτότητες συνεχώς μεγεθύνεται.
Οι μαθητές με καλησπερίζουν, «ήντα κάμεις, δάσκαλε». Απόψε θέλω να τους μιλήσω για τις μέλισσες των Μινωιτών.
1 Ανδρειωμένος Γιώργος, (2017) «Πότε θα κάνει ξαστεριά»: Από τις ρίζες των Λευκών Ορέων στην πανελλήνια χρήση, Αθήνα: Εκδόσεις Ι. Σιδέρη.
