Ας σκεφτούμε τρεις διαφορετικές εμπειρίες. Σε πρόσφατη παρουσίαση βιβλίου για την ελληνική κρίση, η λέξη τραύμα ανταγωνίστηκε σε αριθμό αναφορών τη λέξη κρίση. Στην μεγάλη συγκέντρωση της 28ης Φεβρουαρίου για τα Τέμπη, σε ένα από τα πλακάτ αναγραφόταν «ΕΘΝΙΚΟ ΤΡΑΥΜΑ» και από κάτω μία παραλλαγή της Κραυγής του Μουνκ. Η συγκλονιστική φωτογραφία του Νίκου Τσακαλίδη που απαθανάτισε τον θρήνο μίας ηλικιωμένης γυναίκας με φόντο την πυρκαγιά της Βόρειας Εύβοιας το 2021, έγινε viral και συνδέθηκε ευθέως με την Κραυγή, ενώ η χώρα έμπαινε στην τραυματογενή επικράτεια του κλιματικού εφιάλτη. Προτού καλά-καλά προλάβουμε να συλλάβουμε τις απώλειες μίας κρίσης, έρχεται η επόμενη. Έχουμε στη διάθεσή μας τρόπους να τις επεξεργαστούμε; Και ναι και όχι. Έχουμε χρόνο; μάλλον όχι. Μπορούμε να κάνουμε αλλιώς; Ανεπιφύλακτα ναι.
Ας τα πάρουμε ένα-ένα. Σήμερα, έχοντας πια καταναλώσει τόνους μελάνι, έχει καταστεί κοινός τόπος ότι η ελληνική κρίση είχε ταυτόχρονα εθνικές και παγκόσμιες διαστάσεις. Στην περίπτωση της κλιματικής κρίσης, η διαπλοκή παγκόσμιου, εθνικού, τοπικού είναι ακόμα πιο προφανής. Μα και αυτό που αποτυπώνεται σε εμπειρικές έρευνες στη χώρα μας ως κρίση ψυχικής υγείας, μπορεί να διαβαστεί υπό το πρίσμα των ψυχοκοινωνικών κινδύνων της ύστερης νεωτερικότητας: είτε μιλάμε για την κοινωνία της εξουθένωσης (Byung-Chul Han), είτε για την κόπωση να είσαι ο εαυτός σου (Allain Ehrenberg), είτε για την υπαρξιακή αλλοτρίωση του επιταχυνόμενου καπιταλισμού (Hartmut Rosa), αυτό που διακυβεύεται είναι η δυνατότητα του ανθρώπου να έχει μία ικανοποιητική σχέση με τον κόσμο και τον εαυτό του. Όχι επειδή δεν έχουμε εργαλεία για να αντιμετωπίσουμε τους ψυχικούς κινδύνους που μετατρέπουν τις ζωές μας σε Οδύσσειες. Ίσα-ίσα, θα έλεγα ότι έχουμε… εργαλειομηχανές!
Πλάι στην εκθετικά αυξανόμενη προσφορά υπηρεσιών ψυχοθεραπείας, προστίθεται πλέον μία ευρύτατη γκάμα διαδικτυακών psy εφαρμογών στο αδυσώπητο κυνήγι της ευτυχίας (Cabanas και Illouz). Και όχι μόνο. Είναι τέτοια η διάχυση του ψυχοθεραπευτικού ιδιώματος, που όλοι μας κάποια στιγμή θα βρούμε έναν αμήχανο Οδυσσέα και θα του πούμε μηχανικά «δούλεψέ το φίλε», «το θέμα είναι να είσαι ο εαυτός σου,» ή «πίστεψε σε εσένα.»
Αντί για Οδύσσεια, Οδύσσειες…
Για να μην παρεξηγηθώ: είναι πρόοδος να μην θεωρούμε την ψυχοθεραπεία ταμπού. Είναι πρόοδος να μιλάμε για το τραύμα μας, να το επεξεργαζόμαστε και να έχουμε στη διάθεσή μας εκλεπτυσμένα μέσα για τούτον τον σκοπό (όσο και αν αυτά κατανέμονται τρομακτικά άνισα). Είναι όμως μια πρόοδος εξαιρετικά εύθραυστη, με ολοένα και υψηλότερο αντίτιμο. Μία πρόοδος έτοιμη να μεταστραφεί στο αντίθετό της: σε μία λούπα αποσύνδεσης και διάχυτης αλλοτρίωσης, όπου τίποτα δεν είναι άξιο εστιασμένης προσοχής. Αντί η στροφή προς τον εαυτό, η πρωτοπρόσωπη δηλαδή αφήγηση της Οδύσσειας, να βοηθήσει τον Οδυσσέα να βάλει τα τέρατα στη θέση τους και να βρει τον δρόμο του, τα τέρατα πολλαπλασιάζονται. Η επιθυμία του Οδυσσέα συρρικνώνεται και στην θέση της ελπίδας φυτρώνει η ενοχή, ο θυμός, ο φόβος.
- Ενοχή, γιατί όλα (υποτίθεται ότι) είναι στο χέρι μας και όμως συνεχώς αποτυγχάνουμε να τα αλλάξουμε και να τα ελέγξουμε.
- Θυμός εναντίον εκείνων που ανεβαίνουν με σκανδαλώδη ταχύτητα (οι ελίτ που αγαπούμε να μισούμε), αλλά και εκείνων που νιώθουμε να μας τραβάνε προς τα κάτω μαζί τους (ο λαός που αγαπάμε και μισούμε).
- Φόβος μην τυχόν και μείνουμε πίσω, μην αποσυγχρονιστούμε (π.χ. FOMO).
Στη θέση της μίας Οδύσσειας με αρχή, μέση και τέλος, η ύστερη νεωτερικότητα, εξοπλισμένη με έναν καπιταλισμό των άκρων, επιφυλάσσει για το υποκείμενο έναν ατέρμονο βρόχο μίας Οδύσσειας μέσα σε Οδύσσειες. Αυτό λοιπόν είναι το ένα σκέλος του προβλήματος. Οι πολλές Οδύσσειες που βιώνονται σε έναν συμπιεσμένο, επιταχυνόμενο χωροχρόνο. Η πολύ-κρίση.
Αντί για Αλκίνοος, Echo Chamber…
Στο Ομηρικό έπος υπάρχει ένα σημείο, πολύ κρίσιμο για το ξετύλιγμα της ιστορίας, που χωρίς αυτό οι περιπέτειες του Οδυσσέα θα έμεναν ανείπωτες. Είναι η στιγμή στο παλάτι του βασιλιά των Φαιάκων Αλκίνοου, όπου μέσα σε ένα ασφαλές περιβάλλον, ο ήρωας λύεται, αποκαλύπτει την ταυτότητά του και αρχίζει να εξιστορεί την τραυματική περιπλάνησή του.
Σύμφωνα με τον ποιητή, ο Αλκίνοος είναι ο φιλόσοφος-βασιλιάς που διευκολύνει τον ξένο να πει την αλήθεια του και να γίνει έτσι λίγο πιο οικείος. Όπως ξέρουμε, αυτό συμβαίνει μόνον αφού ακουστεί το τραγούδι του αοιδού στο δείπνο. Εκεί ιστορούνται τα κατορθώματα ενός ήρωα που χωρίς κανένας να το γνωρίζει, είναι ο ίδιος ο φιλοξενούμενος. Μέσα από την τέχνη του αοιδού, η προϊστορία του ήρωα αποκτά τη δομή ενός ορμητικού μα διευθετημένου πια ποταμού και έτσι ο Οδυσσέας αναλύεται σε δάκρυα και τελικά μοιράζεται την ιστορία της επιστροφής του, αποκαλύπτοντας φυσικά την ταυτότητά του.
Το πρόβλημα με την ύστερη νεωτερικότητα, δεν είναι μόνο ότι ο Οδυσσέας, το υποκείμενο της ιστορίας, ρίχνεται σε πολλές και διασταυρούμενες Οδύσσειες, αλλά και ότι πέφτει ολοένα και πιο σπάνια πάνω στον Αλκίνοο. Σπανίζουν δηλαδή οι μεταβατικοί χώροι (Donald Winnicott), εκείνο το κομμάτι του κοινωνικού κόσμου που θα δώσει μία αίσθηση ασφάλειας και συνάφειας στο τραυματισμένο υποκείμενο. Που θα του θυμίσει την ικανοποίηση μιας σχέσης αποκρισιμότητας, συντονισμού (Hartmut Rosa). Ο χώρος που θα διακόψει τη λούπα της αποσύνδεσης, των σχέσεων ασχεσίας (Rahel Jaeggi). Εκεί όπου το αποσυγχρονισμένο υποκείμενο, θα ενχρονιστεί, θα κάνει τον βίο που διάγει δικό του βίο, θα παίξει με την ιδέα μιας αλλαγής χωρίς αλλαγές.
Αντί για διευκολυντές σχέσεων συντονισμού (resonance), μας περιβάλλουν θάλαμοι αντήχησης, καθρέφτες που πολλαπλασιάζουν το είδωλο του υπερανταγωνιστικού υποκειμένου. Δεν αρκεί φυσικά να είσαι ανταγωνιστικός μόνο στην καριέρα σου. Θα πρέπει να διακρίνεσαι ως γονέας, ως σύντροφος, ως καταναλωτής, ως κριτικά σκεπτόμενος, ως ενεργός πολίτης και πάνω από όλα, ως ον που αυτοπαρατηρείται επιτυχώς, αλλάζει και είναι ανθεκτικό. Στον βαθμό που οι ψυχοθεραπευτικές κουλτούρες στέργουν αυτόν τον ψυχαναγκαστικό συγχρονισμό με τις τρελές απαιτήσεις του καπιταλισμού των άκρων, παραιτούνται από την υπόσχεση του Αλκίνοου.
Η υπόσχεση για σχέσεις αποκρισιμότητας
Ούτε όμως η κοινωνική κριτική συμβάλει καθοριστικά στην υπόθεση της καλής ζωής, όσο περιορίζεται σε μία αυτάρεσκη καταγγελία δομών, θεσμών και πρακτικών, χωρίς να παίρνει στα σοβαρά την πρωτοπρόσωπη αφήγηση, την υποκειμενική εμπειρία, τον εαυτό που είναι φτιαγμένος από κοινωνία. Χρειάζεται να επινοήσουμε ξανά τη διαλεκτική του έσω και του έξω, της ψυχής και της κοινωνίας.
Η ψυχοκοινωνική έρευνα που μου επιτρέπει σήμερα να πω ότι η υπόσχεση της καλής ζωής παραμένει ζωντανή, έγινε σε μία περιοχή που φέρει έντονα τα σημάδια πολλαπλών τραυματισμών. Στο Λαύριο οι πληγές έχουν το χρώμα της σκουριάς, όπως και σε κάθε πόλη της αποβιομηχάνισης. Η Μακρόνησος απέναντι κλείνει τον ορίζοντα. Και την ίδια στιγμή, η θάλασσα, οι αρχαιότητες, οι παραδοσιακοί εργατικοί οικισμοί, τα νεοκλασικά, το Τεχνολογικό Πολιτιστικό Πάρκο, οι παλλόμενοι τοπικοί σύλλογοι, το ταξικό Εργατικό Κέντρο της πόλης, οι φιλαρμονικές, οι χορωδίες, οι Εκκλησίες, διατηρούν την υπόσχεση μίας σχέσης αποκρισιμότητας και συντονισμού με τον κόσμο τριγύρω. Την υπόσχεση μιας καλής ζωής, μιας ζωής με αρκετούς Αλκίνοους στο πλάι μας και λιγότερες Οδύσσειες πίσω μας και εμπρός μας…
