Του Σωτήρη Ρούσσου*
Η κρίση του κράτους στον Λίβανο έχει τρεις βασικές πλευρές που συνδέονται μεταξύ τους. Πρώτον, πρόκειται για μια οξύτατη χρηματοπιστωτική κρίση που είναι δυνατόν να οδηγήσει σε άμεση πτώχευση και χρεωκοπία του κράτους και των τραπεζών. Δεύτερον, πρόκειται για μια κρίση με σημαντικές γεωπολιτικές παραμέτρους που αφορούν τους βασικούς περιφερειακούς ανταγωνισμούς στην Μέση Ανατολή. Τρίτον, πρόκειται για μια κρίση του πολιτικού συστήματος και της ικανότητάς του να αντιπροσωπεύσει νέα κοινωνικά στρώματα και να αναμετρηθεί με τα προβλήματα της διαφθοράς και των πελατειακών σχέσεων και της οικογενειοκρατίας.
Οξύτατη χρηματοπιστωτική κρίση
Στην τελευταία τριετία, η Κεντρική Τράπεζα του Λιβάνου αντλούσε το δολαριακό συνάλλαγμα που χρειαζόταν μέσα από έναν προνομιακό δανεισμό από τις λιβανικές ιδιωτικές τράπεζες, με αντάλλαγμα υψηλά επιτόκια πολύ πάνω από τις τιμές της αγοράς. Τον Ιανουάριο 2020, η Κεντρική Τράπεζα δεν μπορούσε πια να πληρώσει τα δάνεια αυτά. Συνολικά η Τράπεζα είχε 37 δισεκατομμύρια δολάρια ακαθάριστα συναλλαγματικά αποθέματα, αλλά οι οφειλές έφταναν το ιλιγγιώδες ποσό των 52 δισεκατομμυρίων δολαρίων, το μεγαλύτερο μέρος των οποίων σε λιβανικές ιδιωτικές τράπεζες. Αυτό σημαίνει ότι ακόμη κι ένα μετριοπαθές «κούρεμα» του χρέους αυτού κατά 18% θα σήμαινε την χρεωκοπία όλου του λιβανέζικου τραπεζικού τομέα και θα χρειαζόταν περίπου το 25% του ΑΕΠ της χώρα για την ανακεφαλαιοποίησή του. Κι αυτά την ώρα που το κρατικό χρέος του Λιβάνου ξεπερνά το 150% του ΑΕΠ κυρίως προς λιβανέζικες τράπεζες και η λιβανική κυβέρνηση βρίσκεται σε διαπραγματεύσεις με το ΔΝΤ για πρόγραμμα διάσωσης.
Το αποτέλεσμα αυτής της κρίσης είναι να στερέψουν τα ΑΤΜ από δολάρια και η ραγδαία υποτίμηση της λιβανικής λίρας έναντι του δολαρίου κατά 45%. Οι Λιβανέζοι κάνουν μεγάλες ουρές στις τράπεζες για εξασφάλιση λίγων δολαρίων, ενώ υπήρξαν και επιθέσεις κατά τραπεζών από διαδηλωτές. Η ραγδαία άνοδος των τιμών βασικών προϊόντων έθεσε σε κίνδυνο ακόμη και τη διαβίωση των φτωχότερων στρωμάτων της χώρας, ενώ διαμορφώνεται μια εκτεταμένη μαύρη αγορά όπου οικογένειες πωλούν πολύτιμα αντικείμενα ακόμη και έπιπλα ή ηλεκτρικές συσκευές για να εξασφαλίσουν τα προς το ζην. Ήδη πάνω από το 40% του πληθυσμού βρίσκεται κάτω από όριο της φτώχειας και η ανεργία φτάνει το 30%.
Κρίση με σημαντικές γεωπολιτικές παραμέτρους
Στην πρώτη δεκαετία του 2000, η λιβανική οικονομία στηρίχθηκε στα εμβάσματα και τις ξένες άμεσες επενδύσεις κυρίως από τις αραβικές μοναρχίες του Κόλπου. Τα εμβάσματα αποτελούν το 20% του λιβανικού ΑΕΠ και το 60% αυτών προέρχεται από τον Κόλπο. Το 75% των ξένων άμεσων επενδύσεων την προηγούμενη δεκαετία προερχόταν επίσης από τον Κόλπο. Κι εδώ υπεισέρχεται ο γεωπολιτικός παράγοντας. Από την έκρηξη του συριακού εμφύλιου και κυρίως μετά την όξυνση του περιφερειακού ανταγωνισμού μεταξύ Σαουδικής Αραβίας και Ιράν, η στρόφιγγα της χρηματοδότησης από τον Κόλπο έκλεισε. Η Σαουδική Αραβία, τα Εμιράτα, το Κουβέιτ και το Μπαχρέιν θεωρούν ότι ο Λίβανος κυριαρχείται από την Χεζμπολλάχ και τους συμμάχους της και για αυτό είναι ένα προκεχωρημένο φυλάκιο της ιρανικής επιρροής στην περιοχή της Εγγύς Ανατολής. Ούτε το Ιράν, ούτε οι διευρυμένοι πόροι στης Χεζμπολλάχ από την σιιτική διασπορά μπορούν να αντισταθμίσουν αυτή την τεράστια απώλεια οικονομικών πόρων.
Την ίδια στιγμή, η διαπραγμάτευση με το ΔΝΤ παίρνει και γεωπολιτικό χαρακτήρα. Στις ΗΠΑ πληθαίνουν οι φωνές σε think tanks και το Κογκρέσο που ζητούν να μη δοθεί δάνειο σωτηρίας στον Λίβανο όσο η Χεζμπολλάχ και μέσω αυτής η ιρανική επιρροή παραμένει κυρίαρχη. Θέτουν δηλαδή την αποχώρηση του Λιβάνου από τον φιλο-ιρανικό «άξονα» ως βασικό όρο για την διάσωση του λιβανέζικης οικονομίας. Άλλες φωνές πάλι στις ΗΠΑ θεωρούν ότι η πτώχευση του λιβανικού κράτους είναι αναγκαία συνθήκη για την ριζική μεταρρύθμιση του πολιτικού συστήματος. Δεν είναι λοιπόν παράξενο που η Χεζμπολλάχ προειδοποιεί ότι η διαπραγμάτευση για το χρέος και το πακέτο διάσωσης του ΔΝΤ δεν μπορεί να περιλαμβάνει ζητήματα που αφορούν την εθνική κυριαρχία του Λιβάνου.
Κρίση του πολιτικού συστήματος
Ο Λίβανος είναι μια περίπτωση ιδιότυπου λεβαντίνικου νεοφιλελευθερισμού. Το κράτος ξοδεύει όλο και λιγότερο για την υγεία, την ασφάλιση και την παιδεία, ενώ όλο και μεγαλύτερο μέρος των δημόσιων αγαθών έχει παραδοθεί σε ιδιωτικούς φορείς. Το οξύμωρο είναι ότι ο κρατικός προϋπολογισμός παραμένει ιδιαίτερα μεγάλος και αυτό οφείλεται στη διατήρηση ενός τεράστιου πελατειακού δικτύου και τη διαφθορά των πολιτικών παρατάξεων που συγκροτούνται ως κληρονομικά φέουδα μεγάλων οικογενειών. Βασικές ανάγκες των φτωχότερων στρωμάτων καλύπτονται είτε από την φιλανθρωπία των οικογενειών αυτών ή από κοινωνικές υπηρεσίες που παρέχει με πιο οργανωμένο και θεσμικό τρόπο η Χεζμπολλάχ.
Τα τελευταία τέσσερα χρόνια η διακυβέρνηση του Λιβάνου βρίσκεται στα χέρια μιας συμμαχίας της οποίας ηγείται η Χεζμπολλάχ και στην οποία συμμετέχουν το σιιτικό Κίνημα της Αμάλ, και χριστιανικές παρατάξεις. Παρά την αλλαγή πρωθυπουργού και τον ριζικό ανασχηματισμό στο τέλος του 2019, η συμμαχία αυτή δεν κατάφερε να επιλύσει τα οικονομικά προβλήματα. Η σημερινή εξέγερση απηχεί κοινωνικά στρώματα νέων ανθρώπων που βρίσκονται έξω από τα πελατειακά δίκτυα και δεν έχουν βιωματική εμπειρία του λιβανικού εμφυλίου και της ένδοξης αντίστασης της Χεζμπολλάχ εναντίον του Ισραήλ το 2006. Αντιμετωπίζουν την κατάρρευση της Συρίας και το τεράστιο ρεύμα προσφύγων που φτάνει το ένα τρίτο του πληθυσμού του Λιβάνου. Η εξέγερση περιλαμβάνει και νέους σιίτες παρά την πετυχημένη προσπάθεια της Χεζμπολλάχ να αποσπάσει τους σιίτες της Βηρυτού από τις διαδηλώσεις. Στον νότιο Λίβανο πολλοί νέοι σιίτες του Κινήματος της Αμάλ συμμετέχουν στις διαδηλώσεις.
Τα στρώματα αυτά ζητούν ουσιαστικά ένα «κοινωνικό συμβόλαιο» που θα διαπερνά τις διαφορετικές θρησκευτικές κοινότητες και θα αλλάξει την βάση συγκρότησης του λιβανικού πολιτικού συστήματος από κοινοτιστική σε δημοκρατική. Αν το πετύχουν, πράγμα εξαιρετικά δύσκολο, θα αποτελέσουν σημαντικό παράδειγμα για την πολιτειακή συγκρότηση και τη δημοκρατία σε χώρες όπως η Συρία και το Ιράκ.
* Ο Σ. Ρούσσος είναι αναπληρωτής καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου και υπεύθυνος του Κέντρου Μεσογειακών, Μεσανατολικών και Ισλαμικών Σπουδών, www.cemmis.edu.gr
